| YouTube Channel

प्रतिश्याय (pratizyAya)

 
शब्दसागरः
English
प्रतिश्याय
m.
 (-यः) Catarrh.
E.
 प्रति before, श्यै to go, to drop,
aff.
 अच् ।
Yates
English
प्रति-श्याय (यः) 1.
m.
 Idem.
Wilson
English
प्रतिश्याय
m.
 (-यः) Catarrh.
E.
 प्रति before श्यै to go, to drop,
aff.
 अच्.
Monier Williams Cologne
English
प्रति-°श्या,
f.
 , प्रति-°श्याय,
m.
 a cold, catarrh,
Suśr.
Car.
Apte Hindi
Hindi
प्रतिश्यायः
पुं*
 - "प्रति+श्यै+क+टाप्, ल्युट्, ण वा"
"जुकाम, सर्दी"
L R Vaidya
English
pratiSyAya {% m. %} A cold (in medicine).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
cham pa
प्रतिश्याय
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
हिक्का हेक्का च हृल्लासः प्रतिश्यायस्तु पीनसः ।
-wordlist-
हिक्का (स्त्री), हेक्का (स्त्री), हृल्लास (पुं), प्रतिश्याय (पुं), पीनस (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रतिश्याय
प्रतिश्याय, पीनस
मायुः पित्तः कफः श्लेष्मा प्रतिश्यायश्च पीनसः ॥ ६०५ ॥
verse 2.1.1.605
page 0068
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रतिश्यायः,
पुं,
 (प्रतिक्षणं श्यायते इति । प्रति +श्यै + “श्याद्वधास्रुसंम्व्रतीणेति ।” ३ । १ । १४१ ।इति णः ।) पीनसरोगः । इत्यमरः । २ । ६ । ५१ ॥
(यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ।“पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ॥
”अस्य सकारणलक्षणं सम्प्राप्तिश्च यथा, --“सन्धारणाजीर्णरजोऽतिभाष्य-क्रोधर्त्तुवैषम्यशिरोऽभितापैः ।प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतै-रवश्यया मैथुनवाष्पधूमैः ॥
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धोवायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ।घ्राणार्त्तितोदैः श्वयथुर्जलाभःस्रावोऽनिलात् सस्वनमूर्द्ध्वरोगः ॥
नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोष-तृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात् ।कासारुचिस्रावनयनप्रसेकाःकफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः ॥
सर्व्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात्स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे ।सर्व्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तुदुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात् ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने षड्विंशेऽध्याये ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रतिश्याय
पु०
 प्रति + श्यै--करणे घञ् । पीनसे रोगभेदेतल्लक्षणादि सुश्रुतोक्तं यथा“अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधे व्याख्यास्यामः । नारी-प्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः ।सन्धारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ।चयङ्गता मूर्द्ध्वनि मारुतादयः पृथक्समस्ताश्च तथैव शो-णितम् । प्रकोप्यमाना विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्या-यकरा भवन्ति हि । शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्त्तनंतथाङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता । उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्-विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः । आनद्धापिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्त्तिनी । गलताल्वोष्ठशोषश्चनिस्तोदः शङ्खयोस्तथा । स्वरोपधातश्च भवेत्प्रतिश्या-येऽनिलात्मके । उष्णः सपीतकः स्नावो घ्राणात् स्रवतिपैत्तिके । कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेत्तृष्णाभिपीडितः ।सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः । कफः कफ-कृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः । शुक्लावभासः शू-नाक्षो भवेद्वुरुशिरोमुखः । शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूय-नमतीव च । भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनि-वर्त्तते । सम्पक्वो वाप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः ।लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे । रक्तजे तुप्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्त्तते । ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघात प्रतीडितः । दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्नवेत्ति च । मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः कृष्णास्तथा-ऽणवः । कृमिमूर्द्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् ।प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति । मुहुरानह्यतेचापि मुहुर्विव्रियते तथा । निश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथागन्धान्नवेत्ति च । एवं दुष्टं प्रतिश्यायं जानीयात्कृच्छ्र-साधनम् । सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ।कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः । बाधिर्य्यमा-न्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् । कामाग्निसादशोफांश्चवृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः” ।