| YouTube Channel

प्रतिसर्गः (pratisargaH)

 
Apte
English
प्रतिसर्गः [pratisargḥ], 1 Secondary creation (as by the agents of one Supreme Being)
संग्रहेण मया ख्यातः प्रतिसर्गस्तबानघ
Bhāg.*
 4.8.5
आदिसर्गस्तु यः सूत कथितो विस्तरेण च । प्रति- सर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥ Kālikā
P.
Dissolution.
Continued creation out of primitive matter.
The portion of a Purāṇa which treats of the destruction and renovation of the world
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
Apte 1890
English
प्रतिसर्गः 1 Secondary creation (as by the agents of one Supreme Being).
2 Dissolution.
3 Continued creation out of primitive matter.
Apte Hindi
Hindi
प्रतिसर्गः
पुं*
 - प्रति+सृज्+घञ्
गौण रचना
प्रतिसर्गः
पुं*
 - प्रति+सृज्+घञ्
"विघ्टन, प्रलय"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रलयः, युगान्तः, कल्पः, कल्पान्तः, लयः, प्रतिसर्गः, क्षयः, प्रक्षयः, संवर्तः, संक्षयः, विलयः, प्रत्सञ्चरः
noun
हिन्दूनां जगद्विलयस्य अवधारणाविशेषः। युगानाम् अन्तः यत्र युगानाम् अन्तो वा यस्मिन् जगद् प्रलीयते।
"ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि प्रलयः प्रतिसर्गोऽयं काल-चिन्तापरैर्-द्वजैः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रतिसर्गः,
पुं,
 (प्रतिरूपः सर्गः ।) ब्रह्मणः सृष्ट्य-नन्तरं दक्षादीनां सृष्टिः । स च पुराणपञ्च-लक्षणान्तर्गतलक्षणविशेषः । यथा, --ऋषय ऊचुः ।“आदिसर्गस्त्वया सूत ! कथितो विस्तरेण च ।प्रतिसर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥
सूत उवाच ।यदाभिषिक्तः सकलाधिराज्येपृथुर्धरित्र्यामधिपो बभूव ।तदौषधीनामधिपञ्चकारयज्ञव्रतानां तपसाञ्च सोमम् ॥
नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्म-लतावितानस्य च रुक्मगर्भः ।अपामधीशं वरुणं धनानांराज्ञां प्रभुं वैश्रवणञ्च तद्वत् ॥
विष्णुं रवीणामधिपं वसूना-मग्निञ्च लोकाधिपतिञ्चकार ।प्रजापतीनामधिपञ्च दक्षंचकारं शक्रं मरुतामधीशम् ॥
दैत्याधिपानामथ दानवानांप्रह्लादमीशञ्च यमं पितॄणाम् ।पिशाचरक्षःपशुभूतयक्ष-वेतालराजन्त्वथ शूलपाणिम् ॥
प्रालेयशैलञ्च पतिं गिरीणा-मीशं समुद्रं ससरिन्नदानाम् ।गन्धर्व्वविद्याधरकिन्नराणा-मीशं पुनश्चित्ररथञ्चकार ॥
नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्य्यंसर्पाधिपं तक्षकमादिदेश ।दिग्वारणानामधिपञ्चकारगजेन्द्रमैरावतनामधेयम् ॥
सुपर्णमीशं पततामथाश्व-राजानमुच्चैःश्रवसञ्चकार ।सिंहं मृगाणां वृषभं गवाञ्चप्लक्षं पुनः सर्व्ववनस्पतीनाम् ॥
पितामहः पूर्व्वमथाभ्यषिञ्च-देतान् पुनः पूर्व्वदिगाधिनाथान् ।पूर्व्वेण दिक्पालमथाभ्यषिञ्च-न्नाम्ना सुधर्म्माणमरातिकेतुम् ॥
ततोऽधिपन्दक्षिणतश्चकारसर्व्वेश्वरं शङ्खपदाभिधानम् ।सकेतुमन्तं दिगधीशमीश-ञ्चकार पश्चाद्भुवनाण्डगर्भः ॥
हिरण्यरीमाणमुदग्दिगीशंप्रजापतिं मेरुसुतञ्चकार ।अद्यापि कुर्व्वन्ति दिशामधीशाःशब्दं वहन्तस्तु भुबोऽभिरक्षाम् ॥
चतुर्भिरेभिः पृथुनामधेयोनृपोऽभिषिक्तः प्रथमं पृथिव्याम् ।मन्वन्तरे चापि गते त एववैवस्वतञ्चक्रुरिमं पृथिव्याम् ॥
गतेऽन्तरे चाक्षुषनामधेयेवैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते ।प्रजापतिः सोऽस्य चराचरस्यबभूव सूर्य्यान्वयवंशचिह्नः ॥
”इति मात्स्ये आधिपत्यसेचनं मन्वन्तराधिपत्यंनाम ८ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।मार्कण्डेय उवाच ।“वाराहोऽयं श्रुतः सर्गो वराहाधिष्ठितो यतः ।प्रतिसर्गः स्मृतः सोवै दक्षाद्यैर्यः कृतः पृथक् ॥
रुद्रो विराड् मनुर्दक्षो मरीच्याद्यास्तु मानसाः ।यं यं सर्गं पृथक् चक्रुः प्रतिसर्गः स स स्मृतः ॥
विराट्सुतोऽसृजद्वंश्यान् मनून् यैर्विततं जगत् ।मनुः सप्त मनून् सृष्ट्वा चकार बहुशः प्रजाः ॥
प्रजाः सिसृक्षुः स मनुर्योऽसौ स्वायम्भुवाह्वयः ।असृजत् प्रथमं षड्वै मनून् षडपरान् सुतान् ॥
स्वारोचिषश्चोत्तमिश्च तामसो रैवतस्तथा ।चाक्षुषश्च महातेजा विवस्वान् परतस्तथा ॥
यक्षरक्षःपिशाचांश्च नागगन्धर्व्वकिन्नरान् ।विद्याधरानप्सरसः सिद्धान् भूतगणान् बहून् ॥
मेघान् सविद्युतो वृक्षान् लतागुल्मतृणादिकान् ।मत्स्यान् पशूं श्च कीटांश्च जलजान् स्थलजां-स्तथा ॥
एतादृशानि सर्व्वा मनुः स्वायम्भुवः सुतैः ।सहितः ससृजे सोऽस्य प्रतिसर्गः प्रकीर्त्तितः ॥
अन्ये षण्मनवो ये वै तेऽपि स्वे स्वेऽन्तरेऽन्तरे ।प्रतिसर्गं स्वयं कृत्वा प्राप्नुवन्ति चराचरम् ॥
यज्ञस्य संभृतं यज्ञान् यूपं प्राग्वंशमेव च ।धर्म्माधर्म्मौ गुणान् सर्व्वान् वराहः सृष्टवान्पुरा ॥
सुतान् बहून् समुत्पाद्य दक्षो देवर्षिसत्तमान् ।महर्षीन् सोमपार्दींश्च बहून् पितृगणांस्तथा ॥
सृष्टिं प्रवर्त्तयामास प्रतिसर्गोऽस्य स स्मृतः ।अजायन्त मुखाद्विप्राःक्षत्त्रिया बाहुयुग्मतः ॥
ऊर्व्वोर्व्वैश्याः पदः शूद्राश्चतुर्वेदाश्चतुर्मुखात् ।ब्रह्मणः प्रतिसर्गोऽयं ब्राह्मः सर्गस्ततः स्मृतः ॥
मरीचेः कश्यपो जातः कश्यपात् सकलं जगत् ।देवा दैत्या दानवाश्च तस्य सर्गः प्रकीर्त्तितः ॥
अत्रेर्नेत्रादभूच्चन्द्रश्चन्द्रवंशस्ततोऽभवत् ।तेन सर्व्वं जगद्व्याप्तं सोमसर्गः प्रकीर्त्तितः ॥
अथर्व्वाङ्गिरसी कृत्वा पुत्त्राश्च बहुशोऽपरे ।मन्त्रयन्त्रादयो ये वै ते सर्व्वेऽङ्गिरसः स्मृताः ॥
आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य पुत्त्राश्चान्ये चराक्षसाः ।प्रतिसर्गाः पुलस्त्यस्य बलवीर्य्यसमन्विताः ॥
काद्रवेया गजा अश्वाः प्रजा बहुतरास्तथा ।ससृजे पुलहेनैष सर्गस्तस्य प्रकीर्त्तितः ॥
क्रतोः पुत्त्रा वालिखिल्लाः सर्व्वज्ञा भूरितेजसः ।अष्टाशीतिसहस्राणि ज्वलद्भास्करसन्निभाः ॥
प्रचेतसः सुताः सर्व्वे ये वै प्राचेतसाः स्मृताः ।षडशीतिसहस्राणि पावकोपमतेजसः ॥
सुकालिनो वशिष्ठस्य पुत्त्राश्चान्येऽथ योगिनः ।आरुन्धतेयाः पञ्चाशद्वाशिष्ठः सर्ग उच्यतेभृगोश्च भार्गवा जाता ये वै दैत्यपुरोधसः ।कवयस्ते महाप्राज्ञास्तैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥
नारदात्तारका जाता विमानानि तथैव च ।प्रश्नोत्तरास्तथैवान्ये नृत्यं गीतञ्च कौतुकम् ॥
एते दक्षमरीच्याद्याः कृतदारान् बहून् सुतान्उत्पाद्योत्पाद्य पृथिवीं दिवञ्च समपूरयन् ॥
तेषां सुतेभ्यश्च सुतास्तत्सुतेभ्यः परे सुताः ।समुत्पन्नाः प्रवर्त्तन्ते येऽद्यापि भुवनेषु वै ॥
विष्णोस्तु चक्षुषः सूर्य्यो मनसश्चन्द्रमाः स्मृतः ।श्रोत्राद्वायुः समुद्भूतो मुखादग्निरजायत ॥
प्रतिसर्गो ह्ययं विष्णोस्तथा चापि दिशो दश ।सृष्ट्यर्थञ्चन्द्रमाः पश्चादत्रिनेत्रादवातरत् ॥
भास्करः कश्यपाज्जातो भार्य्ययास्य समर्च्चितः ।रुद्राश्च बहवो जाता भूतग्रामाश्चतुर्व्विधाः ॥
श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च प्लवगोमायुगोमुखाः ।ऋक्षमार्जारवदनाः सिंहव्याध्रमुखाः परे ॥
नानाशस्त्रधराः सर्व्वे नानारूपा महाबलाः ।एष वः प्रतिसर्गोऽपि कथितो द्बिजसत्तमाः ॥
”इति कालिकापुराणे २६ अध्यायः ॥