| YouTube Channel

प्रत्यूष (pratyUSa)

 
शब्दसागरः
English
प्रत्यूष mn. (-षः-षं)
1. Morning.
2. One of the demi-gods called VASUS.
3. The sun.
E.
 प्रति before, ऊष् to be sick,
aff.
 क
also with उष्
to burn, प्रत्युष
and with असि
aff.
 प्रत्युषस् ।
Capeller Eng
English
प्रत्यूष
s.
 dawn, day-break (महति प्रत्यूष्ये early in
the morning*).
Yates
English
प्रत्यूष (षः) 1.
m.
 Morning sun
one
of the
Vasu demigods.
Wilson
English
प्रत्यूष
m.
 (-षः)
1 Morning.
2 One of the demigods called VASUS.
3 The sun.
E.
 प्रति before ऊष to be sick,
aff.
 क
also with उष to burn,
प्रत्युष
and with असि
aff.
 प्रत्यूषस्.
Apte
English
प्रत्यूषः [pratyūṣḥ] षम् [ṣam], षम् Day-break, morning, dawn
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
Me.*
 31
महत्येव प्रत्यूषे
Ś.*
 2.
षः The sun.
N.
 of one of the eight Vasus.
Apte 1890
English
प्रत्यूषः
षं Day-break, morning, dawn
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदपैत्रीकषायः Me. 31
महत्येव प्रत्यूषे Ś. 2.
षः 1 The sun.
2 N. of one of the eight Vasus.
Monier Williams 1872
English
प्रत्य्-ऊष, अस्, अम्, m. n. morning twilight,
day-break, dawn, morning
(अस्), m. one of the
eight demigods called Vasus
the sun
N. of a man
(आस्), m. pl., N. of his descendants.
Apte Hindi
Hindi
प्रत्यूषः
पुं*
 - प्रति+ऊष्+क
"भोर, प्रभात, तड़का"
प्रत्यूषः
पुं*
 - प्रति+ऊष्+क
सूर्य
प्रत्यूषः
पुं*
 - प्रति+ऊष्+क
आठ वस्तुओं में से एक वस्तु का नाम
प्रत्यूषम्
नपुं*
 - प्रति+ऊष्+क
"भोर, प्रभात, तड़का"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रत्यूष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭಾತ /ಪ್ರಾತಃಕಾಲ
निष्पत्तिः - > प्रति + ऊष (रुजायाम्) - "कः" (३-१-१३६)
प्रयोगाः - > "दीर्घोकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः"
उल्लेखाः - > मेघ० १-३१
प्रत्यूष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಷ್ಟವಸುಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬ ವಸು
L R Vaidya
English
pratyUza {% (I) m.n. %} Daybreak, dawn, morning, प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः Megh.i.31.
pratyUza {% (II) m. %} The sun.
Bopp
Latin
प्रत्यूष m. (e °ति et ऊष i. q. उष) id. MEGH. 31.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
snga dro
१) पूर्वाह्न २) प्रत्यूष ३) प्रातः
nyin mo'i sgo
प्रत्यूष
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
त्रिंशता तैरहोरात्रस्तत्राहर्दिवसो दिनम् ।
दिवं द्युर्वासरो घस्रः प्रभातं स्यादहर्मुखम् ॥ १३८ ॥
व्युष्टं विभातं प्रत्यूषं कल्यप्रत्युषसी उषः ।
काल्यं मध्याह्णस्तु दिवामध्यं मध्यंदिनं च सः ॥ १३९ ॥
-wordlist-
अहोरात्र (पुंक्ली), अहन् (क्ली), दिवस (पुं), दिन (पुंक्ली), दिव (क्ली), द्यु (पुं), वासर (पुं), घस्र (पुं), प्रभात (क्ली), अहर्मुख (क्ली), व्युष्ट (क्ली), विभात (क्ली), प्रत्यूष (पुंक्ली), कल्य (क्ली), प्रत्युषस् (क्ली), उषस् (क्ली), काल्य (क्ली), मध्याह्ण (पुं), दिवामध्य (क्ली), मध्यन्दिन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
कल्य
कल्य, उष, प्रत्यूष, प्रगे, प्रभात, विभात
कल्यमुषः प्रत्यूषं प्रगे प्रभातं भवेद्विभातं च ।
verse 1.1.1.111
page 0014
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: प्रत्यूषम्
Root: प्रत्यूष
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ प्रातःकालः
Meaning(s):
⇒ Morning dawn
Shloka(s):
2|1|68|1 ► विहानोऽस्त्री प्रविसरो गोसर्गप्रत्युषावुषः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|68|2 ► व्युष्टं विभातं प्रत्यूषं संयात्रिकमहर्मुखम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|69|1 ► काल्यं प्रभातं स्त्री वोषः सन्धा सन्ध्या पितृप्रसूः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|68|1 ⇢ विहानः (विहान) (पुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|1 ⇢ विहानम् (विहान) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|1 ⇢ प्रविसरः (प्रविसर) (पुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|1 ⇢ गोसर्गः (गोसर्ग) (पुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|1 ⇢ प्रत्युषः (प्रत्युष) (पुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|1 ⇢ उषः (उष) (पुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|2 ⇢ व्युष्टम् (व्युष्ट) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|2 ⇢ विभातम् (विभात) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|2 ⇢ प्रत्यूषम् (प्रत्यूष) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|2 ⇢ सांयात्रिकम् (सांयात्रिक) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|68|2 ⇢ अहर्मुखम् (अहर्मुख) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|69|1 ⇢ काल्यम् (काल्य) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|69|1 ⇢ प्रभातम् (प्रभात) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|69|1 ⇢ उषः (उषस्) (स्त्री) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
➠ 2|1|69|1 ⇢ उषः (उषस्) (नपुं) ⇒ Morning dawn ⇒ प्रातःकालः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिवसः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सन्ध्या
जातिः ➡ कालः
Mahabharata
English
Pratyūsha, name of one of the Vasus. § 116 (Vasu, pl.): I, 66, 2582 (enumeration), 2584 (son of Prabhātā [and Prajāpati]), 2590 (father of the ṛshi Devala).--§ 770 (Ānuśāsanik.): XIII, 151, 7095 (the seventh of the Vasus).
पुराणम्
English
प्रत्यूष / PRATYŪṢA. A son born to Dharmadeva of his wife prabhātā. pratyūṣa is one of the aṣṭavasus. The aṣṭavasus are āpa, dhruva, soma, dharma, anila, agni, pratyūṣa and prabhāsa. The sage devala is the son of pratyūṣa. (Śloka 17, Chapter 66, Ādi Parva).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: प्रत्यूषः
Root: प्रत्यूष
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒
Shloka(s):
1|4|2|2 ► प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि। (कालवर्गः)
1|4|2|3 ► व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते॥ (कालवर्गः)
1|4|3|1 ► प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः। (कालवर्गः)
3|4|18|2 ► हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ॥ (अव्ययवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|4|2|2 ⇢ प्रत्यूषः (प्रत्यूष) (पुं)
➠ 1|4|2|2 ⇢ अहर्मुखम् (अहर्मुख) (नपुं)
➠ 1|4|2|2 ⇢ कल्यम् (कल्य) (नपुं) ⇒ dawn, well, hale, ready, sound, strong, clever, health, perfect, morning, healthy, vigorous, ready for, agreeable, yesterday, dexterous, auspicious, admonitory, good wishes, instructive, prepared for, good tidings, deaf and dumb, free from sickness, ready or prepared for, Indian gooseberry or aamlaa tree [Emblic Myrobalan - Bot.]
➠ 1|4|2|2 ⇢ उषः (उषस्) (नपुं)
➠ 1|4|2|2 ⇢ प्रत्युषः (प्रत्युषस्) (नपुं)
➠ 1|4|2|3 ⇢ व्युष्टम् (व्युष्ट) (नपुं) ⇒ fruit, burnt, dawned, result, daybreak, become daylight, grown bright or clear, one who has passed or spent
➠ 1|4|2|3 ⇢ विभातम् (विभात) (नपुं) ⇒ dawn, morning, appeared, day-break, shone forth, grown light, become visible
➠ 1|4|2|3 ⇢ गोसर्गः (गोसर्ग) (पुं)
➠ 1|4|3|1 ⇢ प्रभातम् (प्रभात) (नपुं) ⇒ dawn, morning, daybreak, shone forth, break of day, begun to become clear or light
➠ 3|4|18|2 ⇢ उषा (उषा) (अव्य)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिवसः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सन्ध्या
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रत्यूषः,
पुं,
 (प्रत्यूषति रुजति कामुकानिति ।प्रति + ऊष् रोगे + कः ।) प्रभातम् । इत्य-मरः । १ । ४ । २ ॥
(यथा, मेघदूते । ३३ ।“दीर्घीकुर्व्वन् पटुमदकलं कूजितं सारसानांप्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ॥
”)सूर्य्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
वसुभेदः । इतिजटाधरः ॥
(यथा, विष्णुपुराणे । १ । १५ । १११ ।“वसवोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ।आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥
”)
प्रत्यूषः, [स्]
क्ली,
 (प्रति + ऊष् + असिः ।)प्रभातम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
(यथा, सुश्रुते । १ । २१ ।“प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रत्यूष
पु०
 प्रत्यूषति रुजति कामुकान् प्र + ऊष--रुजायां क ।१ प्रभाते अमरः “प्रत्यूषपवनासारै हरिवं० ८३ अ० ।अष्टवसुमध्ये २ वसुभेदे च जटा० । धरशब्दे ३८४७ पृ०दृश्यम् । ३ सूर्य्ये शब्दर० ।
Capeller
German
प्रत्यूष Morgendämmerung (महति प्रत्यूषे in
der ersten Frühe*).
Stchoupak
French
प्रत्य्-ऊष-
m.
 nt. aube, matin
-ए -एषु au point du jour
m.
n.
d'un Vasu.