प्रदीपः (pradIpaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

प्रदीपः [pradīpḥ],  1 A lamp,  light (fig.  also)
 अतैलपूराः सुरत- प्रदीपाः Ku.*
  1.1
 R.*
  2.24
16.4
 कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः R.*
  6.74 'light or ornament of the family'
 7.29
 एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा Sāṅ. K.*
  36.

That which enlightens or elucidates,  elucidation
 especially at the end of titles of works
 as in महाभाष्यप्रदीपः,  काव्यप्रदीपः &c.
 

Apte 1890

English

 प्रदीपः 1 A lamp,  light (fig. also)
 अतैलपूराः सरतप्रदीपाः Ku. 1. 10
 R. 2. 24
 16. 4
 कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः R. 6. 74 ‘light or ornament of the family’
 7. 29. 
2 That which enlightens or elucidates,  elucidation
 especially at the end of titles of works
 as in महाभाष्यप्रदीपः,  काव्यप्रदीपः &c. 

Hindi

दीपक (Masc.Nom.S),  किसी व्यक्ति का नाम

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

प्रदीपः
पुं*
  - प्र+दीप्+णिच्+क
"दीपक,  चिराग,  कुल का दीपक या अवतंस"

प्रदीपः
पुं*
  - प्र+दीप्+णिच्+क
"जो जानकारी कराता है,  या बात को खोलकर कहता है,  व्याख्या,  विशेषतः ग्रन्थों के नामों के अन्त में प्रयुक्त,  यथा महाभाष्य प्रदीप,  काव्यप्रदीप आदि"

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  दीपः,  प्रदीपः,  दीपकः,  दीपिका,  वर्ती,  वर्तिः,  शिखावान्,  शिखी,  कज्जलध्वजः,  दशाकर्षः,  दशेन्धनम्,  दोषास्यः,  स्नेहाशः,  स्नेहप्रियः
noun
 
मृद्धात्वादिभिः विनिर्मितं भाजनं यस्मिन् तैलदिषु वर्तिः निधाय प्रकाशार्थे प्रज्ज्वल्यते।
 "सन्ध्यासमये ग्रामे दीपाः प्रज्वलन्ति।"

Synonyms:
  प्रकाशः,  द्युतिः,  दीप्तिः,  तेजः,  प्रदीपः,  ज्योतिः,  ज्योतिः,  प्रभा,  आभा,  छविः,  आलोकः,  रुचिः,  रुच्,  कान्तिः,  छटा,  निभा,  भा,  भाः,  छाया,  त्विषा,  त्विष्,  शोचिः,  शोभा,  वर्चः,  महः,  द्योतः,  दूशानम्,  मरीचिः,  झल्लिका
noun
 
सा शक्तिः तत्त्वं वा यया अन्यानि वस्तूनि दृग्गोचराणि भवन्ति।
 "सूर्यस्य आगमनेन दिशः प्रकाशेण कास्यन्ति।"

Tamil

ப்ரதீ3ப: : விளக்கு,  விரிவுரை,  பிரகாசப்படுத்து.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रदीपः,  पुं,
   (प्रकर्षेण दीपयति प्रकाशयति प्रदी-प्यते इति वा । प्र + दीप् + णिच् वा + कः ।)दीपः । इत्यमरः । २ । ७ । १६८ ॥
 तत्पर्य्यायः ।स्नेहादीपकः २ कज्जलध्वजः ३ शिखातरुः ४गृहमणिः ५ ज्योत्स्नावृक्षः ६ दशेन्धनः ७दोषातिलकः ८ दोषास्यः ९ नयनोत्सवः १० ।इति शब्दरत्नावली ॥
 (यथा,  रघौ । ५ । ३७ ।“रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्य्यंतदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् ।न कारणात् स्वाद्बिभिदे कुमारःप्रवर्त्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥
”)दीपमाहात्म्यम् । यथा,  --“दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजोमयः स्मृतः ।चतुर्व्वर्गप्रदो दीपस्तस्माद्दीपं यजेत् प्रिये ! ॥
”सप्तप्रकारा दीपा यथा,  --“घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः ।सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः ॥
दधिजश्चान्नजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः ॥
”तस्य पञ्चप्रकारा वर्त्तिका यथा,  --“पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा ।सालजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा ॥
वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधाः स्मृताः ॥
”दीपपात्राणि यथा,  --“तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् ।तृणध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥
” * ॥
दीपवृक्षे दीपस्थापनं भूमौ तन्निषेधश्च यथा,  --“दीपवृक्षाश्च कर्त्तव्यास्तैजसाद्यैश्च भैरव ! ।वृक्षे च दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥
सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापन्तथैव च ॥
तस्माद्यथा तु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा ।दीपं दद्यान्महादेव्यै अन्येभ्योऽपि च भैरव ! ॥
कुर्व्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपमुत्सृजेन्नरः ।स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ॥
 * ॥
सुवृत्तवर्त्तिः सस्नेहः पात्रेऽभग्ने सुदर्शने ।सूच्छ्राये वृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः ॥
लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् ।न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स श्रुतः ॥
नेत्राह्लादकरः सर्व्वभूमितापविवर्ज्जितः ।सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमो नातिह्रस्वकः ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये ।दीपवृक्षस्थिते शुद्धस्नेहेनैव प्रपूरिते ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्त्या तु चारुदीपः प्रदीपकः ।उत्तमः प्रोच्यते पुत्त्र ! सर्व्वतुष्टिप्रदायकः ॥
वृक्षेण वर्ज्जितो दीपो मध्यमः परिकीर्त्तितः ।विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
 * ॥
कार्त्तिके तद्दानफलं यथा,  --“कार्त्तिके मासि यो दद्यात् प्रदीपं सर्पिरादिना ।आकाशे मण्डले वापि स चाक्षयफलं लभेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
 * ॥
अपि च ।“समभ्यर्च्च्य हरिं भक्त्या दीपं दत्त्वा दिवानिशम् ।तत्र पापविशुद्धात्मा नरो याति दिवं नृप ! ॥
कृष्णपक्षे विशेषेण तत्र पञ्च दिनानि तु ।पुण्यानि तेषु यद्दत्तमक्षयं सर्व्वकामिकम् ॥
एकादश्यां हरिमुद्दिश्य दीपं प्रज्वाल्य मूषिका ।मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा ॥
द्वादश्यां तस्करो रात्रिदीपमुद्बोध्य चौर्य्यतः ।कारणात् परमं प्राप्तो लोकं विष्णोः सनातनम् ॥
श्वपचोऽपि त्रयोदश्यां दीपान् दत्त्वापरैः कृतान् ।वेश्या लीलावती भूत्वा जगाम स्वर्गमक्षयम् ॥
लुब्धकोऽपि चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा जनार्द्दनम् ।निर्भक्तिः परसंगत्या विष्णुलोकं जगाम सः ॥
गोपः कश्चिदमावास्यां पूजां दृष्ट्वाथ शार्ङ्गिणः ।सुदुर्जयस्त्वजापालो राजराजेश्वरोऽभवत् ॥
तस्माद्दीपाः प्रदातव्या रात्रावस्तमिते रवौ ।गृहेषु सर्व्वगोष्ठेषु चैत्येष्वायतनेषु च ॥
देवानाञ्चैव रथ्यासु श्मशानेषु सरःसु च ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“दीपी दीप्तौ”@} 2 दीपकः-पिका,  दीपकः-पिका,  दिदीपिषकः-षिका,  देदीपकः-पिका
   दीपिता-त्री,  दीपयिता-त्री,  दिदीपिषिता-त्री,  देदीपिता-त्री
   -- दीपयन्-न्ती,  दीपयिष्यन्-न्ती-ती
   -- दीपमानः,  दीपयमानः,  दिदीपिषमाणः,  देदीप्यमानः
   दीपिष्यमाणः,  दीपयिष्यमाणः,  दिदीपिषिष्यमाणः देदीपिष्यमाणः
   प्रदीप्-प्रदीपौ-प्रदीपः
   -- -- 3 4 दीप्तम्,  दीप्तः-तवान्,  दीपितः,  दिदीपिषितः,  देदीपितः-तवान्
   5 दीपः,  6 दीपिता,  7 8 दीपनीयम्,  9 दीप्रः 10,  सन्दीपी,  11 सन्दीपनः,  प्रदीपः,  दिदीपिषुः,  देदीपः
   दीपितव्यम्,  दीपयितव्यम्,  दिदीपिषितव्यम्,  देदीपितव्यम्
   12 प्रणिदीपनीयम्-प्रनिदीपनीयम्,  दीपनीयम्,  दिदीपिषणीयम्,  देदीपनीयम्
   दीप्यम्,  दीप्यम्,  दिदीपिष्यम्,  देदीप्यम्
   ईषद्दीपः-दुर्दीपः-सुदीपः
   -- -- दीप्यमानः,  दीप्यमानः,  दिदीपिष्यमाणः,  देदीप्यमानः,  दीपः,  दीपः,  दिदीपिषः,  देदीपः
   दीपितुम्,  दीपयितुम्,  दिदीपिषितुम्,  देदीपितुम्
   13 दीप्तिः,  दीपना,  दिदीपिषा,  देदीपा
   दीपनम्,  दीपनम्,  दिदीपिषणम्,  देदीपनम्
   दीपित्वा,  दीपयित्वा,  दिदीपिषित्वा,  देदीपित्वा
   सन्दीप्य,  प्रदीप्य,  प्रदिदीपिष्य,  प्रदेदीप्य
   दीपम् २,  दीपित्वा २,  दीपम् २,  दीपयित्वा २,  दिदीपिषम् २,  दिदीपिषित्वा २,  देदीपम् २
   देदीपित्वा २। 14
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८४६)
 02 =>
  (४-दिवादिः-११५०। अक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  [पृष्ठम्०७५३+ २६]
 04 =>
  [[१। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्णिषेधो निष्ठायाम्।]]
 05 =>
  [[२। इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः कर्तरि भवति।]]
 06 =>
  [[३। तच्छीलादिषु कर्तृषु,  ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति प्राप्तस्य युचः,  ‘सूददीपदीक्षश्च’ (३-२-१५३) इति निषेधात्,  औत्सर्गिकः ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्।]]
 07 =>
  [[आ। ‘दीपितारं दिनारम्भे निरस्तध्वान्तसञ्चयम्।।’ भ। का। ७। १७।]]
 08 =>
  [[४। दीपयतीति दीपनीयम् औषधम्। बाहुलकात् कर्तर्यनीयर् इति प्र। सर्वस्वे।]]
 09 =>
  [[५। तच्छील-तद्धर्मं-तत्साधुकारिष्वर्थेषु ‘नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः’ (३-२-१६७) इति रप्रत्यये रूपम्। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधः।]]
 10 =>
  [[B। ‘ततो दशास्यः क्षुभिताहिकल्पं दीप्राङ्गुलीयोपलमूढरत्नम्।’ भ। का। १२। १३।]]
 11 =>
  [[६। सम्यक् दीपयतीति सन्दीपनः। नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः। तस्यापत्यमित्यर्थे,  ‘अत इञ्’ (४-१-९५) इतीञि सान्दीपनिः इति भवति।]]
 12 =>
  [[७। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः।]]
 13 =>
  [[८। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति प्राप्तम् अकारप्रत्ययं बाधित्वा,  ‘क्तिन् आबादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्। आबादयः = आपॢधातुप्रकाराः दीर्घोपधाः,  हलादयोऽजादयो वा धातवः,  येषां प्रयोगे क्तिन् दृश्यते।]]
 14 =>
  [पृष्ठम्०७५४+ २८]

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.