| YouTube Channel

प्रथम (prathama)

 
शब्दसागरः
English
प्रथम
mfn.
 (-मः-मा-मं)
1. First, prior, initial.
2. Chief, principal,
incomparable.
3. The “third person” (in gram. ) according to
European System. The nominative Plu. M. of this word is either
प्रथमे or प्रथमा
E.
 प्रथ् to be famous, अमच् Unādi
aff.
Capeller Eng
English
प्रथम॑
a.
 first, primal, foremost, earliest,
principal, best, chief. °— &
n.
 first, before (n. as
prep.
w.
gen.
 ),
for the first time, just, now, immediately
often also adj. pro
adv.
 —
m.
 the first (third) person
f.
 आ the first or nominative case and its
endings.
Yates
English
प्रथम (मः-मा-मं)
a. First, chief.
Spoken Sanskrit
English
प्रथम - prathama -
adj.
 - earliest
प्रथमवयस् - prathamavayas -
n.
 - earliest age
सुप्रभात - suprabhAta -
n.
 - earliest dawn
पूर्वसस्य - pUrvasasya -
n.
 - earliest-sown grain
सुप्रभाते - suprabhAte -
ind.
 - at earliest break of day
पूर्वहूति - pUrvahUti -
f.
 - first or earliest invocation
पूर्वराग - pUrvarAga -
m.
 - earliest or incipient affection
प्रथम - prathama -
adj.
 - formerly
गतकाले - gatakAle - adverb - formerly
अतीतकाले - atItakAle - adverb - formerly
पूर्वम् - pUrvam - adverb - formerly
सकृत् - sakRt - adverb - formerly
अह्नाय - ahnAya -
ind.
 - formerly
पूर्व्यम् - pUrvyam -
ind.
 - formerly
अह्न - ahna -
ind.
 - formerly
पुरातने - purAtane -
indecl.
 - formerly
पुरा - purA -
indecl.
 ad - formerly
प्राञ्च् - prAJc -
m.
 - formerly
प्राग्वत् - prAgvat -
ind.
 - as formerly
प्रत्नथा - pratnathA -
ind.
 - as formerly
कृतपूर्व - kRtapUrva -
adj.
 - done formerly
प्रथमवास्य - prathamavAsya -
adj.
 - worn formerly
पूर्वोक्त - pUrvokta -
adj.
 - formerly stated
अयथापुरम् - ayathApuram -
ind.
 - not as formerly
आढ्यपूर्व - ADhyapUrva -
adj.
 - formerly rich on
पूर्विक - pUrvika -
adj.
 - formerly invited
प्रथमपरिगृहीत - prathamaparigRhIta -
adj.
 - formerly married
प्रथम - prathama -
adj.
 - previously
अधस्तात् - adhastAt - adverb - previously
पुरस् - puras - adverb - previously
पूर्वम् - pUrvam -
ind.
 - previously
पूर्वतरम् - pUrvataram -
ind.
 - previously
पूर्वथा - pUrvathA -
ind.
 - previously
पूर्वत्र - pUrvatra -
ind.
 - previously
प्राञ्च् - prAJc -
m.
 - previously
प्राग्वत् - prAgvat -
ind.
 - as previously
यथापूर्वम् - yathApUrvam -
ind.
 - as previously
दृष्टपूर्व - dRSTapUrva -
adj.
 - seen previously
अदृष्टपूर्व - adRSTapUrva -
adj.
 - previously unseen
अतिदेश - atideza -
adj.
 - previously stated
प्राक्चरण - prAkcaraNa -
adj.
 - previously excited
प्रथमोदित - prathamodita -
adj.
 - uttered previously
यथागत - yathAgata -
adj.
 - as previously gone
अश्रुतपूर्वम् - azrutapUrvam -
indecl.
 - previously unknown
पूर्वभूत - pUrvabhUta -
adj.
 - existing previously
यथारब्ध - yathArabdha -
adj.
 - as previously begun
उपक्रान्त - upakrAnta -
adj.
 - previously mentioned
प्रथम prathama
adj.
 forthwith
सकृत् sakRt adverb forthwith
प्रथमतस् prathamatas
ind.
 forthwith
सत्वरितम् satvaritam
ind.
 forthwith
प्रथम prathama
adj.
 newly
सद्योभाविन् sadyobhAvin
adj.
 newly born
सद्योज sadyoja
adj.
 newly born
सद्योत्पन्न sadyotpanna
adj.
 newly born
सद्योजात sadyojAta
adj.
 newly-born
नवोदय navodaya
adj.
 newly risen
बाल bAla
adj.
 newly risen
अतृणाद atRNAda
m.
 newly-born calf
तरुणादित्य taruNAditya
m.
 newly-risen sun
बालादित्य bAlAditya
m.
 newly risen sun
बालार्क bAlArka
m.
 newly risen sun
सद्योभाविन् sadyobhAvin
m.
 newly-born calf
सद्योजात sadyojAta
m.
 newly-born calf
जन्या janyA
f.
 newly-married wife
नवरक्तक navaraktaka
n.
 newly-dyed garment
अचिरोढा aciroDhA
f.
 newly-married woman
नवकारिका navakArikA
f.
 newly-married woman
नवफलिका navaphalikA
f.
 newly married woman
नववरिका navavarikA
f.
 newly-married woman
नवोढा navoDhA
f.
 newly-married woman
नव्य navya
f.
 newly-married woman
वधूवर vadhUvara
n.
 newly-married couple
प्रतिनवजवापुष्प pratinavajavApuSpa
n.
 newly opened China rose
रज्जुशारद rajjuzArada
adj.
 newly drawn up by a rope
वधू vadhU
f.
 bride or newly-married woman
निर्मथित nirmathita
m.
 fire newly lighted by rubbing
दृषच्छारद dRSacchArada
adj.
 fresh from the mill-stone newly-ground
मङ्गलाष्टक maGgalASTaka
n.
 8 lines of benediction pronounced for good luck by a Brahman on a newly-wedded pair while a piece of cloth is held between them
प्रथम prathama
m.
 surd unaspirate letter
Wilson
English
प्रथम
mfn.
 (-मः-मा-मं)
1 First, prior, initial.
2 Chief, principal.
E.
 प्रथ to be famous, अमच् Uṇādi
aff.
Apte
English
प्रथम [prathama], [प्रथ्-अमच्] (Nom.
pl.
m.
 प्रथमे or प्रथमाः)
First, foremost
मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे
R.*
 3.44
H.*
 2.39
Ki.*
 2.44.
First, chief, principal, most excellent or eminent, matchless, incomparable
Śi.*
 15.42
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः
Ms.*
 3.147.
Earliest, most ancient, primary.
Prior, previous, former, earlier
प्रथमसुकृता- पेक्षया
Me.*
 17
नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममङ्गलम्
R.*
 1.67.
(In
gram.
 ) The first person (= third person according to European phraseology).
मः The first (third) person.
The first consonant of a class.
(In math.) The sum of the products divided by the difference between the squares of the cosine of the azimuth and the sine of the amplitude. -मा The nominative case. -मम्
ind.
first, firstly, at first
उमास्तनो- द्भेदमनुप्रवृद्धो मनोरथो यः प्रथमं बभूव
Ku.*
 7.24
R.*
 3.4.
Already, previously, formerly
प्रथमोदितम् aforesaid
तमभ्यनन्दत् प्रथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः
R.*
 3.68.
At once, immediately.
Before
यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्
R.*
 4.24
उत्तिष्ठेत् प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत्
Ms.*
 2.194.
Newly, recently, प्रथमम्-अनन्तरम् or ततः or पश्चात् first, afterwards
प्रथमात् firstly, for the first time
प्रथमतः
At first, firstly.
previously.
immediately.
before, in preference to (gen. )
Comp.
 -अर्धः, -र्धम् the first half. -आगामिन्
a.
 first mentioned.-आदेशः placing at the beginning. -आश्रमः the first of the four stages in the religious life of a Brāhmaṇa
i. e. Brahmacharya
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा
Ku.*
 5.3.-इतर
a.
 'other than first', the second. -उदित
a.
 first uttered
उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचः
R.*
 3.25.-उत्पन्न
a.
 first-born.
कल्पः the best course to adopt.
an excellent suggestion or idea. -कल्पित
a.
first thought out.
first in rank or importance. -कुसुमः white marjoran. -गर्भः
a.
 pregnant for the first time, -गिरिः the Eastern mountain
द्वित्रेषु द्युमणिकरेषु शेखरत्वं प्राप्तेषु प्रथमगिरिः प्रयाति सो$यम् Rām. Ch.7.49. -ज
a.
first-born.
original, primary. -दर्शनम् first sight.-दिवसः the first day
आषाढस्य प्रथमदिवसे
Me.*
 2.
नवनीतम् the butter which appears first after churning.
the milk of a cow at the time when hundred days have elapsed after her delivery. -निर्दिष्ट p. p. first mentioned. -पुरुषः the first person (= third person according to the English system of treating Sanskrit grammar)
अथवा अस्तिर्भवतीतिपरः प्रथमपुरुषे प्रयुज्यमानो$प्यस्तीति ŚB. on MS.* 11.2.2. -मङ्गल
a.
 highly auspicious.-यौवनम् early youth or age, youthful state. -वयस्
n.
 early age, youth. -वसतिः the original home. -वित्ता
Ved.
 a first wife. -विरहः separation for the first time.-वृत्तान्तः antecedents, former circumstances.
वैयाकरणः the most distinguished grammarian.
a beginner in grammer. -श्री
a.
 One who has just become rich or fortunate. -श्रुत
a.
 heard for the first time
न हि प्रथम- श्रुताच्छब्दात् कश्चिदर्थं प्रत्येति ŚB. on MS.* 1.1.6. -साहसः the first or lowest of the three degrees of punishment or fine
पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः
Ms.*
 8.138.-सुकृतम् former kindness or service.
प्रथम [prathama], See under प्रथ्.
Apte 1890
English
प्रथम [प्रथ्-अमच्] (Nom. pl., m. प्रथमे or प्रथमाः) 1 First, foremost
R. 3. 44
H. 2. 39
Ki. 2. 44.
2 First, chief, principal, most excellent or eminent, matchless, incomparable
Śi. 15. 42
Ms. 3. 147.
3 Earliest, most ancient, primary.
4 Prior, previous, former, earlier
प्रथमसुकृतापेक्षया Me. 17, R. 10. 67.
5 (In gram.) The first person (= third person according to European phraseology).
मः 1 The first (third) person.
2 The first consonant of a class.
मा The nominative case.
मं ind. 1 First, firstly, at first
Ku. 7. 24
R. 3. 4.
2 Already, previously, formerly
प्रथमोदितं aforesaid
R. 3. 68.
3 At once, immediately.
4 Before
यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् R. 4. 24
उत्तिष्ठेत्यथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् Ms. 2. 194.
5 Newly, recently. प्रथमं अनंतरं or ततः or पश्चात् first, afterwards
प्रथमात् firstly, for the first time
प्रथमतः 1 At first, firstly
2 previously.
3 immediately
4 before, in preference to (gen.)
Comp.
अर्धः
र्धं the first half.
आगामिन् a. first mentioned.
आदेशः placing at the beginning.
आश्रमः the first of the four stages in the religious life of a Brāhmaṇa
i. e. Brahmacarya.
इतर a. ‘other than first’, the second.
उदित a. first uttered
उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचः R. 3. 25.
उत्पन्न a. first-born.
कल्पः {1} the best course to adopt. {2} an excellent suggestion or idea.
कल्पित a. {1} first thought out. {2} first in rank or importance.
कुसुमः white marjoram.
गर्भ a. pregnant for the first time.
ज a. {1} firstborn. {2} original, primary.
दर्शनं first sight.
दिवसः the first day
Me. 2.
पुरुषः the first person (=the third person according to the English system of treating Sanskrit grammar).
मंगल a. highly auspicious.
यौवनं early youth or age, youthful state.
वयस् n. early age, youth.
विता Ved. a first wife.
विरहः separation for the first time.
वृत्तांतः antecedents, former circumstances.
वैयाकरणः {1} the most distinguished grammarian. {2} a beginner in grammar.
साहसः the first or lowest of the three degrees of punishment or fine.
सुकृतं former kindness or service.
प्रथम See under प्रथ्.
Monier Williams Cologne
English
प्रथम॑ mf(आ॑)n. (for प्र-तम,
superl.
 of 1. प्र
rarely declined as a pron. , e.g. °म॑स्याः,
AV.
 vi, 18, 1
°मे,
PañcavBr.
 xxv, 18, 5
R.
 iv, 37, 11
Kir.
 ii, 44
cf.
Pāṇ.
 i, 1, 33) foremost, first (in time or in a series or in rank)
earliest, primary, original, prior, former
preceding, initial, chief, principal, most excellent,
RV.
&c.
&c.
often translatable adverbially
=
 ibc. (cf. below) and (अम्
ind.
 ) firstly, at first, for the first time
just, newly, at once, forthwith (also आत्,
Hariv.
 )
formerly, previously (अम् also as prep. with
gen.
=
 before, e.g.
Mn.
 ii, 194
प्रथमम्-अनन्तरम् or पश्चात्, first—afterwards
प्रथमम्-ततस्, first—next)
प्रथम॑
m.
 (in
gram.
 ,
scil.
 वर्ण), the first consonant of a Varga, a surd unaspirate letter
(scil. पुरुष), the first (= our 3rd) person or its terminations
(scil. स्वर), the first tone
in math. the sum of the products divided by the difference between the squares of the cosine of the azimuth and the sine of the amplitude
Monier Williams 1872
English
प्रथम प्रथम, अस्, आ, अम् (connected with
1. प्र
said to be fr. rt. 1. प्रथ्, Uṇādi-s. V. 68
declined as a pronominal in Atharva-veda VI. 18, 1
according to Pāṇ. I. 1, 33, the declension follows
शिव except in the nom. pl. m. which may option-
ally be प्रथमे or प्रथमास्), foremost, first,
the first in a series (= आदि, पूर्व)
earliest, most
ancient, primary, original
preceding, previous, prior,
earlier, former (sometimes translatable adverbially,
e. g. प्रथमो निवृत्तः, returned first
प्रथमे
प्रेषिता दूताः, messengers sent previously)
first,
chief, principal, most excellent, most eminent or
distinguished, matchless, incomparable
(अस्), m.,
scil. वर्ण, the first consonant of a Varga, a hard
letter (= वर्ग-प्°)
scil. पुरुष, the first (= in
European grammars the third) person, a termination
of the first (or according to European grammars
third) person
scil. स्वर, the first tone (in gram-
mar)
(आ), f., scil. विभक्ति, the first or nominative
case, a termination of the first or nominative case
(ए), f. du., scil. विभक्ती, the first two cases, the
terminations of the first two cases
(अम्), ind. first,
firstly, at first, for the first time (opposed to चर-
मम्)
just, newly, recently
at once, immediately
before (with gen., e. g. शक्तेः प्रथमम्, before
strength, i. e. before the forces were ready, Raghu-v.
IV. 24)
(आत्), ind. firstly, for the first time
प्र-
थमम् — अनन्तरम्, first — afterwards
प्रथ-
मम् — ततस्, first — next
प्रथमम् — पश्चात्,
first — afterwards
[cf. Gr. πρῶ-το-ς
Lat. primus
Goth. fru-ma
Lith. pī1r-ma-s.]
—प्रथम-क-
थित, अस्, आ, अम्, aforesaid, before-mentioned,
afore-mentioned.
—प्रथम-कल्प, अस्, m. a
primary or principal rule.
—प्रथम-कल्पित,
अस्, आ, अम्, placed first, first in rank or importance,
having precedence.
—प्रथम-कुसुम, अस् or
अम्, m. or n. (?), white marjoram.
—प्रथम-
गर्भ, अस्, m., Ved. first pregnancy or con-
finement
a first litter
(अस्, आ, अम्), pregnant
for the first time.
—प्रथम-ग्रन्थ, अस्, m.,
N. of a poem by Jagaj-jīvana-dāsa.
—प्रथम-
च्छद्, त्, त्, त्, Ved. covering first, (Sāy. = प्रथ-
मम् आच्छादयितृ)
typical, figurative.
—प्र-
थम-ज, अस्, आ, अम्, or प्रथम-जा, आस्, आस्, अम्,
firstborn, a firstling
original, primary
being the
issue of the first (i. e. first-mentioned marriage).
—प्रथम-जात, अस्, आ, अम्, Ved. firstborn.
—प्रथम-तस्, ind. first, at first, firstly, in the
first place
previously
forthwith, straightway, im-
mediately
before, in preference to (with gen.).
—प्रथम-दर्शन, अम्, n. first sight
(ए), ind.
at first sight.
—प्रथम-दिवस, अस्, m. a first
day, principal day.
—प्रथम-दुग्ध, अस्, आ,
अम्, Ved. just milked.
—प्रथम-परिगृहीत,
अस्, आ, अम्, formerly married.
—प्रथम-पुरुष,
अस्, m. the first (= in European grammars the third)
person in the verb, a termination of the first (or ac-
cording to European grammars third) person.
—प्र-
थम-भाज्, क्, क्, क्, Ved. one to whom the first
share is due
(Sāy. = उत्पत्ति-काल एव विभक्तृ,
dividing or distinguishing beings at the time of crea-
tion.)
—प्रथम-मङ्गल, अस्, आ, अम्, highly
auspicious.
—प्रथम-यज्ञ, अस्, m., Ved. the first
sacrifice.
—प्रथम-यौवन, अम्, n. early youth,
early age.
—प्रथम-रात्र, अस्, m., Ved. the
beginning of night.
—प्रथम-वयस्, अस्, n.
earliest age, youth.
—प्रथम-वयसिन्, ई, इनी, इ,
Ved. being in early youth, young.
—प्रथम-
वास्य, अस्, आ, अम्, Ved. worn formerly (as a gar-
ment).
—प्रथम-वित्ता, f., Ved. a first wife.
—प्रथम-विरह, अस्, m. first separation
(ए),
ind. immediately after separation.
—प्रथम-
वृत्तान्त, अस्, m. former circumstances, earlier his-
tory, antecedents.
—प्रथम-वैयाकरण, अस्,
m. a beginner in grammar
a distinguished or first-
rate grammarian.
—प्रथम-श्रवस्, आस्, आस्, अस्,
Ved. having a distinguished reputation
(Sāy. =
अतिशयितं धनं यशो वा यस्य।)
—प्रथम-
सङ्गम, अस्, m., N. of a man.
—प्रथम-सा-
हस, अस्, m. the first or lowest degree of punishment
or fine.
—प्रथम-सुकृत, अम्, n. a former
service or kindness.
—प्रथम-स्थान, अम्, n.,
Ved. the first or lowest scale (in pronunciation, low
but audible).
—प्रथम-स्वर, अम्, n., N. of a
Sāman.
—प्रथमागामिन् (°म-आग्°), ई, इनी, इ,
occurring first, first mentioned.
—प्रथमादेश
(°म-आद्°), अस्, m. placing (a word) at the beginning
of a sentence.
—प्रथमाभितप्त (°म-अभ्°),
अस्, आ, अम्, first scorched or scalded (with tears).
—प्रथमार्ध (°म-अर्°), अस् or अम्, m. or
n. (?), the first half.
—प्रथमावर-त्व (°म-
अव्°), अम्, n. the being the first and the last.
—प्र-
थमास्तमित (°म-अस्°), अस्, आ, अम्, Ved. just set
(said of the sun).
—प्रथमेतर (°म-इत्°), अस्,
आ, अम्, ‘other than first, ’ the second.
—प्रथमोत्-
पन्न (°म-उत्°), अस्, आ, अम्, produced first, first-
born.
—प्रथमोदित (°म-उद्°), अस्, आ, अम्, first
uttered, uttered previously.
Macdonell
English
प्रथम pra-thamá [= pra-tama, spv. foremost], 🞄a. first
earliest
original
prior, previous, 🞄former
chief, most excellent, eminent, 🞄leading: it may often be translated by an ad.: 🞄first, for the first time
previously
just
🞄forthwith: °— or -m, ad. first, first of all, 🞄for the first time
only just
forthwith
formerly, 🞄previously: with g. before, previously 🞄to
ab. first
m.
 first consonant of a class, 🞄unaspirated tenuis
first (= our third) person
🞄personal endings of the third person
ā, 🞄f. first or nominative case (including the 🞄vocative), termination of the nominative (including 🞄the vocative): du. the two first cases, 🞄the terminations of the two first cases (= nm. 🞄and ac.)
n.
 sg. coll. the first.
Benfey
English
प्रथम प्र + थ + म,
I. ordinal
number,
f.
 मा।
1. First, Hit. 77, 1,
M.M.
prior, Vikr. 14, 6.
2. Chief,
excellent, Śāk. 99, 23.
II. मम्, adv.
1. First, Vikr. d. 132.
2. Previously,
Vikr. d. 58.
Hindi
Hindi
पहले
Apte Hindi
Hindi
प्रथम
वि* - प्रथ्+अमच्
"पहला, सबसे आगे का "
प्रथम
वि* - प्रथ्+अमच्
"प्रमुख, मुख्य, प्रधान, श्रेष्ठतम, बेजोड़, अनुपम"
प्रथम
वि* - प्रथ्+अमच्
"आदि कालीन, अत्यंत प्राचीन, प्राक्कालीन, प्राथमिक"
प्रथम
वि* - प्रथ्+अमच्
"पहले का, पूर्वकालीन, पहला इससे पूर्व का"
प्रथम
वि* - प्रथ्+अमच्
प्रथम पुरुष
प्रथमः
पुं*
 - प्रथ्+अमच्
प्रथम पुरुष
प्रथमः
पुं*
 - प्रथ्+अमच्
वर्ग का प्रथम व्यंजन
प्रथमम्
अव्य* - -
"पहले, प्रथमतः, सर्वप्रथम"
प्रथमम्
अव्य* - -
"पहले ही, पहले ही से, पूर्वकाल में"
प्रथमम्
अव्य* - -
"तुरन्त, तत्काल"
प्रथमम्
अव्य* - -
पहले
प्रथमम्
अव्य* - -
"अभी अभी, हाल में"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रथम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲನೆಯ
निष्पत्तिः - > प्रथ (प्रख्याने) - "अमच्" (उ० ५-६८)
प्रयोगाः - > १) "प्रथमा चरमा च देवता त्वम्" २) "प्रणमन्ति सदा सुयोधनं प्रथमे मानभृतां च वृष्णयः"
उल्लेखाः - > याद० १५-२१, किरा० २-४४
प्रथम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ /ಮುಖ್ಯ
प्रयोगाः - > "एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः"
उल्लेखाः - > मनु० ३-१४७
प्रथम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಸದೃಶ /ಅತ್ಯುತ್ತಮ
प्रयोगाः - > "राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः । नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममङ्गलम् ॥"
उल्लेखाः - > रघु० १०-६७
प्रथम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ) ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ
विस्तारः - > भवति, भवतः, भवन्ति इत्यादि
प्रथम
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲು /ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ
प्रयोगाः - > "प्रथमं कलाऽभवदथार्धमथो हिमदीधितिर्महदभूदुदितः"
उल्लेखाः - > माघ० ९-२९
प्रथम
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲು /ಹಿಂದೆ /ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ
प्रयोगाः - > "प्रथमप्रबुद्धनदराजसुतावदनेन्दुनेव तुहिनद्युतिना"
उल्लेखाः - > माघ० ९-३०
प्रथम
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲು /ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆ
प्रयोगाः - > "यात्राय चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्"
उल्लेखाः - > रघु० ४-२४
प्रथम
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ /ಹೊಸದಾಗಿ
प्रथम
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿ
L R Vaidya
English
praTama {% a. (f. मा) (the nom. pl. m. of this word is either प्रथमे or प्रथमाः) %} 1. First, foremost, R.iii.44
2. earliest, most ancient
3. previous, prior, earlier, R.x.67
4. chief, principal, most eminent, incomparable, matchless
5. the third (person) (in gram.).(प्रथमम् is used as an indeclinable in the sense of- (1) firstly, at first, K.S.vii.24
(2) previously, already, R.iii.68
(3) immediately. at once
(4) before, यात्राये चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् R.iv.24, उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् M.ii.194. प्रथमम्-अनंतरम्, ततः or पश्चात् ‘first-afterwards.’)
Bopp
Latin
प्रथम (ut mihi videtur, a प्र suff. थम = superl. suff. तम
mutatâ tenui in asp.) primus, prior. MEGH. 2. 17. --
प्रथमम् Adv. primum, prius. N. 13. 23. 22. 17. UR. 18.
16.
Indian Epigraphical Glossary
English
Prathama (EI 21), prefixed to Kāyastha and Kulika to indi-
cate representatives of certain classes as members of an adminis-
trative board of the Pañcāyat type.
Lanman
English
prathamá, a. first
primal
-am, adv.
at first. [lit. ‘fore-most, ’ for *pra-tama,
superl. of pra, 487^3, 473^2.]
Abhyankara Grammar
English
प्रथम lit, premier, first
the word is used in connection with the per- sonal affixes तिप् , तस्, झि ( अन्ति ) of verbal forms. See the word पुरुष above
cf. अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयु- ज्यमानोप्यस्तीति । वृक्षः प्लक्षः। M. Bh. on P. II. 3.1 and 4. The word प्रथम is used in the Prtisakhya works in the sense of the first consonants of the five vargas or groups of consonants
cf. प्रथमैर्द्विती- यास्तृतीयैश्चतुर्थाः V. Pr. IV. 110 cf. प्रथमतृतीयादीनामादेशादित्वादेत्वाभावः, M.Bh. on P. VI. 4.120 Vart 3, also cf. Katantra I. 4.1 and Hem. I. 3.35. The word is also used (in the feminine gender) in the sense of the case affixes सु ( स् ), औ, जस् ( अस् ) of the nominative case. The word is also used in the sense of the premier accent उदात्त (acute)
cf. प्रथमभाविनः उदात्तभाविनः Uvvata on R. Pr. III. 8.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रथम, आदि, आद्य
adjective
गणनायाम् अन्यानां सर्वेषां प्राक् अथवा यस्मात् प्रभृति गणना प्रारभ्यते।
"जवाहरलाल नेहरुमहोदयः स्वतन्त्रस्य भारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत्।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mgo nan
प्रथम
thog ma
प्रथम
jeng
१) आदि २) घोष ३) प्रथम ४) स्वर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
एकात्तानायनसर्गाग्राण्यैकाग्रं च तद्गतम् ।
अनन्यवृत्यैकायतनगतं चाथाद्यमादिमम् ॥ १४५८ ॥
पौरस्त्यं प्रथमं पूर्वमादिरग्रमथान्तिमम् ।
जघन्यमन्त्यं चरममन्तपाश्चात्त्यपश्चिमे ॥ १४५९ ॥
-wordlist-
एकतान (क्ली), एकायन (क्ली), एकसर्ग (क्ली), एकाग्र (क्ली), ऐकाग्र (क्ली), तद्गत (क्ली), अनन्यवृत्ति (स्त्री), एकायनगत (क्ली), आद्य (क्ली), आदिम (क्ली), पौरस्त्य (क्ली), प्रथम (क्ली), पूर्व (क्ली), आदि (पुं), अग्र (क्ली), अन्तिम (क्ली), जघन्य (क्ली), अन्त्य (क्ली), चरम (क्ली), अन्त (क्ली), पाश्चात्त्य (क्ली), पश्चिम (क्ली)
--source--
प्राक्पुरा प्रथमे संवद्वर्षे परस्परं मिथः ॥ १५३५ ॥
-wordlist-
प्राञ्च् (अ), पुरा (अ), प्रथम (क्ली), संवत् (अ), वर्ष (क्ली), परस्पर (क्ली), मिथस् (अ)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आदि
आदि, अग्र, पुरा, पूर्व, प्रथम, प्राक्, पुर
आदिरग्रं पुरा पूर्वं प्रथमं प्राक् पुरः स्मृतम् ।
verse 4.1.1.707
page 0082
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रथमः, त्रि, (प्रथते प्रसिद्धो भवतीति । प्रथ् +“प्रथेरमच् ।” उणा० ५ । ६८ । इति अमच् ।)प्रधानम् । (यथा, रघुः । १० । ६७ ।“राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः ।नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममङ्गलम् ॥
”)आदिमः । तत्पर्य्यायः । आदिः २ पूर्व्वः ३पौरस्त्यः ४ आद्यः ५ । इत्यमरः ॥
अग्रिमः ६इति जटाघरः ॥
प्राक् ७ । इत्यव्ययवर्गे अमरः ॥
(यथा, विष्णुपुराणे । १ । ११ । ५२ ।“बाह्यार्थानखिलांश्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रथम
त्रि०
 पथ--अमच् । १ प्रधाने २ आद्ये च अमरः । जसिवा सर्वनामतास्य प्रथमे प्रथमाः । तस्य भावः ष्यञ् ।प्राथम्य आद्यत्वे प्राधान्ये च
न०
 ।
Capeller
German
प्रथम॑ der erste, vorderste, früheste, älteste,
vorzüglichste, beste. Compar. प्रथमतर.
प्रथम (°—) u.
n.
 adv. zuerst, am frühesten
erst, eben
alsbald, sogleich
oft auch
das Adj. als Adv. —
m.
 die erste
(dritte) Person und ihre Endungen,
f.
 आ der erste Fall (Nominativ) und
seine Endungen (g.).
Grassman
German
prathamá, a. [von prá, vgl. Cu. 〔380〕], der erste und zwar 1〉 in einer räumlich gedachten Reihe
2〉 in einer zeitlich gedachten Reihe
insbesondere 3〉 so dass die Gegenstände dieser Reihe im Gen. pl. genannt werden
4〉 als der erste, als den ersten u. s. w., wo wir im Deutschen ungenauer das Adverb setzen. — 5〉 -ám [A. n.] Adv. zuerst
6〉 mit dem Particip in dem Sinne des lat. ut primum z. B. prathamám jā́yamānas ({163, 1} u. s. w.), sobald er geboreṇ war
oder 7〉 zum ersten Male mit dem Gegensatze dvitī́yam, tṛtī́yam. — Die Bedeutung „dem Range nach der erste“ liegt vielleicht in einigen der unter 2〉 — 4〉 citirten Stellen zu Grunde.
-ás 2〉 bhāgás {162, 4}
pitā́ {201, 1}
sárgas {221, 1}
hótā {397, 3}
{450, 4}
{527, 1}
{914, 4}
ṛ́ṣis {31, 1}
kavís {31, 2}
árvā {560, 4} (dadhikrā́vā)
dātā́ {699, 2}
dhāmadhā́s {798, 28}
manótā {442, 1}
{803, 1}
rā́jā {860, 12}
{935, 2}
gandharvás {911, 40}
átharvā {918, 10}
dūtás {948, 5}
sūrís {993, 4}. — 3〉 yajñíyānām {482, 1}
upamā́nām {670, 2}. — 4〉 {31, 3}
{83, 1}. _{83, 5}
{101, 5}
{134, 6}
{163, 2}. _{163, 9}
{203, 1}
{216, 4}
{218, 12}
[Page874] {227, 1} {255, 1}
{297, 11}
{303, 1}
{334, 6}
{385, 1}
{456, 16}
{495, 4}
{643, 18}
{647, 8}
{801, 3}
{819, 23}
{834, 2}
{837, 2}
{838, 2}
{840, 2}
{933, 5}. _{933, 6}.
-ám [m.] 1〉 〰 nas rátham kṛdhi (mache ihn zum ersten) {689, 5}. — 2〉 āyúm {31, 11}
yajñasā́dham {96, 3}
hótāram {238, 3}
yajñásya ketúm {263, 5}
{365, 2}
{948, 4}
jātávedasam {643, 22}
gárbham {908, 5}. _{908, 6}. — 4〉 {35, 1}
{77, 3}
{102, 9} (devéṣu)
{307, 5}
{442, 2}
{560, 1}
{563, 1}
{680, 12}.
-ám [n.] 2〉 váyas {83, 4}
dhā́ma {144, 1}
{798, 15}
{893, 2}
vácas {145, 2}
ṛtám {185, 10} (oder zu 5)
{782, 6}
pīyū́ṣam {204, 1}
vīríam {208, 3}
ápas {213, 4}
vibhú prabhú {215, 10}
nā́ma {297, 16}
ratnadhéyam {396, 7}
jánima {780, 5}
vācás ágram {897, 1}
rétas {955, 4}
yájus {1007, 3}
absolut vācás prathamám {879, 4} (vgl. {897, 1}). — 5〉 {108, 6}
{204, 2}—_{204, 4}
{230, 3}
{282, 1}
{297, 12}
{350, 2}
{613, 1}
{623, 11}
{872, 9}
{890, 13}
{901, 6}
{914, 8}. — 6〉 jā́yamānas {163, 1}
{313, 7}
{346, 4}
jā́yamānam {164, 4}. — 7〉 {209, 2}
{871, 1}.
-ā́ya 2〉 dhā́yase {208, 2}. — 4〉 manyáve {973, 1}.
-ásya 2〉 áhnas {123, 9}
{836, 6}
yajñásya {249, 4}
sómasya {469, 5}
aṃśós {920, 8}. — 3〉 amṛ́tānām {24, 2}.
-é [L.] 1〉 víomani {633, 2}. — 2〉 vídharman {809, 40}
yugé {898, 3}.
-ā́ [du.] 2〉 daívyā hótārā {194, 7}
{238, 7}
{936, 7}
{188, 7}
puróhitā {892, 13}. — 4〉 {151, 8} (mitrā́váruṇā)
{431, 4} (aśvínā)
{909, 7} ubhā́.
-ā́sas 2〉 ū́mās {832, 7}.
-ā́s [m.] 2〉 Gegensatz úparās {853, 23}
devanídas {152, 2}
sómāsas {270, 3}
vedhásas {298, 15}
ketávas {594, 1}
uśíjas {798, 30}
vṛktábarhiṣas {822, 7}. — 4〉 {225, 12}
{596, 1}
{935, 1}.
-ā́n 2〉 dyū́n {843, 11}.
-ā́ni 2〉 dhármāṇi {164, 43}. _{164, 50}
{916, 16}
paúṃsiā {166, 7}
mahā́ni {513, 1}
pā́trā {712, 6}
vīríāṇi {939, 7}. — 4〉 {32, 1} yā́ni (vīríāṇi).
-ā́ [n.] 2〉 dhármā {251, 1}
{882, 3}
ánnā {270, 8}
vratā́ {290, 1}
asuryā̀ṇi {338, 2}
kṛtā́ni {614, 5}
{938, 8}
dhánāni {868, 10}.
-ā́ [f.] 3〉 āyatīnā́m (uṣásām) {113, 8}
{124, 2}
vibhātīnā́m {113, 15}
vibhā́nām {881, 4}
padvátīnām {152, 3}
yajñíyānām {951, 3} (vā́c). — 4〉 uṣā́s {123, 2}. _{123, 5}
{592, 6}
{861, 4}
sarámā {265, 6}.
-ā́m 2〉 hótrām {889, 7}.
-ásyās AV. 6, 18, 1.
-é [du. f.] 2〉 dyā́vā kṣā́mā {838, 1}.
-ā́s [N. pl. f.] 2〉 abhiśríyas {791, 5}
deváhūtayas {870, 6}. — 4〉 āsām (apā́m) {937, 8}.
Burnouf
French
प्रथम प्रथम a. (sfx. थम pour तम) premier
gr.
πρῶτος
lat. primus.
Stchoupak
French
प्रथम-
(flex. partiellement pronom. ) a. premier
précédent,
initial, qui est en tête
le plus ancien
le meilleur, excellent
-अम्
premièrement, pour la première fois
au premier coup, tout de suite
immédiatement
précédemment, auparavant
avant (gén. )
m.
 gramm. 3{^me^}
personne
1{^re^} série d'occlusives (sourdes non aspirées)
-आ-
f.
 cas
nominatif et ses terminaisons
-तस् premièrement, au début.
°कथित- a. v. dit auparavant, susdit.
°कल्प-
m.
 règle principale
°कल्पित- a. v. placé en tête,
premier par l'importance.
°ज- °जा- a. premier né, originaire, primaire.
°दर्शन-दिन- nt. premier jour où l'on voit qq'un (gén. ).
°परिगृहीत- a. v. marié précédemment.
°वृत्तान्त-
m.
 circonstance précédente ou antérieure.
°श्री- a. qui vient de devenir riche.
°संगम-
m.
n.
 d'un homme.
प्रथमाभितप्त- a. v. échauffé tout d'abord.
प्रथमाभिधेयता-
f.
 fait d'avoir sa signification primitive.
प्रथमावरत्व- nt. fait d'être le premier et le dernier.
प्रथमोदित- a. v. dit auparavant, dit en commençant.