| YouTube Channel

प्रनाटयन्-न्ती (pranATayan-ntI)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णट नृत्तौ”@} 2 अक।
सेट्।
पर।) 3 घटादौ ‘णट नृत्तौ’ इति पठ्यते।
भ्वादावेव पूर्वमपि एवमेव पठितम्।
अत्र घटादिपठितस्य धातोः नृत्यं, नृत्तं चार्थः।
पदार्थाभिनयो नृत्यम्।
अभिनयशून्यः शास्त्रोक्ताङ्गभङ्गरूपः गात्रविक्षेपो नृत्तम्
यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः प्रसिद्धः।
अनयोरर्थयोर्मित्त्वप्रयुक्तं कार्यं भवति।
णोपदेशत्वमप्यस्मिन्नेवार्थे।
अवस्पन्दनरूपार्थे तु मित्त्वं न।
णोपदेशकारिकायाम्, ‘अणाटि’ इति दीर्घघटितनिर्देशेन, दीर्घार्हस्य णोपदेशत्वं प्रतिषिध्यते।
क्षीरस्वामी तु ‘नतौ’ इति पठित्वा, ‘नटयति’ शाखाम्’ इत्युदाहृत्य, ‘नृतौ तु नटति, नाटयति।’ इत्युक्तवान्।
‘नृत्तौ’ इत्यस्य, नाट्यमित्यर्थोऽभिमत इति वक्तव्यम्
नृत्तनृत्ययोस्त्वर्थयोर्मित्संज्ञायाः सर्वाभिमतत्वात्।
‘नट गतौ’ इत्यन्ये पठन्ति।]] घटादिः।
‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 4 इति देवः।
नाटकः-टिका, 5 प्रणटकः-प्रनाटकः-टिका, निनटिषकः-षिका, नानटकः-टिका
नटिता-त्री, प्रणटयिता-प्रनाटयिता-त्री, निनटिषिता-त्री, नानटिता-त्री
नटन्, न्ती, 6 प्रणटयन्-नटयन्, प्रनाटयन्-न्ती, निनटिषन्-न्ती
-- नटिष्यन्-न्ती-ती, प्रणटयिष्यन्-प्रनाटयिष्यन्-न्ती-ती, निनटिषिष्यन्-न्ती-ती
व्यतिनटमानः, व्यतिनटिष्यमाणः, -- नानट्यमानः, नानटिष्यमाणः
नट्-नड्-नटौ-नटः
-- -- -- नटितम्-तः, नटितः-नाटितः, निनटिषितः, नानटितः-तवान्
7 नटः, 8 नटी, नटः-नाटः, निनटिषुः, नानटः
नटितव्यम्, नटयितव्यम्-नाटयितव्यम्, निनटिषितव्यम्, नानटितव्यम्
नटनीयम्, नटनीयम्-नाटनीयम्, निनटिषणीयम्, नानटनीयम्
नाट्यम्, नट्यम्, नाट्यम्, निनटिष्यम्, नानट्यम्
ईषन्नटः- 9 दुर्नटः-सुनटः
-- -- -- नट्यमानः, नट्यमानः-नाट्यमानः, निनटिष्यमाणः, नानट्यमानः
नाटः, नटः-नाटः, निनटिषः, नानटः
नटितुम्, नटयितुम्-नाटयितुम्, निनटिषितुम्, नानटितुम्
10 नट्टिः, नटना-नाटना, निनटिषा, नानटा
नटनम्, नटनम्-नाटनम्, निनटिषणम्, नानटनम्
नटित्वा, नटयित्वा-नाटयित्वा, निनटिषित्वा, नानटित्वा
प्रणट्य, 11 प्रणटय्य-प्रनाट्य, निनटिष्य, नानट्य
नटम् २, नटित्वा २, 12 नटम् २ -नाटम् २, नटयित्वा २ -नाटयित्वा २, निनटिषम् २, निनटिषित्वा २, नानटम् २
नानटित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६५७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-३१०। (७८१)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। ७६)
05
=>
 [[१। नृत्तनृत्ययोरर्थयोः मित्त्वात् णौ परतः, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युप- धाया ह्रस्वो भवति। णोपदेशत्वाच्च णत्वमपि भवति। अन्यत्र तु मित्त्वं, णोपदेशत्वं च न। अत एव ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं प्रदर्शितम्।]]
06
=>
 [[२। ‘अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव, न शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०६११+ २२]
08
=>
 [[१। पचाद्यचि गौरादिपाठात् (४-१-४१) स्त्रियां ङीष्।]]
09
=>
 [[२। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वं न। एवं णोपदेशधातुषु सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वम्।]]
11
=>
 [[४। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
12
=>
 [[५। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“नट अवस्पन्दने”@} 2 अयं धातुः न णोपदेशः।
‘णोपदेशास्त्वनर्द् नाट्’ इति पर्युदासात्।
अतः, ‘उपसर्गादसमासेऽपि--’ 3 इति णत्वं सोपसर्गे न भवति।
‘अवस्यन्दने’ इत्येके।
4 ‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 5 इति देवः।
नाटकः-टिका, निनाटयिषकः-षिका
नाटयिता-त्री, निनाटयिषिता-त्री
प्रनाटयन्-न्ती, निनाटयिषन्-न्ती
नाटयिष्यन्-न्ती-ती, निनाटयिषिष्यन्- न्ती-ती
नाटयमानः, निनाटयिषमाणः
नाटयिष्यमाणः, निनाटयिषिष्यमाणः
नाड्-नाड्-नाटौ-नाटः
नाटितम्- 6 तः, निनाटयिषितः-तवान्
नाटः, निनाटयिषुः
नाटयितव्यम्, निनाटयिषितव्यम्
नाटनीयम्, निनाटयिषणीयम्
नाट्यम्, निनाटयिष्यम्
ईषन्नाटः- 7 दुर्नाटः, सुनाटः
नाट्यमानः, निनाटयिष्यमाणः
नाटः, निनाटयिषः
नाटयितुम्, निनाटयिषितुम्
नाटना, निनाटयिषा
नाटनम्, निनाटयिषणम्
नाटयित्वा, निनाटयिषित्वा
प्रनाट्य, प्रनिनाटयिष्य
नाटम् २, नाटयित्वा २, निनाटयिषम् २
निनाटयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६५८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१५४५। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (८-४-१४)
04
=>
 [पृष्ठम्०६१२+ २५]
05
=>
 (श्लो। ७६)
06
=>
 [[आ। ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा निष्पीडितारिरनुनाटितमर्त्यभावः।’ धा। का। ३। १४।]]
07
=>
 [[१। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वं न भवति।]]