प्रत्याहार (pratyAhAra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 प्रत्याहार m.
  (-रः)
	 1. Abstraction,  insensibility,  restraining the organs so
as to be indifferent to disagreeable or agreeable excitement,  (in Yoga
Phil.)
	 2. Abridgement,  compendium. 
	 3. (In gram.  Combination
of two or more letters of the alphabet to form a class of letters
the inclusion of a number of letters into one syllable effected
by combining the first letter of a Sūtra with its final indicatory
consonant:--as “अच्” or “हल्” in Pānini's gram. 
	 4. Substitution of
one thing for another.
	 5. Withholding.
	 6. Taking back.
	 7. March-
ing back,  retracting.
	 8. The dissolution of the world.
 E.
  प्रति and
आङ् before,  हृ to seize or convey,  aff.
   घञ् ।

Capeller Eng

English

 प्रत्याहार m.
  = prec.
 ,  dissolution,  destruction
comprehension or comprehensive word (g. ).

Yates

English

 प्रत्या_हार (रः) 1.
m.
  Abstraction of
mind
 abridgement
 taking back.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   comprehension of a series of letters or roots into one syllable by combining for shortness the first member with the anubandha o  
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   withdrawing   
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   retreat  
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   group of letters so combined   
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   abstraction  
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   re-absorption or dissolution of the world   
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   withdrawal  [ e.g. of senses from external objects ]  
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   sound   
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   address  
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   speaking to   
   प्रत्याहार  pratyAhAra  m.
   drawing back  [ troops from a battle ]     
            

 
   प्रत्याहार  pratyAhAra m.
   comprehension of a series of letters or roots into one syllable by combining for shortness the first member with the anubandha o

Wilson

English

 प्रत्याहार
m.
  (-रः)
1 Abstraction,  insensibility,  restraining the organs so as to be indifferent
to disagreeable or agreeable excitement.
2 Abridgement,  compendium. 
3 (In grammar, ) Combination of two or more letters of the alphabet to form a
class of letters.
4 Substitution of one thing for another.
5 Withholding.
6 Taking back.
E.
  प्रति and आङ् before हृ to seize or convey,  aff.
   घञ्.

Apte

English

प्रत्याहारः [pratyāhārḥ],  1 Drawing back,  marching back,  retreat.

Keeping back,  withholding.

Restraining the organs
 स्वविषया$संप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्या- हारः Pātañjala. 

Dissolution of the world
 प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गते$हनि Mb.
 *  12.233.1.

(In gram.
  ) The comprehension of several letters or affixes into one syllable,  effected by combining the first letter of a Sūtra with its final indicatory letter,  or in the case of several Sūtras,  with the final letter of the last member
 thus अण् is the प्रत्याहार of the Sūtra अइउण्
 अच् (vowels) of the four Sūtras अइउण्,  ऋलृक्,  एओङ्,  ऐऔच्
 हल् of the consonants
 अल् of all letters.

Abridgment.

(In drama) N.
  of a particular part of the पूर्वरङ्ग.

Apte 1890

English

 प्रत्याहारः 1 Drawing back,  marching back,  retreat. 
2 Keeping back,  withholding. 
3 Restraining the organs. 
4 Dissolution of the world,  
5 (In gram.) The comprehension of several letters or affixes into one syllable,  effected by combining the first letter of a Sūtra with its final indicatory letter,  or in the case of several Sūtras,  with the final letter of the last member
 thus अण् is the प्रत्याहार of the Sūtra अइउण्
 अच् (vowels) of the four Sūtras अइउण्,  ऋऌक्,  एओङ्,  ऐऔच्
 हल् of the consonants
 अल् of all letters. 
6 Abridgment. 

Monier Williams Cologne

English

 प्रत्य्-आहार m.
  drawing back (troops from a battle),  retreat,  MBh.
  

 withdrawal (esp.   of the senses from external objects),  abstraction,  MBh.
  
 Mn.
  
 Pur.
 
 Vedāntas.
  (cf.   IW.
   93)

 withdrawing (of created things),  re-absorption or dissolution of the world,  MBh.
  

 (in gram.
  ) the comprehension of a series of letters or roots &c.
   into one syllable by combining for shortness the first member with the Anubandha (s.v. ) of the last member

 a group of letters &c.
   so combined (as अच् or हल् in the ŚivaSūtras),  Pāṇ.
  i,  1,  1 &c.
  

 (in dram. ) N.
  of a partic.  part of the Pūrva-raṅga (s.v. ),  Sāh.
 

 speaking to,  address (°रं-√ कृ,  with gen.
  ,  to speak to a person),  Kāraṇḍ.
  (prob. w.r. for प्रव्याह्°)

 sound,  ib. (prob. w.r. for id.)

Monier Williams 1872

English

 प्रत्याहार प्रत्य्-आहार। See below.

 प्रत्य्-आहार,  अस्,  m. drawing back (troops from
a battle),  marching back,  retreat
 withholding
 with-
drawing the senses from external objects,  restraint of
the organs of sense,  abstraction
 the reabsorption or
dissolution of the world
 (in grammar) the compre-
hension of a series of letters or affixes into one
syllable effected by combining the first member of
the series without its indicatory letter or letters with
the indicatory final consonant of the last member,  a
group or class of letters so combined (for the concise
expression of grammatical rules
 thus the Praty-
āhāra अच् is the technical term for the letters अ,  इ,  उ, 
ऋ,  ऌ,  ए,  ओ,  ऐ,  औ,  or all the vowels,  and the
Praty-āhāra हल् is the term for all the consonants)
compendium,  abridgment
 substitution (?).

Hindi

इंद्रियों का नियंत्रण

Apte Hindi

Hindi

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
"पीछे हटाना,  अआपिस चलना,  प्रत्यावर्तन"

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
"पीछे रखना,  रोकना"

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
इन्द्रिय दमन करना

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
सृष्टि का विघटन या प्रलय

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
"एक ही ध्वनि के उच्चारण में कई अक्षरों का बोध,  सूत्र के प्रथम अक्षर से लेकर अन्तिम सांकेतिक वर्ण तक जोड़ना या कई सूत्रों के होने पर अन्तिम सूत्र के अन्तिम वर्ण तक - यथा 'अ इ उ ण्' सूत्र का प्रत्याहार 'अण्' तथा 'अ इ उ ण्,  ऋलृक्,  ए ओङ्,  ऐ औच्' इन चार सूत्रों का प्रत्याहार 'अच्' है प्रत्याहार है
 व्यंजनों का प्रत्याहार 'हल्' तथा सभी वर्णों का द्योतक 'अल्' प्रत्याहार है"

प्रत्याहारः
पुं*
  - प्रति+आ+हृ+घञ्
"प्रस्तावना या आमुख,  का विशेष भाग"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्रत्याहार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು /ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು
विस्तारः - > "आदिरन्त्येन सहेता" पा० सू० १-१-७१ "अन्त्येन इता सहिता आदिः मध्यगानां स्वस्य च सञ्ज्ञा स्यात्" सि० कौ०
प्रत्याहार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಚತುರ್ದಶ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಸೂತ್ರಗಳ ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಕೊನೆಯ ವರ್ಣದೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿ ಹೇಳುವ ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಣಕ್ಕೂ ಅವೆರಡರ ಮಧ್ಯದ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಹೇಳುವ ಸಂಜ್ಞೆ

L R Vaidya

English

 pratyAhAra {% m. %} 1. Withholding
marching back,  retreating
the dissolution of the world
restraining the organs of sense (in Yoga phil.)
the inclusion of a number of letters into one syllable effected by combining the first letter of a sūtra with its final indicatory consonant (in Pāṇini’s grammar),  e.g. अच्,  हल्.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 pratyāhāra,  m. (also as misreading or var. for pravyā°,  q.v.),  in Dharmas 〔70〕 one of five ‘foods’
 otherwise only four are listed in BHS and Pali,  see s.v. kavalīkārāhāra
 this seems to be an addition and its mg. is not clear
 the Dharmas list is otherwise questionable.

Abhyankara Grammar

English

प्रत्याहार  lit. bringing together
 bring- ing together of several letters ( or words in a few cases,  such as roots or nouns ) by mentioning the first and the last only for the sake of brevity
 the term प्रत्याहार is gene- rally used in connection with brief terms such as अण्,  अक् ,  अच् ,  हल् and the like,  created by Panini in his grammar by taking any particular letter and associating it with any mute final letter ( अनुबन्ध ) of the fourteen Sivasutras,  with a view to include all letters beginning with the letter uttered and ending with the letter which precedes the ( mute ) letter. The practice of using such abbreviations was in existence before Panini,  possibly in the grammar attributed to Indra. The term प्रत्याहार is not actually us- ed by Panini
 it is found in the Rk. Tantra
 cf. प्रत्याहारार्थो वर्णाोनुबन्धो व्यञ्जनम् R.T.I.3. The term appears to have come into use after Panini. Panini has not given any definition of the term प्रत्याहार. He has simply given the method of forming the Pratyaharas and he has profusely used them
 cf. आदिरन्त्येन सहेता P. I. 1.71. The word कृञ् in P. III.1.40 and तृन् in P. II. 3.69 are used as Pratyaharas. For a list of the Pratyharas which are used by Panini see Kasika on the Maheswara Sutras.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
प्रत्याहारस्त्विन्द्रियाणां विषयेभ्यः समाहृतिः ॥ ८३ ॥
-wordlist-
 
प्रत्याहार (पुं)

--source--
 
प्रत्याहार उपादानं बुद्धिशक्तिस्तु निष्क्रमः ॥ १५२४ ॥
इत्यादयः क्रियाशब्दा लक्ष्या धातुषु लक्षणम् ।
-wordlist-
 
प्रत्याहार (पुं),  उपादान (क्ली),  बुद्धिशक्ति (स्त्री),  निष्क्रम (पुं)

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रत्याहारः,  पुं,
   (प्रति + आ + हृ + भावे घञ् ।)स्वस्वविषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणम् । तत्पर्य्यायः ।उपादानम् २ । इत्यमरः ॥
 प्रत्याहरणम् ३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 स च योगाङ्गविशेषः । यथा, “प्रत्याहारश्च तर्कश्च प्राणायामस्तृतीयकः ।समाधिर्धारणं ध्यानं षडङ्गो योगसंग्रहः ॥
”इति तट्टीकायां भरतः ॥
प्रत्याहारमाह ।“शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् ।कुर्य्याच्चित्तान्तकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
अपि च ।“इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य स्थितो हि सः ।मनसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः ॥
”इति गारुडे २४० अध्यायः ॥
(यथा च पातञ्जले साधनपादे ।“यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा-ध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥
” २९ ॥
“स्वस्वविषयसंप्रयोगाभावे चित्तस्वरूपानुकारइन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥
” ५४ ॥
)अल्पेन बहूनां ग्रहणम् । यथा,  अच् इतिद्व्यक्षरेण सर्व्वस्वराणां ग्रहणम् । इति भरतः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्रत्याहार पु०
  प्रति + आ + हृ--भावे घञ् । चित्तेन्द्रियादेःविषयेभ्यो निवारणे योगाङ्गभेदे तल्लक्षणं च अष्टाङ्गयोगशब्द ५२४ पृ० उक्तं तत्कालमानञ्च “प्राणायामाद्वषट् केनप्रत्याहार उदाहृतः” काशीख० ४१ अ० उक्तम् । “स्वविष-याऽसम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्या-हारः” पात० सू० “स्वविषयसम्प्रयोगाभावे चित्तस्वरूपानुकारइवेति चित्तनिरोधे चित्तवन्निरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरे-न्द्रियजयवदुपायान्तरमपेक्षन्ते । यथा मधुकरराज म-क्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानमनुविशन्ते तथेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुद्धानीत्थेष प्रत्याहारः” भा० ।“ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम्” पात० सू० शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रिवजय इति केचित् शक्तिर्व्यसनं व्यस्यत्येनंश्रेयस इति अविरुद्धा प्रतिपत्तिर्न्याय्या शब्दादिसम्प्रयोगःस्वेच्छयेत्यन्ये रागद्वेषाभावे सुखदुःखशून्यं शब्दादि-ज्ञानमिन्द्रियजय इति केचित् चित्तैकाग्र्यादप्रवृत्ति-रेवेति जैगीषव्यः । ततश्च परमा त्वियं वश्यता यच्चित्त-निरोधे निरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवत् प्रत्यत्नकृत-मुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिनः इति” भा० ।अत्र चित्तस्यैव प्रत्थाहारेऽन्येन्द्रियस्य प्रत्याहारोऽर्थसिद्धइति बोध्यम् तत्फलञ्च । मनुना उक्तम् “प्रत्याहारेणसंसर्गान् ध्यानेनानीश्वराम् गुणान्” । प्रत्याह्रियन्ते सं-क्षिप्य गृह्यन्ते वर्णां अनेन प्रति + आ + हृ--करणे घञ् ।“आदिरन्त्येन सहता” पा० सूत्रेण २ कृतसंज्ञायां चयथा “अण इति अ इ उ इति वर्णानां ग्रहणम् एवंसुप् तिङप्रभृतिष्वपि स्वादीनां तिबादीनाञ्च ग्रहण-मिति । “प्रत्याहारेष्वितां न ग्रहणमिति” तेन् अच् प्रत्या-हारे णकङचां न ग्रहणम् बोध्यम् । भावे घञ् ।३ उपादाने पु०
  अमरः ।

Capeller

German

 प्रत्याहार m.
  dass.
 Auflösung,  Verletzung
Gruppenwort (g.).

Stchoupak

French

 प्रत्य्-आहार-
 m.
  fait de retirer (troupes d'une bataille),  retraite 
abstraction 
 réabsorption,  dissolution (du monde) 
 gramm.  désignation
conventionnelle de séries de phonèmes ou de suffixes.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.