| YouTube Channel

प्रत्याहारः (pratyAhAraH)

 
Apte
English
प्रत्याहारः [pratyāhārḥ], 1 Drawing back, marching back, retreat.
Keeping back, withholding.
Restraining the organs
स्वविषया$संप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्या- हारः Pātañjala.
Dissolution of the world
प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गते$हनि
Mb.
 * 12.233.1.
(In
gram.
 ) The comprehension of several letters or affixes into one syllable, effected by combining the first letter of a Sūtra with its final indicatory letter, or in the case of several Sūtras, with the final letter of the last member
thus अण् is the प्रत्याहार of the Sūtra अइउण्
अच् (vowels) of the four Sūtras अइउण्, ऋलृक्, एओङ्, ऐऔच्
हल् of the consonants
अल् of all letters.
Abridgment.
(In drama)
N.
 of a particular part of the पूर्वरङ्ग.
Apte 1890
English
प्रत्याहारः 1 Drawing back, marching back, retreat.
2 Keeping back, withholding.
3 Restraining the organs.
4 Dissolution of the world,
5 (In gram.) The comprehension of several letters or affixes into one syllable, effected by combining the first letter of a Sūtra with its final indicatory letter, or in the case of several Sūtras, with the final letter of the last member
thus अण् is the प्रत्याहार of the Sūtra अइउण्
अच् (vowels) of the four Sūtras अइउण्, ऋऌक्, एओङ्, ऐऔच्
हल् of the consonants
अल् of all letters.
6 Abridgment.
Apte Hindi
Hindi
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
"पीछे हटाना, अआपिस चलना, प्रत्यावर्तन"
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
"पीछे रखना, रोकना"
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
इन्द्रिय दमन करना
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
सृष्टि का विघटन या प्रलय
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
"एक ही ध्वनि के उच्चारण में कई अक्षरों का बोध, सूत्र के प्रथम अक्षर से लेकर अन्तिम सांकेतिक वर्ण तक जोड़ना या कई सूत्रों के होने पर अन्तिम सूत्र के अन्तिम वर्ण तक - यथा 'अ इ उ ण्' सूत्र का प्रत्याहार 'अण्' तथा 'अ इ उ ण्, ऋलृक्, ए ओङ्, ऐ औच्' इन चार सूत्रों का प्रत्याहार 'अच्' है प्रत्याहार है
व्यंजनों का प्रत्याहार 'हल्' तथा सभी वर्णों का द्योतक 'अल्' प्रत्याहार है"
प्रत्याहारः
पुं*
 - प्रति+आ+हृ+घञ्
"प्रस्तावना या आमुख, का विशेष भाग"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रत्याहारः, उपादानम्, प्रत्याहरणम्
noun
अष्टाङ्गयोगस्य एकम् अङ्गम्, यस्मिन् स्वस्वविषयेभ्यः इन्द्रियाणां निवर्तनं कृत्वा चित्तैकाग्र्यं क्रियते।
"प्रत्याहारस्य अभावेन साधना कर्तुं न शक्यते।"
Tamil
Tamil
ப்ரத்யாஹார: : திரும்பி வருதல், பின் வாங்குதல், புலன்களை அடக்குதல், பிரளயம், உலகின் அழிவு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रत्याहारः,
पुं,
 (प्रति + आ + हृ + भावे घञ् ।)स्वस्वविषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणम् । तत्पर्य्यायः ।उपादानम् २ । इत्यमरः ॥
प्रत्याहरणम् ३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
स च योगाङ्गविशेषः । यथा, “प्रत्याहारश्च तर्कश्च प्राणायामस्तृतीयकः ।समाधिर्धारणं ध्यानं षडङ्गो योगसंग्रहः ॥
”इति तट्टीकायां भरतः ॥
प्रत्याहारमाह ।“शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् ।कुर्य्याच्चित्तान्तकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
अपि च ।“इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य स्थितो हि सः ।मनसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः ॥
”इति गारुडे २४० अध्यायः ॥
(यथा च पातञ्जले साधनपादे ।“यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा-ध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥
” २९ ॥
“स्वस्वविषयसंप्रयोगाभावे चित्तस्वरूपानुकारइन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥
” ५४ ॥
)अल्पेन बहूनां ग्रहणम् । यथा, अच् इतिद्व्यक्षरेण सर्व्वस्वराणां ग्रहणम् । इति भरतः ॥