प्रत्यय (pratyaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 प्रत्यय m.
  (-यः)
	 1. Trust,  faith,  belief,  confidence.
	 2. Oath,  ordeal.
	 3.
Cause,  motive.
	 4. Usage,  custom,  practice.
	 5. Fame,  celebrity.
6. Certainty,  ascertainment.
	 7. Knewledge,  apprehension. 
	 8. A
termination or an affix to roots and words forming derivatives and
inflections,  (in Gram. )
	 9. A dependent,  a subject,  10. Instrument, 
means of agency,  a helpmate or associate,  applicable either
to persons or things.
	 11. A householder who keeps a sacred fire.
12. Religious contemplation. 
	 13. A hole.
 E.
  प्रति again,  against, 
to or towards,  इण् to go,  aff.
   अच् ।

Capeller Eng

English

 प्रत्यय m.
  belief,  conviction,  confidence,  trust in
(loc. ,  gen.
  ,  or —°),  evidence,  certainty,  knowledge,  notion,  idea
suffix (g. ).

Yates

English

 प्रत्य_य (यः) 1.
m.
  Faith
 oath
 cause
custom
 knowledge
 certainty
an affix
 a dependent
 means
a householder
 a hole.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  conception
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  subsequent sound or letter
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  suffix  [ Grammar ]
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  intelligence
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  definition
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  assumption
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  ordeal
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  ground
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  concurrent occasion of an event as distinguished from its approximate cause
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  understanding
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  trust
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  need
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  dependant or subject
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  assurance or certainty of
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  proof
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  householder who keeps a sacred fire
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  consciousness
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  usage
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  affix or suffix to roots
प्रत्यय 	-	 pratyaya 	-	 m.
  	-	  notion

प्रत्यय 	-	  pratyaya 	-	 m.
  	-	 ordeal
शपथ 	-	  zapatha 	-	 m.
  	-	 ordeal
समय 	-	  samaya 	-	 m.
  	-	 ordeal
दिव्य 	-	  divya 	-	 n.
  	-	 ordeal
क्रियाद्वेषिन् 	-	  kriyAdveSin 	-	 m.
  	-	 ordeals
अग्निपरिक्षा 	-	  agniparikSA 	-	 f.
  	-	 ordeal by fire
उदकपरीक्षा 	-	  udakaparIkSA 	-	 f.
  	-	  kind of ordeal
तुलापरीक्षा 	-	  tulAparIkSA 	-	 f.
  	-	  balance ordeal
तन्त्र 	-	  tantra 	-	 n.
  	-	  oath or ordeal
सङ्ग्रामतुला 	-	  saGgrAmatulA 	-	 f.
  	-	 ordeal of battle
दिव्यकारिन् 	-	  divyakArin 	-	 adj.
  	-	  undergoing an ordeal
कोशग्रहण 	-	  kozagrahaNa 	-	 n.
  	-	  undergoing an ordeal
धट 	-	  dhaTa 	-	 m.
  	-	 ordeal by the balance
कोशशुद्धि 	-	  kozazuddhi 	-	 f.
  	-	  purification by ordeal
कोशवारि 	-	  kozavAri 	-	 n.
  	-	  water used at an ordeal
दिव्यक्रिया 	-	  divyakriyA 	-	 f.
  	-	  application of an ordeal
समयक्रिया 	-	  samayakriyA 	-	 f.
  	-	  preparation of an ordeal
परीक्षणीय 	-	  parIkSaNIya 	-	 adj.
  	-	  to be submitted to ordeal
तुलाधार 	-	  tulAdhAra 	-	 m.
  	-	  bearer of an ordeal balance
शपन 	-	  zapana 	-	 n.
  	-	  asseveration by oath or ordeal
परीक्षा 	-	  parIkSA 	-	 f.
  	-	  trial by ordeal of various kinds
ट 	-	  Ta 	-	 n.
  	-	  confirming an assertion by ordeal
कोशग्रहण 	-	  kozagrahaNa 	-	 n.
  	-	  drinking the water used at an ordeal
वारिकोश 	-	  vArikoza 	-	 m.
  	-	  consecrated water employed at ordeals
कोश 	-	  koza 	-	 m.
  	-	  water used at an ordeal or judicial trial
धर्माधर्मपरीक्षा 	-	  dharmAdharmaparIkSA 	-	 f.
  	-	  kind of ordeal by drawing lots or slips of black and white paper
धर्माधर्मपरीक्षण 	-	  dharmAdharmaparIkSaNa 	-	 n.
  	-	  kind of ordeal by drawing lots or slips of black and white paper
वर्तयति  { वृत् } 	-	  vartayati  { vRt } 	-	 verb caus. 	-	  offer one's self to be punished if another is proved innocent by an ordeal

 
   प्रत्यय  pratyaya m.
   suffix  [ Grammar ]  
   द्वय  dvaya n.
   group of two  [ used as a suffix to noun ]   
   नामकरण  nAmakaraNa m.
   nominal suffix   
   स्त्रीप्रत्यय  strIpratyaya m.
   feminine suffix    
   सप्रत्ययक  sapratyayaka adj.
   together with a suffix   
   प्रत्यय  pratyaya m.
   affix or suffix to roots   
   सामूहिक  sAmUhika m.
   suffix forming collective nouns  
   बाह्यतद्धित  bAhyataddhita n.
   external or secondary taddhita suffix    
   शाब्दिकविद्वक्तविप्रमोदक  zAbdikavidvaktavipramodaka n.
   list of words formed by uNAdi suffixes  
   कार्त  kArta adj.
   relating to or treating of the kRt suffixes   
   अवग्रह  avagraha m.
   or of the stem and certain suffixes and terminations  
   समासान्त  samAsAnta m.
   suffix at the end of a compound belonging to the whole of it   
   यङन्त  yaGanta m.
   Atmanepada Intensive formed by reduplication and the suffix ya  
   साधन  sAdhana n.
   conjugational affix or suffix which is placed between the root and terminations   
   तरम्  taram    added in older language to adverbs  and in later language to verbs to intensify their meaning  [ suffix - Gramm.  ]     
            

Wilson

English

 प्रत्यय
m.
  (-यः)
1 Trust,  faith,  belief,  confidence.
2 Oath,  ordeal.
3 Cause,  motive.
4 Usage,  custom,  practice.
5 Fame,  celebrity.
6 Certainty,  ascertainment.
7 Knowledge,  apprehension. 
8 An affix to roots and words forming derivatives and inflections.
9 A dependant,  a subject.
10 Instrument,  means of agency,  a helpmate or associate,  applicable either to
persons or things.
11 A householder who keeps a sacred fire.
12 Religious contemplation. 
13 A hole.
E.
  प्रति again,  against,  to or towards,  इण् to go,  aff.
   अच्.

Apte

English

प्रत्ययः [pratyayḥ],  1 Conviction,  settled belief
 मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः
 M.*
  1.2
 संजातप्रत्ययः Pt.*
  4.

Trust,  reliance,  faith,  confidence
 रक्षन् प्रत्ययमात्मनः Rām.*
  3.9.19
 बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः Ś.*
  1.2
 Ku.*
  6.2
 Śi.*
  18.63
 Bh.*
  3.6
 प्रत्ययार्थं हि लोकानामेवमेव मया कृतम् Abhiṣeka.  6.29.

Conception,  idea,  notion,  opinion. 

Surety,  certainty
 प्रत्ययार्थं ततः सीता विवेश ज्वलनं तदा Rām.*
  7.45. 7.

Knowledge,  experience,  cognition
 स्थानप्रत्ययात् Ś.*
  7 'judging by the place'
 so आकृतिप्रत्ययात् M.*
  1
 Me.*
  8.

A cause,  ground,  means of action
 स्वकर्म- प्रत्ययाँल्लोकान् मत्वा$र्जुनमब्रवीत् Mb.
 *  13.1.77
 अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वाम् Ku.*
  3.18.

Celebrity,  fame,  renown. 

A termination,  an affix or suffix
 केवलं दधति कर्तृवाचिनः प्रत्ययानिह न जातु कर्मणि Śi.*
  14.66.

An oath.

A dependant.

A usage,  practice.

A hole.

Intellect,  understanding (बुद्धि).

An assistant or associate.

An epithet of Viṣṇu
 नामरूपे भगवती प्रत्यय- स्त्वमपाश्रयः Bhāg.*
  6.19.14.

(With Buddhists) A co-operating cause.

An instrument,  a means of agency.

Religious contemplation. 

A householder who keeps a sacred fire.

Function of the organs (इन्द्रियवृत्ति)
 सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे Bhāg.*
  8.3. 14. Comp.
   -कारकः,  -कारिन् a.
  producing assurance,  convincing. (-णी) a seal,  signet-ring.

Apte 1890

English

 प्रत्ययः 1 Conviction,  settled belief
 मूढः परप्रत्ययनेयवुद्धिः M. 1. 2
 संजातप्रत्ययः Pt. 4. 
2 Trust,  reliance,  faith,  confidence
 बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः Ś. 1. 2
 Ku. 6. 20
 Śi. 18. 63
 Bh. 3. 60. 
3 Conception,  idea,  notion,  opinion. 
4 Surety,  certainty. 
5 Knowledge,  experience,  cognition
 स्थानप्रत्ययात् Ś. 7 ‘judging by the place’
 so आकृतिप्रत्ययात् M. 1
 Me. 8. 
6 A cause,  ground,  means of action
 Ku. 3. 18. 
7 Celebrity,  fame,  renown. 
8 A termination,  an affix or suffix
 Śi. 14. 66. 
9 An oath. 
10 A dependant. 
11 A usage,  practice. 
12 A hole. 
13 Intellect,  understanding (बुद्धि). 
14 An assistant or associate. 
15 An epithet of Viṣṇu. 
16 (With Buddhists) A co-operating cause. 
17 An instrument,  a means of agency. 
18 Religious contemplation. 
19 A house-holder who keeps a sacred fire. 
Comp. 
कारक 
कारिन् a. producing assurance,  convincing. (
णी) a seal,  signet-ring. 

Monier Williams Cologne

English

 प्रत्यय a m.
  belief,  firm conviction,  trust,  faith,  assurance or certainty of (gen.   loc.
   or comp. )

 proof,  ascertainment,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (प्रत्ययं-√ गम्,  to acquire confidence,  repose c° in MBh.
  
 अस्त्य् अत्र प्रत्ययो मम,  that is my conviction,  Kathās.
 
 कः प्रत्ययो ऽत्र,  what assurance is there of that? ib.)

 conception,  assumption,  notion,  idea,  KātyŚr.
  
 Nir.
 
 Śaṃk.
  &c.

 (with Buddhists and Jainas) fundamental notion or idea (-त्व n.
 ),  Sarvad.
 

 consciousness,  understanding,  intelligence,  intellect (in Sāṃkhya =
  बुद्धि)

 analysis,  solution,  explanation,  definition,  L.
 

 ground,  basis,  motive or cause of anything,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
   (in med. ) =
  निमित्त,  हेतु &c.
  ,  Cat.
 

 (with Buddhists) a co-operating cause

 the concurrent occasion of an event as distinguished from its approximate cause

 an ordeal,  Kāty.
 

 want,  need,  Kāraṇḍ.
 

 fame,  notoriety,  Pāṇ.
  viii,  2,  58

 a subsequent sound or letter,  Prāt.
 

 an affix or suffix to roots (forming verbs,  substantives,  adjectives and all derivatives),  Prāt.
 
 Pāṇ.

 an oath,  L.
 

 usage,  custom,  L.
 

 religious meditation,  L.
 

 a dependant or subject,  L.
 

 a householder who keeps a sacred fire,  L.
 

 प्रत्यय b &c.
   See p.
  673,  col. 3.

Monier Williams 1872

English

 प्रत्य्-अय,  अस्,  m. belief,  firm conviction,  trust, 
faith,  reliance,  assurance,  confidence (प्रत्ययं
गम्,  to acquire confidence,  repose confidence in
अस्त्य् अत्र प्रत्ययो मम,  that is my conviction
कः प्रत्ययो ऽत्र,  what assurance is there of
that?)
 certainty,  ascertainment
 knowledge,  expe-
rience
 apprehension,  understanding,  intellect (in the
Sāṅkhya phil. = बुद्धि)
 acceptation,  idea,  notion, 
conception
 ground,  motive
 (with Buddhists) a co-
operating cause,  the concurrent occasion of an event as
distinguished from its proximate cause
 an instrument, 
means of agency
 an assistant,  associate
 celebrity, 
fame
 analysis (?)
 definition (?)
 (in Ved. gram.) a
subsequent or following letter
 (according to native lexi-
cographers) an oath,  ordeal
 a dependent,  a subject
usage,  custom,  practice
 religious contemplation
 a
householder who keeps a sacred fire
 a hole.
—प्र-
त्यय-कारक,  अस्,  इका,  अम्,  producing assurance, 
awakening confidence.
—प्रत्यय-कारिन्,  ई,  इणी,  इ, 
causing confidence
 (इणी),  f. ‘producing assurance, ’
a seal,  signet.
—प्रत्यय-त्व,  अम्,  n. the being a
cause,  causality.
—प्रत्यय-सर्ग,  अस्,  m. (in the
Sāṅkhya phil.) the intellectual creation.

 प्रत्यय प्रत्य्-अय,  &c. See प्रती,  p. 623.

 प्रत्य्-अय,  अस्,  m.
 add — a grammatical affix or
any suffix to roots forming derivatives.

Macdonell

English

 प्रत्यय prati‿aya,  m.
  [going or turning to,  🞄recourse],  confidence,  trust,  belief,  faith,  in 🞄(g.,  lc.,  —°)
 conviction,  certainty
 proof,  ascertainment
 🞄assumption
 solution,  explanation
 🞄conception,  notion,  idea
 cause
 ordeal
 🞄following letter (gr.)
 suffix (gr.): -kāraka,  🞄a.  causing confidence,  trustworthy
 -dhātu,  🞄m.  (suffix-root),  denominative base (gr.).

Benfey

English

 प्रत्यय प्रत्यय,  i. e. प्रति-इ + अ,  m.
 
 1. Knowledge,  Utt. Rāmac. 162,  6.
 2.
Ascertainment,  certainty,  proof,  Pañc.
iii. d. 91
 64,  12.
 3. Decisive sentence, 
Pañc. 165,  4.
 4. Usage,  practice.
 5.
Truth,  belief,  Utt. Rāmac. 116,  1
 con-
fidence,  Kathās. 49,  122
 dependence
on (loc.),  Pañc. i. d. 373.
 6. Oath, 
ordeal,  Man.  8,  178.
 7. Instrument, 
means of agency.
 8. A helpmate.
 --
 Comp.
 
अ-, 
 I. m.
  mistrust,  Pañc. i. d.
204.
 II. adj.
  not confiding,  Śāk. d. 2.

Hindi

घटना

Apte Hindi

Hindi

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"धारणा,  निश्चित विश्वास"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"विश्वास,  भरोसा,  श्रद्धा,  विश्रंभ"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"संबोध,  विचारम् भाव,  सम्मति"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"यकीन,  निश्चयता"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"जानकारी,  अनुभव,  संज्ञान"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"कारण,  आधार,  क्रिया का साधन"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"प्रसिद्धि,  यश,  कीर्ति"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"सुप्,  तिङ् आदि प्रत्यय जो शब्द व धातुओं के आगे लगते हैं ,  कृदन्त व तद्धित के प्रत्यय"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
शपथ

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
पराश्रयी

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"प्रचलन,  अभ्यास"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
छिद्र

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
"बुद्धि,  समझ"

प्रत्ययः
पुं*
  - प्रति+इ+अच्
इन्द्रियों का कार्य

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಂಬಿಕೆ /ವಿಶ್ವಾಸ
निष्पत्तिः - > प्रति + इण् (ग्तौ) - "अण्" (३-३-५६)
प्रयोगाः - > "भूयो दृष्टप्रत्ययाः प्राप्तसञ्ज्ञाः साधीयस्ते यद्रणायाद्रियन्ते"
उल्लेखाः - > माघ० १८-६३
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಣ /ಹೇತು
प्रयोगाः - > "अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-१८
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಪಥ /ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
निष्पत्तिः - > कर० "अच्"
व्युत्पत्तिः - > प्रतीयतेऽनेन
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ /ಅರಿವು /ತಿಳುವಳಿಕೆ
प्रयोगाः - > "स्थानप्रत्ययात्तु वयमेवन्तर्किणः"
उल्लेखाः - > शाकु० ७
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಧೀನ /ಪರತಂತ್ರ
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದ ಮುಂದೆ ಅದರ ಅರ್ಥಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಸುಬಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಯ
प्रयोगाः - > १)"प्रकृतिमवधीकृत्य विधीयमानः स्वार्थबोधकः शब्दविशेषः प्रत्ययः । स्वीयमर्थं प्रत्याययति" २)"केवलं दधति कर्तृवाचिनः प्रत्ययानिह न जातु कर्मणि । धातवः सृजतिसंहृशास्तयः स्तौतिरत्र विपरीतकारकः"
उल्लेखाः - > महा० भा०,  माघ० १४-६६
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ /ಜ್ಞಾನ
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಂಧ್ರ /ವಿವರ /ತೂತು
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಚಾರ
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಖ್ಯಾತಿ /ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಶ್ಚಯ /ನಿರ್ಣಯ
प्रयोगाः - > "यदि संशय एव स्यात् लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-२५३
प्रत्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ಪರಮಾತ್ಮ
व्युत्पत्तिः - > सहितान् प्रत्याययति विस्रम्भयति
प्रयोगाः - > १)"योऽसौ प्रत्याययति तान् प्रत्ययः समुदाहृतः" २)"अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः"
उल्लेखाः - > निरुक्तिः,  वि० स०
विस्तारः - > "प्रत्ययो ज्ञानरन्ध्रयोः । विश्वासे शपथे हेतावाचारप्रथितत्वयोः" - हेम०
प्रत्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾದುವಾದ /ಸಿಹಿಯಾದ
प्रत्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸಹಾಯಕ /ಒತ್ತಾಸೆ ಮಾಡುವವನು
विस्तारः - > "प्रत्ययाः सहकारिणः" - त्रिकाण्ड०

L R Vaidya

English

 pratyaya {% m. %} 1. Belief,  conviction
faith,  confidence,  K.S.vi.20
certainty,  surety
conception,  notion,  opinion,  मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः Mal.i.
a cause,  an instrument,  a means,  K.S.iii.18
celebrity,  fame
a dependent
an oath
a hole
usage,  practice
experience,  knowledge,  Megh.i.8
a termination (in gram.).

Bopp

Latin

 प्रत्यय m. (r. इ praef. °ति s. अ) fiducia. HIT. 122. 21.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

प्रत्यय
पु
प्रत्यय,  शपथ,  छिद्र,  विश्वास,  सत्यहेतु
प्रत्ययः शपथे छिद्रे विश्वासे सत्य-हेतुषु ॥ ११ ॥
verse 2.1.1.11
page 0008

प्रत्यय
पु
प्रत्यय,  दोष,  अपगम,  दण्ड
दोषे चापगमे दण्डे स्याद् प्रत्यय इति श्रुतिः ॥ १२ ॥
verse 2.1.1.12
page 0008

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 pratyaya,  m. (once praccaya,  q.v.
 in mg. 1 Skt.
 in all mgs. = Pali paccaya), 
(1) cause
 often clearly a synonym of hetu,  tho metaphysical writers try to distinguish the two in various ways
 see e.g. AbhidhK. LaV-P. 〔ix.241〕,  note 3,  vyākhyā: hetur āsannaḥ pratyayaḥ,  viprakṛṣṭas tu pratyaya eva
 janako hetuḥ,  pratyayas tv ālambanamātram ity apare
 paryāyāv etāv ity apare,  hetu is the proximate cause (pratyaya),  the remote one is pratyaya rather
 others say hetu is what generates (produces),  pratyaya only the underlying condition
 others say the two are synonyms
 where hetu and pratyaya occur together in parallel phrases older interpreters (Burnouf,  Kern on SP,  Foucaux on LV) often mistakenly render pratyaya by effect: ko … hetuḥ kaḥ pratyayaḥ SP 〔8.5〕
 ayaṃ … hetur ayaṃ pratyayo LV 〔120.19〕
 so,  the two being clearly synonyms,  LV 〔128.11〕
 Mv 〔i.66.7〕
 〔153.7〕
 〔ii.283.19〕 (taddhetos tatpratyayāt)
 Divy 〔204.7〕 etc. (ko … hetuḥ kaḥ pratyayo,  common here)
 Divy 〔199.12〕 (ahetu-pratyayaṃ,  mss. °yāṃ,  adv.)
 Mv 〔iii.57.15〕 (hetu-pratyaya-cārikā,  Bhvr.)
 Av 〔i.82.4〕 (taddhetu tatpratyayaṃ ca,  adverbs)
 with the further synonym nidāna,  sahetu sapratyayaṃ ca sanidānaṃ LV 〔376.21〕 (vs),  with (good) ground,  cause,  and reason
 with kāraṇa (Skt.),  dvau kāraṇau tasya … dvau ca pratyayau Suv 〔11.9〕 (vs),  two causes and reasons
 technically there are four pratyaya listed,  viz. hetu-pr°,  samanantara-pr°,  ālambana-pr°,  adhipati-pr° (equivalents among 24 paccaya in Pali,  Vism. 〔532.11〕),  elaborately discussed AbhidhK. LaV-P. 〔ii.299 ff.〕
 listed Mvy 〔2266—2270〕
 Bbh 〔98.26 ff.〕 (brief definitions)
 seemingly in corrupt form ŚsP 〔80.4〕 ālambanāmateya-samanantara-hetupratyayatā (see s.v. adhipati)
 in Bbh 〔13.21 ff.〕 a (totally unrelated) list of 4 pratyaya and 4 (different) hetu of cittotpāda in a Bodhisattva are listed,  the pratyaya being occasions,  conjunctions of events which stimulate cittotpāda
 they are external to the Bodhisattva,  while the 4 hetu seem more personal and mostly internal (the 4 hetu are gotrasaṃpad,  buddha-bodhisattva-kalyāṇamitra-parigrahaḥ,  sattveṣu kāruṇyam,  and saṃsāraduḥkhād … abhīrutā,  〔15.11 ff.〕)
 kadācit pratyayaṃ nārāgayiṣyāmi MSV 〔ii.14.11〕,  perhaps I shall not get an occasion (opportunity,  = avakāśa)
 in Mv 〔iii.338.2,  8〕 are listed three pratyaya,  viz. āśravā(ḥ),  vighātā(ḥ),  and paridāghā(ḥ),  for each of the five skandha,  q.v.
 -pratyayā (ifc.),  for °yāt (= Pali paccayā),  abl. as adv.,  because of … (what precedes in comp.),  kiṃpratyayā,  because of what? Mv 〔iii.65.13,  15〕
 avidyāpratyayā,  etc.,  various cpds.,  id. 〔15 ff.〕
 idaṃpratyayā 〔66.1〕
 esp. in the pratītya-samutpāda,  q.v. for lists,  the regular formula begins avidyāpratyayāḥ (Bhvr.) saṃskārāḥ yāvaj jātipratyayaṃ jarāmaraṇam iti Śāl 〔76.14〕,  and similarly as a rule when the formula is cited in full in prose,  as Mv 〔ii.285.8 ff.,  iii.448.12 ff.〕 (but even in prose it may be modulated with avoidance of this stock terminology,  as Dbh 〔48.25 ff.〕)
 with rather clear reference to this but not in the standard formula,  pratyayasaṃbhava (Bhvr. adj.,  dependent in origin) Suv 〔57.14〕
 〔60.6〕
 〔61.2〕
 otherwise used quite as in Skt.,  cause,  e.g. dveṣa-pratyayopasaṃhāraḥ Av 〔ii.129.14〕,  see upasaṃhāra (1)
 svapratyayān (based on themselves) dharmān prakāśayati SP 〔29.8〕,  and similarly 〔131.9〕 (vs)
(2) in glāna-pratyaya-bhaiṣajya,  medicine to cure the sick,  the fourth of a monkʼs 4 pariṣkāra,  q.v. for lists (in Kv 〔19.9〕
 〔20.20〕
 〔40.17〕 yāna is misprinted for glāna)
 here the word pratyaya (Tib. on Mvy 〔5893〕 misprinted gos,  read gso with Tib. Index and 〔6139〕) means substantially cure,  orig. however clearly (required) means (of treatment)
 note that pratyaya in BHS is not used as equivalent of pariṣkāra in this sense,  as Pali paccaya is alleged to be used by both Childers and PTSD
 bhojana-gilānapraccayaṃ (semi-MIndic) Mv 〔i.117.7〕 (vs)
(3) pratyayabuddha,  one who becomes a Buddha by (understanding of) causes,  = a pratyeka-buddha,  q.v.: Śikṣ 〔344.7〕 (vs),  [Page376-a] where a marginal gloss has pratyekabuddha (which would be unmetr.)
 so also pratyaya-jina Dbh.g. 〔51(77.)2〕
 and pratyaya-yāna = pratyeka-(buddha-)yāna Śikṣ 〔328.8〕 (vs
 follows śrāvakayāna,  and followed by uttama-yāna = mahāyāna
 misunderstood by Bendall and Rouse)
 the same mg. is expressed by pratyayair jinā(ḥ) LV 〔443.17〕 (vs
 refers to pratyekabuddhas,  mentioned two lines before)
 the application of the term is made clear by a passage in SP 〔ch. 3,  p. 80〕,  where first,  〔line 5 f.〕,  we read: tatra kecit sattvāḥ paraghoṣaśravānugamanam ākāṅkṣamāṇā ātmaparinirvāṇahetoś caturāryasatyānubodhāya tathāgataśāsane 'bhiyujyante,  ta ucyante śrāvakayānam ākāṅkṣamāṇās … (the hīnayāna followers)
 then,  〔8 f.〕,  anye sattvā anācāryakaṃ jñānaṃ damaśamatham ākāṅkṣamāṇā ātmaparinirvāṇahetor hetu-pratyayānubodhāya tathāgataśāsane 'bhiyujyante,  ta ucyante pratyekabuddhayānam ākāṅkṣamāṇās …
 and finally,  〔11 ff.〕,  apare punaḥ sattvāḥ sarvajñajñānaṃ … ākāṅkṣamāṇā … sarvasattvaparinirvāṇahetos tathāgatajñānabalavaiśāradyānubodhāya tathāgataśāsane 'bhiyujyante,  ta ucyante mahāyānam ākāṅkṣamāṇās …
 here it is very clearly characteristic of pratyekabuddhas that they seek to understand (anubodhāya) grounds and reasons,  whereas śrāvakas seek to understand only the four noble truths,  and mahāyānists seek to understand the whole knowledge,  etc.,  of Tathāgatas. The śrāvakas are also said to be content with following what they hear said by others (i.e. of the gospel)
 pratyekabuddhas go deeper,  but not so deep as mahāyānists. In Prāt 〔520.9〕 pratyaya-pravāraṇāyā (see pravāraṇā) is,  in a v.l.,  read pratyeka-prav°,  which seems to have been the reading used by Chin. (secrète)
 the Pali parallel,  however,  Vin. 〔iv.102.38〕,  has cātumāsapaccaya-pavāraṇā,  and the old comm.,  Vin. 〔iv.103.4 ff.〕,  understands paccaya = gilāna-paccaya,  i.e. our 2 above
 it may be that some confusion has occurred in the tradition
 did the Prāt redactor,  reading pratyaya-,  have in mind both the above-mentioned use of pratyaya-buddha for pratyeka-b°,  and at the same time the curious use of pratyeka described under that word (and did he even substitute pratyaya for it)?

Indian Epigraphical Glossary

English

 Pratyaya,  probably,  a lessee (Ep. Ind.,  Vol. XXXIV,  pp.
143-44).

 pratyaya (EI 11,  15),  a holding
 sometimes also written
as pratyāya (cf. CII,  Vol. III,  p. 170,  note 5).
Cf. Prakrit avija-pracaga saṃkara (CII 2-1) = Sanskrit avidyā-
pratyayāḥ saṃskārāḥ,  ‘in inter-connection with delusion are the
saṃkāras’,  i. e. the saṃkāras spring from avidyā.
Cf. etat-pratyaye,  in this matter (Select Inscriptions,  p. 237).

 pratyaya,  pratyāya (CII 3),  primarily ‘income’ and secon-
darily ‘a holding,  the income of which is enjoyed.’ Cf. amuka-
pratyaya-amuka.

Abhyankara Grammar

English

प्रत्यय  affix,  suffix,  a termination,  as contrasted with प्रकृति the base
 cf. प्रत्याय्यते अर्थ: अनेन इति प्रत्यय:
 cf. also अर्थे संप्रत्याययति स प्रत्ययः M.Bh. on III. 1.l Vart. 8
 The word प्रत्यय is used in the Prtisakhya works in the sense of 'following' or 'that which follows',  e. g. स्पर्शे चोषः प्रत्यये पूर्वपद्य: R. Pr. I. 30 which is explained by Uvvata as उष: इत्ययं ( शब्दः ) पूर्वपदावयवः सन् स्पर्शे प्रत्यये परभूते इति यावत्: रेफिसंज्ञो भवति
 Uvvata on R. Pr. I.30
 cf. प्रत्येति पश्चादागच्छति इति प्रत्ययः परः T. Pr. V. 7
 cf also V. Pr,  III. 8. Pratyaya or the suffix is generally placed after the base
 cf,  प्रत्ययः,  परश्च P. III. I. 1, 2
 but sometimes it is placed before the base
 e. g. बहुपटु: cf. विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु P. V. 3.68. The conjugational signs (शप् ,  श्यन् etc.),  the signs of tenses and moods ( च्लि,  सिच् ,  स्य,  ताम् etc.) and the compound endings(समासान्त) are all called pratyayas according ＾ fo Panini's grammar,  as they are all given in the jurisdiction(अधिकार) of the rule प्रत्ययः III.1.1,  which extends upto the end of the fifth chapter ( अध्याय ). There are six main kinds of affixes given in grammar सुप्प्रत्यय,  तिङ्प्रत्यय,  कृत्प्रत्यय ,  तद्धितप्रत्यय, .घातुप्रत्यय (e.g. in the roots चिकीर्ष,  कण्डूय etc.) and स्त्रीप्रत्यय. The word प्रत्यय is used in the sense of realization,  in which case the root इ in the word त्यय means'knowing'  according to the maxim सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्थाः
 cf. मन्त्रार्थप्रत्ययाय Nir. I.15.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 प्रत्यय Berühmtheit,  P. 8,  2,  58.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rkyen
१) उपलम्भ २) कारण ३) प्रत्यय ४) प्रहाण ५) हेतुप्रत्यय

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्रत्यय
प्रत्यय,  श्रद्धा
तथेति प्रत्ययः श्रद्धा संस्कारो वासना स्मृता ॥ ७८० ॥
verse 4.1.1.780
page 0089

प्रत्यय
प्रत्यय,  शपथ,  ज्ञान,  हेतु,  विश्वास,  निश्चय
प्रत्ययाः शपथज्ञानहेतुविश्वासनिश्चयाः ।
verse 5.1.1.848
page 0097

Mahabharata

English

Pratyaya^1 = Śiva (1000 names^2).--Do^2 = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रत्ययः,  पुं,
   (प्रति + इण् + भावकरणादौ यथा-यथं अच् ।) अधीनः । शपथः । ज्ञानम् ।(यथा,  गारुडे २३६ अध्याये ।“जाग्रत्संस्कारसम्भूतः प्रत्ययो विषयान्वितः ॥
”)विश्वासः । (यथा,  कुमारे । ४ । ४५ ।“इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपंमन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् ।तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेना-माश्वासयत् सुचरितार्थपदैर्वचोभिः ॥
”)हेतुः । (यथा,  रघुः । १० । ३ ।“अतिष्ठत् प्रत्ययापेक्षसन्ततिः स चिरं नृपः ॥
”)रन्ध्रम् । शब्दः । इत्यमरः । ३ । ३ । १४७ ॥
प्रथितत्वम् । आचारः । इति मेदिनी । ये,  ८९ ॥
निश्चयः । (यथा,  मनुः । ८ । २५३ ।“यदि संशय एव स्यात् लिङ्गानामपि दर्शने ।साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्नयः ॥
”)स्वादुः । इति हेमचन्द्रः ॥
 प्रकृत्युत्तरजायमानः ।वोपदेवेनास्य त्यसंज्ञा कृता । प्रत्याययन्तीतिसुप्तिङ्कृत्तद्धिताः प्रत्ययाः । इति संक्षिप्तसार-व्याकरणम् ॥
 (यथा,  रघुः । ११ । ५६ ।“ता नराधिपसुता नृपात्मजै-स्ते च ताभिरगमन् कृतार्थताम् ।सोऽभवद्वरबधूसमागमःप्रत्ययप्रकृतियोगसन्निभः ॥
”)सहकारी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्रत्यय पु०
  प्रति + इण--भावकरणादौ अच् । १ अधीने २ श-पथे ३ ज्ञाने ४ विश्वासे प्रामाण्येन निश्चये ५ हेतौ ६ छिद्रे७ शब्दभेदे अमरः । ८ आचारे ९ ख्यातौ मेदि० । १० नि-श्चये ११ स्वादुनि हेमच० १२ सहकारिकारणे त्रिका० ।शब्दभेदप्रत्ययलक्षणन्तु शब्दश० प्रका० उक्तं यथा “लाघ-वादन्यथा निर्वक्ति “इतरार्थानवच्छिन्ने स्वार्थे यो बोध-नाक्षमः । तिङर्थस्य निभाद्यन्यः स वा प्रत्यय उच्यते” ।यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृशस्वार्थे धर्मिणितिङर्थ स्यान्वयवोधने स्वरूपायोगृ स वा निभादिशब्देभ्योमिन्नस्तादृशार्थे प्रत्यय इत्यर्थः । चैत्रोऽस्तीत्यादावर्थान्त-रानवच्छिन्ने स्वार्थे नाम्नां तिङर्थान्वयबोधकत्वम् । एवंयजेत स्थीयेतेत्यादौ यजादिधातूनाम् । पचतीत्यादौ तिङांपाचकोऽस्तीत्यादौ कृतां काश्यपिरित्यादौ च तद्धिता-नाम् प्रकृत्यर्थावच्छिन्ने एव स्वार्थे कृत्यादौ तिङर्थस्यवर्त्तमानत्वादेर्बोधकत्वं न तु तदनवच्छिन्न इति न तेष्वप्र-सङ्गः । निभनिपातादिकस्तु शब्दान्तरार्थानवच्छिन्नेसदृशसमुच्चयादिखार्थे तिङर्थास्यान्वयं प्रति स्वरूपायी-ग्योऽपि निभादिरेवेति न तत्र प्रसङ्गः” ।वैयाकरणमते तु अस्माभिस्तल्लक्षणं शब्दार्थरत्नेउक्तं यथा“प्रत्ययस्तु प्रकृतिमवधीकृत्य विधीयमानः स्वार्थवोधकःशब्दविशेषः प्रकृतिशब्ददर्शितभाष्योक्तेः । “स्वीयमर्थं प्रत्या-यतीति” प्रत्ययलक्षणे भाष्योक्तेश्च तथैवावगम्यते । अव-धिश्च पूर्वापररूपो ग्राह्यः तेन बहुचि नाप्रसङ्गः तस्यापिप्रकृत्यवधिकत्वेन विधीयमानत्वात् । सिद्धान्ते तु वृत्तिश-ब्दानां समुदायशक्तिस्वीकारेण बहुजादेर्निरर्थकतया मु-ख्यप्रत्ययत्वाभावादेव पूर्बत्वरूपावधित्वप्रवेशेऽपि न क्षतिः ।अतएव प्रकृतिशब्दोक्तहरिकारिकायां “प्रत्ययः पर” इत्यनेनपरत्वेन विधीयमानत्वं प्रत्ययत्वमुक्तं तस्य च मुख्यत्वद्यो-तनार्थं स्वार्थकत्वसाकाङ्क्षत्वकथनाय च इतरत् द्विशेषणम्तथा च तदर्थान्वितस्वार्थबोधने तदपेक्षत्वे सति तदव-धिकत्वेन विधीयमानत्वं तत्प्रत्ययत्वमिति फलितोऽर्थः ।अन्वितत्वञ्च विशेष्यतया विशेषणतया वा ग्राह्यं तेनतिङा धात्वर्थविशेष्यकान्वयस्य बोधकत्वेऽपि न क्षतिः ।यदि चावयवशक्तिस्वीकारस्तदा परपदेनावधिमात्रं लक्ष-णीयम् अवधिश्च पूर्वापरान्यतरएव निबेशनीयः । एवञ्चप्रत्ययनिमित्तकप्रकृत्यङ्गकार्यविशेषे विकरणागमादीनांप्रत्ययत्वस्वीकारेण परत्वमात्रं प्रत्ययत्वमिति बोध्यम् ।अथवा प्रत्यय इत्यधिकृत्या पञ्चमाध्यायसमाप्तेर्विधीय-मानत्वं प्रारिभाषिकप्रत्ययत्वं तत्रैव अर्थबोधकत्वे स-तीति विशेषणे मुख्यप्रत्ययत्वसामान्यलक्षण पर्व्यवस्यतितत्तत्प्रत्ययत्वन्तूक्तमेव । स्वार्थिकप्रत्ययानामपि प्रकृत्य-र्थानुवादितया स्वार्थबोधकत्वमतएवाभिहितं वाक्यपदीये“स्वार्थिकाः प्रत्ययाः केचित् प्रकृत्यर्थानुबादिनः” इति ।एतदनुरोधेनैव शेस्वरादौ स्वस्वप्रकृत्यर्थान्यतरप्रत्यायकत्वंप्रत्ययानामुक्तम् । विकरणादयः पुनः सर्वथा निरर्थकातेषां द्योतकत्वाद्यनङ्गीकारात् तद्व्यतिरेकेणापि कृदादौधातुमात्रादेवार्थप्रतीतेर्दर्शनात् । उक्तञ्च बाक्यपदीये “यत्रवाऽव्यभिचारेण तयोः शक्तिप्रकल्पनम् । निश्चमस्तत्रनियमो न त्वेवं श्यन्शबादिष्विति” । यत्र ययोरव्यभिचारेणान्वयव्यतिरेकाभ्यां,  नियमः अर्थप्रतीतिनिय-मस्तयोः प्रकृतिप्रत्यययोः शक्तिकल्पनम् । यत्र चैवं ननियमस्तत्र श्यन्शवादिषु नेत्यस्यावृत्त्या शक्तिकल्पनंनेत्यर्थः” । १३ विष्णौ पु०
  “प्रत्ययः सर्वदर्शनः” विष्णुसं ।तस्य ज्ञानरूपत्वात् तथात्वम् भाष्ये दृश्यम् । प्रत्ययश्चबुद्धिरात्मगुण इति नैयायिकाः । महत्तत्त्वधर्म इतिसांख्याः । “एष प्रत्ययसर्गो विपर्य्ययाशक्तितुष्टीनाम्”सा० का० । “प्रतीयतेऽनेनेति प्रत्ययो बुद्धिस्तस्य सर्गः तत्रविपर्य्ययोऽज्ञानमविद्या च बुद्धिधर्मः अशक्तिरपि करणवै-कल्यहेतुका बुद्धिधर्म एव तुष्टिसिद्धो अपि वक्ष्यमाणेबुद्धिधर्मावेव,  तत्र विपर्य्ययाशक्तितुष्टिषु कथायोगंसप्तानां धर्मादीनां ज्ञानवर्जमन्तर्भावः सिद्धौ च ज्ञान-स्येति” त० कौ० । कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते”इति न्यायात् सर्गपदं सृज्यमानपरं तथा चाविद्या-देर्बुद्धिधर्मत्वात् तत्सृष्टत्वम् ।

Capeller

German

 प्रत्यय m.
  Vertrauen,  Glaube,  Überzeugung
(Loc.,  Gen.  o.—°),  Annahme,  Vorstellung, 
Grund,  Ursache
 Suffix (g.).

Burnouf

French

 प्रत्यय प्रत्यय a. (अय,  de इ) précédé de. -- S.
m.
  compagnon,  associé
 instrument ou moyen d'action. 
		 Gage,  caution, 
serment
		 confiance,  foi
 vérité.
		 Cause,  motif
		 pratique, 
coutume,  procédé
		 connaissance,  intelligence
		 méditation
pieuse
		 père de famille conservant le feu sacré.
		 Qqf.  sujet, 
subordonné.
		 Qqf.  trou.
प्रत्ययकारिणी f.
  (कृ) sceau,  seing.
प्रत्ययित (pp. du c. de इ) confidentiel.

Stchoupak

French

 प्रत्यय-
 m.
  croyance,  conviction ferme 
 foi,  confiance 
 assurance, 
preuve (-अं गम्- acquérir confiance en) 
 conception,  opinion,  idée 
connaissance,  expérience 
 raison,  cause,  motif 
 gramm.  mot dérivé,  suffixe
(et désin.  personnelles) 
 -इन्- a. qui inspire confiance.
°कर- °कारक- °कारण- प्रत्ययात्म- a. qui inspire confiance.
°प्रतिवचन- nt. réponse sûre.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.