| YouTube Channel

प्रतोदः (pratodaH)

 
Apte
English
प्रतोदः [pratōdḥ], 1 A goad.
A long whip
शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया
Ms.*
 3.44.
A pricking instru ment
वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः
Mb.
 * 1.2.49.
Apte 1890
English
प्रतोदः 1 A goad.
2 A long whip.
3 A pricking instrument.
Apte Hindi
Hindi
प्रतोदः
पुं*
 - प्र+तुद्+घञ्
अङ्कुश
प्रतोदः
पुं*
 - प्र+तुद्+घञ्
लम्बा चाबुक
प्रतोदः
पुं*
 - प्र+तुद्+घञ्
चुभोने वाला उपकरण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तोदनम्, तोत्रम्, प्रतोदः, अङ्कुशः, प्राजनम्, शृणिः, प्रवयणम्, आजनिः, गो-अजनः, गो-अजनम्, गो-अजनी
noun
वृषभादीन् पशून् प्रेरयितुम् उपयुज्यमानः दण्डः।
"तोदनस्य मुखे कीलकः अस्ति।"
Synonyms:
 अङ्कुशः, तोदनम्, तोत्रम्, प्रतोदः, प्राजनम्, शृणिः, सृणिः, प्रवयणम्
noun
हस्तिचालनार्थलोहमयवक्राग्रास्त्रम्।
"हास्तिकः अङ्कुशेण नैकवारं गजम् आहन्यत्।"
Synonyms:
 वेधनम्, वेधः, व्यधः, व्यधनम्, तोदः, तोदनम्, प्रतोदः, प्रतोदनम्, सूचिः, सूची, सूचनम्, सूचना
noun
सूच्यादिभिः आहननस्य क्रिया।
"कण्टकादिभिः वेधनात् पादरक्षणार्थे पादत्राणम् उपयुज्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रतोदः,
पुं,
 (प्रतुद्यतेऽनेनेति । प्र + तुद् +करणे घञ् ।) अश्वादिताडनदण्डः । चावुक्इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्राजनम् २ प्रवयणम् ३तोत्रम् ४ तोदनम् ५ । इति जटाधरः ॥
(यथा, महाभारते । २ । ५४ । ८ ।“प्रकालयेद्दिशः सर्व्वाः प्रतोदेनेव सारथिः ।प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ ! ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तुद व्यथने”@} 2 तोदकः-दिका, तोदकः-दिका, 3 तुतुत्सकः-त्सिका, तोतुदकः-दिका
तोत्ता-त्री, तोदयिता-त्री, तुतुत्सिता-त्री, तोतुदिता-त्री
4 तुदन्-न्ती-ती, तोदयन्-न्ती, तुतुत्सन्-न्ती
-- तोत्स्यन्-न्ती-ती, तोदयिष्यन्-न्ती-ती, तुतुत्सिष्यन्-न्ती-ती
-- तुदमानः, तोदयमानः, तुतुत्समानः, तोतुद्यमानः
तोत्स्यमानः, तोदयिष्यमाणः, तुतुत्सिष्यमाणः, तोतुदिष्यमाणः
तुत्-तुद्-तुदौ-तुदः
-- -- -- 5 तुन्नम्-तुन्नः-तुन्नवान्, तोदितः, तुतुत्सितः, तोतुदितः-तवान्
तुदः, 6 विधुन्तुदः 7 - 8 अरुन्तुदः- 9 तिलन्तुदः, तोदः, तुतुत्सुः, तोतुदः
तोत्तव्यम्, तोदयितव्यम्, तुतुत्सितव्यम्, तोतुदितव्यम्
तोदनीयम्, तोदनीयम्, तुतुत्सनीयम्, तोतुदनीयम्
10 तोद्यम्, तोद्यम्, तुतुत्स्यम्, तोतुद्यम्
ईषत्तोदः-दुस्तोदः-सुतोदः
-- -- तुद्यमानः, तोद्यमानः, तुतुत्स्यमानः, तोतुद्यमानः
11 प्रतोदः, तोदः, तुतुत्सः, तोतुदः
तोत्तुम्, तोदयितुम्, तुतुत्सितुम्, तोतुदितुम्
तुत्तिः, तोदना, तुतुत्सा, तोतुदा
12 तोत्त्त्रम्-तोत्त्त्री, तोदनम्, तोदनम्, तुतुत्सनम्, तोतुदनम्
तुत्त्वा, तोदयित्वा, तुतुत्सित्वा, तोतुदित्वा
प्रतुद्य, प्रतोद्य, प्रतुतुत्स्य, प्रतोतुद्य
तोदम् २, तुत्त्वा २, तोदम् २, तोदयित्वा २, तुतुत्सम् २, तुतुत्सित्वा २, तुतुत्सित्वा २, तोतुदम् २
तोतुदित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७४१)
02
=>
 (६-तुदादिः-१२८१। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[१। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वम्। तेनाङ्गस्य गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘तुदन् कुचरितान् शुभे प्रणुदमान इष्टं दिशन् प्रभृष्टपललान् क्षिपन् अरिमतिं कृषन् माधवः।’ धा। का। २। ७२।]]
05
=>
 [[२। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्।]]
06
=>
 [[३। ‘विध्वरुषोस्तुदः’ (३-२-३५) इति खशूप्रत्ययः। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्’ (६-३-६७) इति मुम्। विधुन्तुदः = राहुः। ‘संयोगान्तस्य लोपः’ (८-२-२३) इति अरुषः सकारस्य लोपः। अरुः = मर्म तुदति = व्यथतीति अरुन्तुदः = मर्मावित्।]]
07
=>
 [[B। ‘अथ मुहुर्बहुनिन्दितचन्द्रया स्तुतविधुन्तुदया च तया बहु।’ नैषधे। ४। ४३।]]
08
=>
 [[C। ‘अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः।।’ रघुवंशे १। ७१।]]
09
=>
 [[४। ‘वातशुनीतिलशर्धेषु अजधेट्तुदजहातीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-२८) इति खशू। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुमागमः। तिलन्तुदः = वणिजां तैलनिष्पादकं दारु।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०६६८+ २६]
11
=>
 [[१। प्रतुद्यतेऽनयेति करणे ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्।]]
12
=>
 [[२। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन् प्रत्ययो भवति। षित्त्वात् स्त्रियां ङीष्।]]