| YouTube Channel

प्रपातः (prapAtaH)

 
Apte
English
प्रपातः [prapātḥ], 1 Going forth or away, departure.
Falling down or into, a fall
मनोरथानामतटप्रप्रातः
Ś.*
 6.1
Ku.*
 6.57.
A sudden attack.
A cascade, waterfall, the place over which water falls down
गङ्गा- प्रपातान्तनिरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश
R.*
 2.26.
A bank, shore.
A precipice, steep rock
प्राप्ताः प्रपातनिकटं सङ्कटेन महीयसा Parṇāl.3.3.
Falling out or loss, as in केशप्रपात.
Emission, discharge, efflux, as in वीर्यप्रपात.
Throwing oneself down from a rock.
A particular mode of flight.
Comp.
 -अम्बु
n.
 water falling from a rock.
Apte 1890
English
प्रपातः 1 Going forth or away, departure.
2 Falling down or into, a fall
मनोरथानामतटप्रपातः Ś. 6. 9
Ku. 6. 57.
3 A sudden attack.
4 A cascade, waterfall, the place over which water falls down
R. 2. 26.
5 A bank, shore.
6 A precipice, steep rock.
7 Falling out or loss, as in केशप्रपात.
8 Emission, discharge, efflux, as in वीर्यप्रपात.
9 Throwing oneself down from a rock.
10 A particular mode of flight.
Comp.
अंबु n. water falling from a rock.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 56,
पादेऽक्षराणि-
 14
मात्राः - 23
सङ्ख्याजातिः - शक्वरी
मात्रा-विन्यासः
द दा दा द दा दा द दा दा द दा दा द दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Apte Hindi
Hindi
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"ताप, गर्मी"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"दीप्ति, दहकती हुई गर्मी"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"आभा, उज्ज्वलता"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"मर्यादा, शान, यश"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"साहस, पराक्रम, शौर्य"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"शक्ति, बल, ऊर्जा"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+तप्+घञ्
"उत्कण्ठा, उत्साह"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"चले जाना, विदायगी"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"नीचे गिरना, अवपात"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
आकस्मिक आक्रमण
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"वारिप्रवाह, झरना, झाल, वह स्थान जिसके ऊपर पानी गिरता रहता है"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"तट, बेला"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"खड़ी चट्टान, ढलवाँ चट्टान"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"गिरजाना, झड़ जाना"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
"उत्त्सर्जन, प्रस्रवण, स्खलन"
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
किसी चट्टान से अपने आपको नीचे गिरा देना
प्रपातः
पुं*
 - प्र+पत्+घञ्
उड़ान की एक विशेष रीति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कन्दरः, कन्दरा, कन्दरम्, प्रपातः, प्रपाती
noun
निरवलम्बनपर्वतादिपार्श्वम्।
"कन्दरेण निहन्य सागरस्य उर्मिः उद्गच्छति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: प्रपातः
Root: प्रपात
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पर्वतात्पतनस्थानम्
Meaning(s):
⇒ Cliff
Precipice
Shloka(s):
3|2|6|2 ► दरी गुहा कन्दरोऽक्ली प्रपातस्तु तटो भृगुः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|6|2 ⇢ प्रपातः (प्रपात) (पुं) ⇒ Cliff
Precipice ⇒ पर्वतात्पतनस्थानम्
➠ 3|2|6|2 ⇢ तटः (तट) (पुं) ⇒ Precipice ⇒ पर्वतात्पतनस्थानम्
➠ 3|2|6|2 ⇢ भृगुः (भृगु) (पुं) ⇒ Precipice ⇒ पर्वतात्पतनस्थानम्
Related word(s):
Tamil
Tamil
ப்ரபாத: : செல்லுதல், வீழ்ச்சி, நீர் வீழ்ச்சி, செங்குத்தான மலை அல்லது பாறை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रपातः,
पुं,
 (प्रपतत्यस्मादिति । प्र + पत् + “अक-र्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ ।इति घञ् ।) निरवलम्बनपर्व्वतादिपार्श्वम् ।आरडि इति ख्यातम् । यस्मात् पतने अव-स्थानक्रियाविशेषो नास्ति । तत्पर्य्यायः ।अतटः २ भृगुः ३ । इत्यमरः । २ । ३ । ४ ॥
(यथा, देवीभागवते । ४ । ७ । ४९ ।“मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति ।करोति निन्दितं कर्म्म नरकात् न बिभेति च ॥
”)निर्झरः । इति मेदिनी । ते, १२७ ॥
(भावेघञ् ।) अभ्यवस्कन्दः । कूलम् । इति हेम-चन्द्रः ॥
(उड्डीनगतिविशेषः । यथा, पञ्च-तन्त्रे । २ । ५७ । “अहं सम्पातादिकानष्टा-वुड्डीनगतिविशेषान् वेद्मि । उक्तञ्च ।सम्पातञ्च प्रपातञ्च महापातं निपातनम् ।चक्रं तिर्य्यक् तथा चोर्द्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ॥
”प्रपातनम् । यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ।४० अध्याये ।“तत्तु नस्यं देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेश-श्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरो-पघातनासारोगस्य शोषापबाहुकाकालज-वलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रवाधेषु इति ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पतॢ गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- गत्यर्थे पतयेत् पतेत्।।’ 3 इति देवः।
पातकः-तिका, पातकः-तिका, 4 पिपतिषकः-षिका-पित्सकः-सिका, 5 पनीपतकः-तिका
पतिता-त्री, पातयिता-त्री, पिपतिषिता-पित्सिता-त्री, पनीपतिता-त्री
6 प्रणिपतन्-न्ती, पातयन्-न्ती, 7 पिपतिषन्-पित्सन्-न्ती
-- उत्पतिष्यन्-न्ती-ती, पातयिष्यन्, पिपतिषिष्यन्-पित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 पतमानः, पातयमानः, 9 पिपतिषमाणः-प्रपित्समानः, पनीपत्यमानः
पतिष्यमाणः, पातयिष्यमाणः, पिपतिषिष्यमाणः-पित्सिष्यमाणः, पनीपतिष्यमाणः
प्रतिपत्-सुपत्-सुपतौ-सुपतः
-- -- -- 10 11 पत्तम्-पत्तः-पत्तवान्-पतितम्-तः-तवान्, पातितः, पिपतिषितः-पित्सितः, पनीपतितः-तवान्
12 पतः- 13 पातः- 14 पतापतः, 15 आपात्यः, 16 17 उत्पतिष्णुः, 18 19 पतयालुः, 20 प्रपातुकः, 21 22 पतनः, 23 24 निपेतिवान्, 25 26 27 दूरपाती 28 -पक्षपाती, 29 पापतिः, पातः-पिपतिषुः- 30 प्रपित्सुः, पनीपतः
पतितव्यम्, पातयितव्यम्, पिपतिषितव्यम्-पित्सितव्यम्, पनीपतितव्यम्
पतनीयम्, पातनीयम्, पिपतिषणीयम्-पित्सनीयम्, पनीपतनीयम्
पात्यम्, 31 अपत्यम्, पात्यम्, पिपतिष्यम्-पित्स्यम्, पनीपत्यम्
ईषत्पतः-दुष्पतः-सुपतः
-- -- -- पत्यमानः, पात्यमानः, पिपतिष्यमाणः-पित्स्यमानः, पनीपत्यमानः
32 पातः-सन्निपातः-उत्पातः, प्रणिपातः, 33 प्रपातः, 34 पत्त्रम्, पातः, पिपतिषः-पित्सः-पनीपतः
पतितुम्, पातयितुम्, पिपतिषितुम्-पित्सितुम्, पनीपतितुम्
पत्तिः, 35 प्रतिपत्, 36 निपत्या, 37 पत्तिः, पातना, पिपतिषा-पित्सा, पनीपता
38 पतनम्, प्रपातनम्, पिपतिषणम्-पित्सनम्, पनीपतनम्
पतित्वा, पातयित्वा, पिपतिषित्वा-पित्सित्वा, पनीपतित्वा
प्रणिपत्य, प्रपात्य, प्रपिपतिष्य-प्रपित्स्य, प्रपनीपत्य
39 लतानुपातम् 40 , गेहानुपातम् गेहानुप्रपातमास्ते।
गेहं गेहं अनुप्रपातम्, गेहानुप्रपातम्-गेहानुप्रपातमास्ते।
पातम् २, पतित्वा २, पातम् २, पातयित्वा २, पिपतिषम् २ -पित्सम् २, पिपतिषित्वा २ -पित्सित्वा २, पनीपतम् २
पनीपतित्वा २। 41 आकप्रत्ययो भवति।
पताका = ध्वजपटः।]] पताका, 42 इत्यङ्गच् प्रत्ययः पक्षिण्यभिधेये।
पतत्यत्यर्थ- मिति पतङ्गः = पक्षी, आदित्यश्च।]] पतङ्गः, 43 इति तनन्प्रत्ययः।
पतन्त्यस्मिन् इति पत्तनम्।]] पत्तनम्, 44 इत्यत्रन्प्रत्ययः।
पतत्रम् = वाहनम्।]] पतत्रम्, 45 इत्यालन् प्रत्ययः।]] पातालम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९६८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९५)
04
=>
 [[२। ‘तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वा इडू वाच्यः’ (वा। ७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे रूपमेवम्। इडभावपक्षे तु ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्, (७-४-५४) इतीसि, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारस्य लोपे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[३। यङन्ते, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अयमभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘नेर्गदनदपत--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘आशङ्कायामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-१-७) इति सनि रूपमेवम्। इच्छासन्नन्तादपि, एवमेव।]]
08
=>
 [[६। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति ताच्छील्ये, शक्तौ बा चानश् प्रत्ययः, न तु शानच्।]]
09
=>
 [[७। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति ताच्छील्यार्थे चानश्।’]]
10
=>
 [पृष्ठम्०८४१+ ३१]
11
=>
 [[१। सनि धातोरस्य विकल्पितेट्कत्वात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्निषेधे प्राप्ते, ‘द्वितीया श्रितातीतपतितगत्यात्यस्तप्राप्तापन्नैः’ (२-१-२४) इत्यत्र पतित इति निपातनात् इड् भवतीति सिद्धान्तः। ‘बाधकान्येव निपातनानि’ (परिभाषा १२०) इति न्यायाश्रयणेन पतित इत्येव निष्ठायां साधुः। ‘अबाध- कान्यपि निपातनानि’ (परिभाषा १२१) इति न्यायाश्रयणे तु पत्तम्-पत्तः इत्यादीन्यपि रूपाण्यत्र साधून्येवेति प्रतिभाति। तत्र विद्वांसः प्रमाणम्। वस्तुतस्तु सूत्रकाररीत्या धातोरस्य कुत्रापि इड्विकल्पाभावात् निष्ठायामत्र ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति सूत्रं न प्रवर्तते। ततश्च पतितः इत्यस्य साधुत्वे न निर्देशादिरूपप्रमाणान्तराणि मृग्यानि।]]
12
=>
 [[२। णप्रत्ययाभावपक्षे पचाद्यचि रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[३। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णप्रत्ययः।]]
14
=>
 [[४। ‘चरिचलिपतिवदीनाम् द्वित्वम् अचि
\n\n आक् चाभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इति द्वित्वम्। अभ्यासे हलादिशेषाभावः। यङन्तत्वाभावात् आगागमविधानाच्च नीगभावश्च।]]
15
=>
 [[५। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्था वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि ण्यत्प्रत्ययान्तो निपातितः।]]
16
=>
 [[आ। ‘अग्रे गतेन वसतिं परिगृह्य रम्यां आपात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन।’ शि। पा। ५। १५।]]
17
=>
 [[६। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद--’ (३-२-१३६) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययः।]]
18
=>
 [[B। ‘उत्पतिष्णू सहिष्णू च चेरतुः खरदूषणौ।।’ भ। का। ५। १।]]
19
=>
 [[७। ‘स्पृहिगृहिपतिदयि--’ (३-२-१५८) इति ण्यन्तात् आलुच् प्रत्ययः। ताच्छीलि- कोऽयं प्रत्ययः। णिचि उपधाह्रस्वो निपातनात्। ‘अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु’ (६-४-५५) इति णेरयादेशः।]]
20
=>
 [[८। ताच्छीलिकः ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना उकञ् प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[C। ‘भेजेऽभितः पातुकसिद्धसिन्धोरभूतपूर्वां रुचमम्बुराशेः।।’ शि। पा। ३। ३।]]
22
=>
 [[९। ‘जुचङ्क्रम्यदंद्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यनेन ताच्छीलिके युच्प्रत्यये, अनादेशे च रूपम्।]]
23
=>
 [[ड्। ‘निरुद्धे सलिले राज्ञा पतनं कूलमाश्रितान्।।’ रावणार्जुनीये ११-३१।]]
24
=>
 [[१०। कर्तरि लिटः क्वसौ द्वित्वे, ‘अत एकहल्मध्ये--’ (६-४-१२०) इति एत्वाभ्या- सलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]
25
=>
 [[E। ‘बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकाननभुवं न केवलाम्।’ रघु। ११-१९।]]
26
=>
 [पृष्ठम्०८४२+ ३०]
27
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः।]]
28
=>
 [[आ। ‘अप्रग्राहैरिवादित्यो वाजिभिर्दूरपातिभिः।।’ भ। का। ७। ५२।]]
29
=>
 [[२। ‘सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१७१) इत्यनेन कर्तरि किः किन् वा प्रत्ययः। यङन्तात् निपातनमिदम्। निपातनादेव नीगागमोऽ- भ्यासस्य नेति भाष्यमतम्। वार्तिकमते तु स्वतन्त्रमिदं निपातनम्, न तु यङन्तस्येति भाति। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् भाष्यमतेनैव निष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
30
=>
 [[B। ‘पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत्।।’ शि। व। ९। १।]]
31
=>
 [[३। न पतन्त्यनेनेति अपत्यम्। हलन्तात् करणे यत्। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेनात्र यतः साधुत्वं ज्ञेयम्। शब्दकौस्तुभे तु ‘अथ वा बहुलं कृत्याः संज्ञायामिति तत् स्मृतम्। यथाऽपत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा।।’ (श्लोकवार्तिकम् ३-१-११२) इत्यत्र अपत्यम् इत्युपादानात् साधुत्वमुक्तम्। मुद्रित भाष्यकोशेषु तु ‘यथा यत्यं--’ इत्येव पाठो दृश्यते। तेन बाहुलकादे- वेति समाधानं युक्तम्।]]
32
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। पातः = राहुः।]]
33
=>
 [[५। प्रपततीति प्रपातः = जलस्याधोदेशगमनम्।]]
34
=>
 [[६। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। पत्रम् = वाहनम्।]]
35
=>
 [[७। स्त्रियां भावादौ, ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इति क्विप्। प्रतिपत् = ज्ञानम्। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (वा। ३-३-९४) इति वचनात् प्रतिपत्तिः = इत्यपि साधुः।]]
36
=>
 [[८। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यादिना क्यपू संज्ञायाम्। निपत्या = पिच्छिला भूमिः।]]
37
=>
 [[९। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पत्तिः = पदातिः। पुंलिङ्गशब्दोऽयम्।]]
38
=>
 [पृष्ठम्०८४३+ २४]
39
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति द्वितीयान्ते णमुल्। पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः। आसेवा = तात्पर्यम्। एतयोरेवात्र णमुल्। उपपदसमासस्य विकल्पत्वात् रूपाण्येवं भवन्ति।]]
40
=>
 [[आ। ‘लतानुपातं कुसुमान्यगृह्णात् स नद्यवस्कन्दमुपास्पृशच्च।’ भ। का। २। ११।]]
41
=>
 [[२। बलाकादित्वात् [द। उ। ३-३२]
42
=>
 [[३। ‘पतेरङ्गच् पक्षिणि’ [द। उ। ३-५९]
43
=>
 [[४। ‘वीपतिभ्यां तनन्’ [द। उ। ६-५६]
44
=>
 [[५। ‘अमिनक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन्’ [द। उ। ८-५६]
45
=>
 [[६। ‘पतिचण्डिभ्यामालन्’ [द। उ। ८-११६]