| YouTube Channel

प्रदक्षिण (pradakSiNa)

 
शब्दसागरः
English
प्रदक्षिण
mfn.
 subst. (-णः-णा-णं) Reverential salutation, by circumam-
bulating a person or object, keeping the right side towards them.
E.
 प्र before, दक्षिण the right.
Capeller Eng
English
प्रदक्षिण
a.
 standing on or moving to the right,
turning the right towards a person,
i.e.
 respectful, reverential
°— &
n.
 °ण॑म्
adv.
 , the latter also = towards the south. Acc.
w.
 कृ
or °णी कृ turn the right side towards a person or an object.
m.
 ,
n.
 , &
f.
 आ as
abstr.
 , also circumambulation from left to right.
Yates
English
प्र-दक्षिण (णं) 1.
n.
 Reverential salu-
tation, by going round the per-
son with the right side to him.
Wilson
English
प्रदक्षिण
mfn.
 subst. (-णः-णा-णं) Reverential salutation, by
circumambulating a person or object, keeping the right side towards them.
E.
 प्र before दक्षिण the right.
Apte
English
प्रदक्षिण [pradakṣiṇa],
a.
Being placed or standing on the right, moving to the right
प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे
R.*
 3.14.
Respectful, reverential.
Auspicious, of good omen
सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम्
Mb.
 * 3.36.7
तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः
Bhāg.*
 1.54.16.
Clever, sharp
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः
Rām.*
 2.16.5.
Amenable, favourable
अभिवाद्यभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमवर्तत
Mb.
 * 1.122.44. -णः, -णा, -णम् Circumambulation from left to right, so that the right side is always turned towards the person or object circumambulated, a reverential salutation made by walking in this manner
प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकासे
Ku.*
 7.79
Y.*
 1.232
अष्टोत्तरशतं यस्तु देव्याः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । सर्वान् कामान् समासाद्य पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् ॥ Kālikā
P.
 -णम्
ind.
From left to right
एवं सम्यग्घविर्हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम्
Ms.*
 3.87.
Towards the right side, so that the right side is always turned towards the person or object circumambulated.
In a southern direction, towards the south.
All right, O. k.
श्रमो नाशमुपागच्छत् सर्वं चासीत् प्रदक्षिणम्
Mb.
 * 3.151.2. (प्रदक्षिणीकृ or प्रदक्षिणयति
Den.
P.
 means 'to go round from left to right' as a mark of respect
प्रदक्षिणीकुरुष्व सद्योहुताग्नीन्
Ś.*
 4
प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशनम्
R.*
 2.71).
Comp.
 -अर्चिस्
a.
 flaming towards the right, having the flames turned towards the right
प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे
R.*
 3.14. (f. ) flames turned towards the right
प्रदक्षिणार्चिर्व्याजेन हस्तेनेव जयं ददौ
R.*
 4.25.-आवर्त, -आवृत्क
a.
 turned towards the right. -क्रिया going round from left to right, keeping the right side towards one as a mark of respect
प्रदक्षिणक्रियार्हायां तस्यां त्वं साधु नाचरः
R.*
 1.76. -नम् same as ˚क्रिया
किं प्रदक्षिणनकृद्- भ्रमिपाशं जाम्बवानदित ते बलिबन्धे
N.*
 21.97. -पट्टिका a yard, court-yard.
Apte 1890
English
प्रदक्षिण a. 1 Being placed or standing on the right, moving to the right.
2 Respectful, reverential.
3 Auspicious, of good omen.
णः,
णा,
णं Circumambulation from left to right, so that the right side is always turned towards the person or object circumambulated, a reverential salutation made by walking in this manner
Ku. 7. 79
Y. 1. 232.
णं ind. 1 From left to right.
2 Towards the right side, so that the right side is always turned towards the person or object circumambulated.
3 In a southern direction, towards the south
Ms. 3. 87. (प्रदक्षिणीकृ or प्रदक्षिणयति Den. P. means ‘to go round from left to right’ as a mark of respect
प्रदक्षिणीकुरुष्व सद्योहुताग्नीन् Ś. 4
प्रद क्षिणीकृत्य हुतं हुताशनं R. 2. 71).
Comp.
अर्चिस् a. flaming towards the right, having the flames turned towards the right
प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे R. 3. 14. (
f.) flames turned towards the right
R. 4. 25.
आवर्त,
आवृत्क a. turned towards the right.
क्रिया going round from left to right, keeping the right side towards one as a mark of respect
R. 1. 76.
पट्टिका a yard, court-yard.
Monier Williams Cologne
English
प्र-दक्षिण mf(आ)n. moving to the right,
ŚāṅkhGṛ.
standing or placed on the right (with √ कृ, or प्र-√ कृ, ‘to turn towards persons or things so as to place them on one's right’, ‘turn the right side towards’ as a token of respect),
Mn.
MBh.
&c.
auspicious, favourable,
MBh.
R.
respectful, reverential,
MBh.
प्र-दक्षिण
mfn.
 turning the right side towards, circumambulation from left to right of a person or object (gen. or comp.
with √ कृ or √ 1. दा
dat.
gen.
 or
loc.
 ) as a kind of worship,
R.
Kathās.
Pañcat.
RTL.
 68, 2
145
&c.
Monier Williams 1872
English
प्रदक्षिण प्र-दक्षिण, अस्, आ, अम्, moving
to the right, standing or placed on the right
auspi-
cious, favourable, of good omen
respectful, reve-
rential
(अस्, आ, अम्), m. f. n. turning the right side
towards (any one), reverential salutation by circum-
ambulation from left to right so that the right side
is towards the person saluted
(अम्), ind. from left
to right, towards the right side, so that the right
side is turned towards a person or object (as a sign
of respect, e. g. पूज्यः प्रदक्षिणम्, to be
honoured by keeping the right side towards him)
प्रदक्षिणं कृ or प्र-कृ, to pass on the right,
turn the right side towards (in token of respect)
towards the south, in a southern direction [from the
east, Manu III. 87]
(एण), ind. from left to right
towards the south
अ-प्रदक्षिणम्, ‘not towards
the right, ’ towards the left.
—प्रदक्षिण-क्रिया,
f. turning the right side towards (any one), showing
respect.
—प्रदक्षिण-पट्टिका, f. a yard, a
court-yard.
—प्रदक्षिण-प्रक्रमण, अम्, n.
proceeding with the right side towards (anything).
—प्रदक्षिणार्चिस् (°ण-अर्°), इस्, इस्, इस्, having
flames turned towards the right, flaming towards the
right.
—प्रदक्षिणावर्त (°ण-आव्°), अस्, आ, अम्,
turned towards the right.
—प्रदक्षिणावृत्क
(°ण-आव्°), अस्, आ, अम्, turned towards the right,
having (any one or anything) on the right.
—प्र-
दक्षिणी-कृ, cl. 8. P. A. -करोति, -कुरुते, to turn
the right side towards (with acc.)
to go round from
left to right.
—प्रदक्षिणी-कृत्य, ind. having
gone round from left to right.
Benfey
English
प्रदक्षिण प्र-दक्षिण,
I.
adj.
 ,
f.
 णा,
Being at the right hand, Man. 4, 39.
II.
m.
 ,
f.
 णा, and
n.
 Reverential saluta-
tion by circumambulating a person or
object, keeping the right side towards
them, Pañc. 236, 8.
III. णम्, adv.
1. From left to right, Man. 2, 48.
2.
Proceeding from the east in a southern
direction, 3, 87.
--
Comp.
 अभि-प्रद-
क्षि-णम्, adv. From left to right,
Rām. 1, 15, 16.
Apte Hindi
Hindi
प्रदक्षिण
"वि*, प्रा* स*" - -
"दाईं ओर रक्खा हुआ, या खड़ा हुआ दाईं ओर को घूमने वाला"
प्रदक्षिण
"वि*, प्रा* स*" - -
"सम्मानपूर्ण, श्रद्धालु "
प्रदक्षिण
"वि*, प्रा* स*" - -
"शुभ, शुभलषणयुक्त"
प्रदक्षिणः
पुं*
 - -
"बाईं ओर से दाईं ओर को घूमना जिससे कि दाहिना पार्श्व सदैव उस व्यक्ति या वस्तु की ओर हो जिसकी परिक्रमा की जा रही है, श्रद्धापूर्ण अभिवादन जो इस प्रकार प्रदक्षिणा द्वारा किया जाय"
प्रदक्षिणम्
नपुं*
 - -
"बाईं ओर से दाईं ओर को घूमना जिससे कि दाहिना पार्श्व सदैव उस व्यक्ति या वस्तु की ओर हो जिसकी परिक्रमा की जा रही है, श्रद्धापूर्ण अभिवादन जो इस प्रकार प्रदक्षिणा द्वारा किया जाय"
प्रदक्षिणम्
अव्य* - -
बाईं ओर से दाईं ओर को
प्रदक्षिणम्
अव्य* - -
"दाईं ओर को, जिससे कि दाहिना पार्श्व सदैव प्रदक्षिणा की गई व्यक्ति या वस्तु की ओर रहे"
प्रदक्षिणम्
अव्य* - -
"दक्षिण दिशा में, दक्षिण दिशा की ओर"
प्रदक्षिण
"वि*, प्रा*स*" - -
"चतुर, दक्ष, निपुण"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रदक्षिण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಡಗಡೆಯಿಂದ ಬಲಗಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ದೇವರನ್ನು ಬಳಸಿ ಬರುವುದು /ಬಲಪಾರ್ಶ್ವವು ದೇವರ ಕಡೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿ ದೇವರನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಬರುವುದು
प्रयोगाः - > १) "प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशनोरुदर्चिषः तन्मिथुनं चकाशे" २) "एकं देव्याः रवौ सप्त त्रीणि कुर्याद्विनायके । चत्वारि केशवे कुर्यात् शिवे चार्धप्रदक्षिणम् ॥"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-७९
प्रदक्षिण
पदविभागः - > क्रियाविशेषणम्
कन्नडार्थः - > ಬಲಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಂಡು /ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು
प्रयोगाः - > "प्रदक्षिणं व्यतीयाय शेषयित्वा महीधरम्"
उल्लेखाः - > याद० २२-१२७
L R Vaidya
English
pradakziRa {% (I) a. (f. णा) %} 1. Being or placed on the right
2. respectful, reverential
3. auspicious, favourable.
pradakziRa {% (II) m.n. %} Salutation by turning round any one so that the right side is towards the person saluted, K.S.vii.79.(प्रदक्षिणम् is used as an indeclinable in the sense of- (1) from left to right
(2) turning the right side towards
(3) in a southern direction. प्रदक्षिणीकृ ‘to go round, ’ प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशम् R.ii.71.)
Bopp
Latin
प्रदक्षिण (e प्र et दक्षिण dexter)
1) Adj. dextrorsus, prae-
sertim de salutatione. SU. 3. 22. 24.
2) Subst. n. honori-
fica salutatio, quae praestatur circumgrediendo aliquem,
ita ut dexterum latus ei advertatur). A. 1. 7.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
pradakṣiṇa, adj. (= Pali padakkhiṇa
not in these mgs. in Skt.),
(1) skillful, clever: sarvākāra-pradakṣiṇacittāyāṃ (loc. sg. f.) Mv 〔i.205.8〕, read prob. with repetition 〔ii.9.4—5〕 pradakṣiṇa-cittāyāṃ sarvākārasaṃpannāyāṃ
pradakṣiṇa-citto (of Bodhisattva) 〔i.206.4〕 = 〔ii.9.20〕
(2) successful: (bodhisattvasya parārtha-, or sattvārtha-)-kriyā pracurā … pradakṣiṇā Bbh 〔32.18, 21〕, abundant and successful.
Indian Epigraphical Glossary
English
pradakṣiṇa (CITD), circumambulation from left to right
paying homage to a temple, etc., by solemnly walking round
it with the right hand towards it, so that the right side is always
turned towards the person or object circumambulated
a rever-
ential salutation made by walking in this manner.
Lanman
English
pra-dakṣiṇa,
—1. a. moving to the
right
—2. -ám, adv. to the right, so that
the right side is towards an object (a sign
of respect), 60^1, 99^1
w. kṛ, put (an
object) to the right
—3. adj. standing
on the right, 62^19. [perhaps the use as
adv. (mg 2) is the primary one, lit. ‘forward
to the right.’]
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रदक्षिणं,
क्ली,
पुं,
 (प्रगतं दक्षिणमिति । “तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि च ।” २ । १ । १७ । इति समासः ।)दक्षिणावर्त्तेन देवादिकमुद्दिश्य भ्रमणम् । यथा, “एकं देव्यां रवौ सप्त त्रीणि कुर्य्याद्बिनायके ।चत्वारि केशवे कुर्य्यात् शिवे चार्द्धप्रदक्षिणम् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
सर्व्वदेवतातुष्टिदप्रदक्षिणं यथा, --“प्रसार्य्य दक्षिणं हस्तं स्वयं नम्रशिराः पुनः ।दक्षिणं दर्शयन् पार्श्वं मनसापि च दक्षिणः ॥
सकृत्त्रिर्व्वा वेष्टयेत्ता देव्याः प्रीतिः प्रजायते ।स च प्रदक्षिणो ज्ञेयः सर्व्वदेवौधतुष्टिदः ॥
सर्व्वान् कामान् समामाद्य पश्चान्मोक्षमवा-प्नुयात् ॥
मनसापि च यो दद्याद्देव्यै भक्त्या प्रदक्षिणम् ।प्रदक्षिणाद्यमगृहे नरकाणि न पश्यति ॥
”इति कालिकापुराणे ७० अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । तन्त्रसारे ।“दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्याश्च शाम्भवीम्ततश्च दक्षिणां गत्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत् ॥
अर्द्धचन्द्रं महेशस्य पृष्ठतश्च समारितम् ।शिवप्रदक्षिणे मन्त्री अर्द्धचन्द्रक्रमेण तु ॥
सव्यासव्यक्रमेणैव सोमसूत्रं न लङ्घयेत् ॥
”सोमसूत्रं जलनिःसरणस्थानम् ।“प्रसार्य्य दक्षिणं हस्तं स्वयं नम्रशिराः पुनः ।दर्शयेद्दक्षिणं पार्श्बं मनसापि च दक्षिणः ॥
त्रिधा च वेष्टयेत् सम्यक् देवतायाः प्रदक्षिणम् ॥
एकहस्तप्रणामश्च एकं वापि प्रदक्षिणम् ।अकाले दर्शनं विष्णोर्हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥
”(समर्थे, त्रि । यथा, रामायणे । ३ । ४३ । ५१ ।“प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणाजटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ! ॥
”“प्रदक्षिणेन समर्थेन ।” इति तट्टीकायां रामा-नुजः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रदक्षिण
न०
 प्रगतो दक्षिणाम् अत्या० स० । दक्षिणपार्श्वानु-गते देवेभ्यः स्वदक्षिणदर्शनेनं प्रणामभेदे तल्लक्षेणफला-दिकं यथा “प्रसार्य्य दक्षिणं हस्तं स्वयं नम्रशिराःपुनः । दक्षिणं दर्शयन् पार्श्वं मनसापि च दक्षिणः ।सकृत्त्रिर्वा वेष्टयेत्तु देव्याः प्रीतिः प्रजायते । स च प्रद-क्षिणी ज्ञेयः सर्वदेवौघतुष्ठिदः । अष्टोत्तरशतं यस्तुदेव्याः कुर्य्यात् प्रदक्षिणम् । सवान् कामान् समासाद्यपश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । मनसापि च यो दद्याद्देव्यै भक्त्याप्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणाद्यमगृहे नरकाणि न पश्यति”कालिकापु० ७० अ० । “एकं देव्यां रवौ सप्त त्रीणि कुर्व्या-द्विनायके । चत्वारि केशवे कुर्य्यात् शिवे चार्द्ध प्रदक्षि-णम्” कर्मलोचनम् । “दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्याश्चशाम्मवीम् । तनश्च दक्षिणां गत्वा नमस्कारस्त्रिकोण-वत् । अर्द्धचन्द्रं महेशस्य पृष्ठतश्च समीरितम् । शिवप्रद-क्षिणे मन्त्री अर्द्धचन्द्रक्रमेण तु । सव्यासव्यक्रमेणैवसोमसूत्रं न लङ्घयेत्” । सोमसूत्रं जलनिःसरणस्थानम् ।“प्रसार्य्य दक्षिंणं हस्तं स्वयं नग्नशिराः पुनः । दर्शये-द्दक्षिणं पार्श्वं मनसापि च दक्षिणः । त्रिया च वेद्ध-येत् सम्यक् देवतायाः प्रदत्तिणम्” तन्त्रसारः ।
Capeller
German
प्रदक्षिण rechts stehend o. nach r. gehend
günstig, ehrerbietig. Mit कर् (auch
°णी
कर्) jemd. (aus Ehrfurcht) die Rechte
zukehren. °— u.
n.
°णम् von links
nach rechts
nach Süden hin.
m.
n.
 ,
f.
 आ das Zukehren der Rechten o. das
Umwandeln von links nach rechts.
Grassman
German
(pra-dakṣiṇá), a., rechtsläufig, Adv. rechtsläufig, mit kṛ jemandem [A.] die rechte Seite zukehren (als Zeichen der Ehrerbietung).
-ám Adv. AV. 2, 36, 6 sárvam 〰 kṛṇu.
Burnouf
French
प्रदक्षिण प्रदक्षिण a. tourné à droite. S.
n.
 salut qui
se fait en marchant vers la droite de qqn.
प्रदक्षिणसव्य a. ayant la main droite du côté gauche de son
adversaire [c-à-d. épiant le moment de l'attaquer].
Stchoupak
French
प्र-दक्षिण-
a. placé à la droite, qui est à la droite (-अं
कृ- ou प्र-कृ- donner la droite, tourner autour de qq'un (acc.) en le
maintenant à sa droite en signe de respect)
de bon augure, favorable, propice
respectueux
-अम् -एन iic. de gauche à droite, en donnant la droite
vers le Sud
m.
 nt. et -आ-
f.
 fait de donner la droite (en signe de
respect) à qq'un ou à qqch. (gén. ifc.), circumambulation faite en
donnant la droite
-ई-कृ- = अं कृ-।
°क्रिया-
f.
 fait de tourner de gauche à droite.
प्रदक्षिणानुलोम- a. respectueux et obéissant.
प्रदक्षिणार्चिस्- प्रदक्षिनावर्त-शिख- a. dont la flamme est
tournée vers la droite.
प्रदक्षिणावर्त- a. tourné vers la droite.