| YouTube Channel

प्रदोषः (pradoSaH)

 
Apte Hindi
Hindi
प्रदोषः
पुं*
 - -
"दोष, त्रुटि, पाप, अपराध"
प्रदोषः
पुं*
 - -
"अवयवस्थित स्थिति, विद्रोह, बगावत"
प्रदोषः
पुं*
 - -
"संध्याकाल, रात्रि का आरंभ"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: प्रदोषः
Root: प्रदोष
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ रात्रिप्रारम्भः
Meaning(s):
⇒ First yāma or first three hours of a night
Shloka(s):
2|1|65|2 ► सायाह्नोऽप्यपराह्णऽस्त्री प्रदोषो मैथिलः समौ॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|65|2 ⇢ प्रदोषः (प्रदोष) (पुं) ⇒ First yāma or first three hours of a night ⇒ रात्रिप्रारम्भः
➠ 2|1|65|2 ⇢ प्रदोषम् (प्रदोष) (नपुं) ⇒ First yāma or first three hours of a night ⇒ रात्रिप्रारम्भः
➠ 2|1|65|2 ⇢ मैथिलः (मैथिल) (पुं) ⇒ First yāma or first three hours of a night ⇒ रात्रिप्रारम्भः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ रात्रिः
जातिः ➡ कालः
Tamil
Tamil
ப்ரதோ3ஷ: : குற்றம், பாவம், அந்திப் பொழுது, சூரியன் அஸ்தமனத்துக்கு முன்னும் பின்னும் ஆன காலம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रदोषः,
पुं,
 (दोषा रात्रिः । प्रारम्भो दोषायाइति प्रादिसमासः । प्रक्रान्ता दोषा रात्रि-रत्रेति वा ।) रजनीमुखम् । इत्यमरः । १ । ४ । ६ ॥
तत्तु रात्रेः प्रथमदण्डचतुष्टयम् । यथा, --“प्रदोषोऽस्तमयादूर्द्धं घटिकाद्बयमिष्यते ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
(यथा, कुमारे । ५ । ४४ ।“वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारकाविभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥
”)दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥
(प्रकृष्टो दोषोयस्येति । दुष्टे, त्रि । यथा, माघे । २ । ९८ ।“ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयः ।तमःस्वभावास्तेऽप्येनं प्रदोषमनुयायिनः ॥
”“ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयोराजानस्तमःस्वभावाः तमोगुणात्मकाः अतएवतेऽपि प्रदोषं प्रकृष्टदोषम् । प्रदोषो दुष्टरात्रांशाविति वैजयन्ती । तामसमेवैनं चैद्यमनुयायिनःअनुयास्यन्ति सादृश्यादिति भावः ॥
” इतितट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दुष वैकृत्ये”@} 2 ‘वैकृत्यम् = रूपभङ्कः।’ इति क्षीरस्वामी।
दोषकः-षिका, 3 दूषकः, 4 दोषकः-दूषकः-षिका, 5 दुदुक्षकः-क्षिका, दोदुषकः-षिका
6 दोष्टा-दोष्ट्री, दूषयिता-दोषयिता-त्री, दुदुक्षिता-त्री, दोदुषिता-त्री
7 दुष्यन्-न्ती, दूषयन्-दोषयन्-न्ती, दुदुक्षन्-न्ती
-- दोक्ष्यन्-न्ती, दूषयिष्यन्-दोषयिष्यन्-न्ती-ती, दुदुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिदुष्यमाण
दूषयमाणः-दोषयमाणः, 9 व्यतिदुदुक्षमाणः, दोदुष्यमाणः
व्यतिदोक्ष्यमाणः, दूषयिष्यमाणः-दोषयिष्यमाणः
व्यतिदुदुक्षिष्यमाणः, दोदुषिष्यमाणः
10 11 प्रदुट्-प्रदुड्-प्रदुषौ-प्रदुषः
-- -- दुष्टम्-दुष्टः-दुष्टवान्, दूषितम्-तः, दोषितः, दुदुक्षितः, दोदुषितः-तवान्
दोषः, दुषः, 12 दोषी, 13 दूषणः, दुदुक्षुः, दोदोषः
दोष्टव्यम्, दूषयितव्यम्-दोषयितव्यम्, दुदुक्षितव्यम्, दोदुषितव्यम्
दोषणीयम्, दूषणीयम्-दोषणीयम्, दुदुक्षणीयम्, दोदुषणीयम्
दोष्यम्, दूष्यम्-दोष्यम्, दुदुक्ष्यम्, दोदुष्यम्
ईषद्दोषः-दुर्दोषः-सुदोषः
-- -- दुष्यमाणः, दूष्यमाणः-दोष्यमाणः, दुदुक्ष्यमाणः, दोदुष्यमाणः
दोषः, 14 प्रदोषः, दूषः-दोषः, दुदुक्षः, दोदुषः
दोष्टुम्, दूषयितुम्-दोषयितुम्, दुदुक्षितुम्, दोदुषितुम्
दुष्टिः, दूषणा-दोषणा, दुदुक्षा, दोदुषा
दोषणम्, दूषणम्-दोषणम्, दुदुक्षणम्, दोदुषणम्
दुष्ट्वा, दूषयित्वा-दोषयित्वा, दुदुक्षित्वा, दोदुषित्वा
प्रदुष्य, प्रदूष्य-प्रदोष्य, प्रदुदुक्ष्य, प्रदोदुष्य
दोषम् २, दुष्ट्वा २, दूषम् २-दोषम् २, दूषयित्वा २-दोषयित्वा २, दुदुक्षम् २, दुदुक्षित्वा २, दोदुषम् २
दोदुषित्वा २
15 इति ण्यन्तादस्मादीकन्प्रत्यये रूपम्।
दूषयति नेत्रमिति दूषीका = नेत्रमलसंघातः।]] दूषीका।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८५२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११८५। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[३। ‘दोषो णौ’ (६-४-९०) इति ण्यन्ते सर्वत्र उपधाया ऊदादेशः।]]
04
=>
 [[४। ‘वा चित्तविरागे’ (६-४-९१) इति चित्तस्याप्रीततायां गम्यमानायां तु ऊदादेश- विकल्पनात्, ऊदादेशाभावे, लघूषधगुणे दोषकः-षिका इत्यादीनि रूपाणि ण्यन्त एव सर्वत्र भवन्ति।]]
05
=>
 [[५। सन्नन्तान्ण्वुलि, धातोरनिट्त्वात् ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुण- निषेधे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति धातुषकारस्य ककारे, षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। तृचि, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे रूपमेवम्। तव्यदा- दिष्वप्येवमेव प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
08
=>
 [[८। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे (१-३-१४) इति शानचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०७५८+ २६]
11
=>
 [[१। क्विपि, पदान्तनिमित्तके जश्त्वे, चर्त्वे च रूपम्।]]
12
=>
 [[२। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुष--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्यये रूपम्।]]
13
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तादस्मात् कर्तरि ल्युप्रत्ययेऽनादेशे च दूषणः इति रूपम्।]]
14
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। नात्रावयवार्थादरः। प्रदोषः = रजनीमुखम्।]]
15
=>
 [[५। ‘कषिदूषिभ्यामीकन्’ [द। उ। ३-३५]