प्रतिमा (pratimA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 प्रतिमा॑ m.
  framer,  creator
 f.
  measure,  image,  likeness, 
picture,  idol,  symbol,  emblem
 adj.  —° resembling,  equal to. 

Spoken Sanskrit

English

प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  extent
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  likeness
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  figure
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  part of an elephant's head between the tusks
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  statue
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  idol
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  like
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  reflection
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  copy
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  sample
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  measure
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  picture
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	  symbol
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 m.
  	-	  creator
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 m.
  	-	  maker
प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 m.
  	-	  framer
प्रतिमिमीते  { प्रतिमा } 	-	  pratimimIte  { pratimA } 	-	 verb 	-	  imitate
प्रतिमिमीते  { प्रतिमा } 	-	  pratimimIte  { pratimA } 	-	 verb 	-	  copy

प्रतिमा 	-	 pratimA 	-	 f.
  	-	 image
मानसचित्र 	-	 mAnasacitra 	-	 n.
  	-	 image
लिङ्ग 	-	 liGga 	-	 n.
  	-	 imageofagod
जलार्क 	-	 jalArka 	-	 m.
  	-	 imageofthesunreflectedinthewater
मूर्ति 	-	  mUrti 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिकृति 	-	  pratikRti 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिच्छाया 	-	  praticchAyA 	-	 f.
  	-	 image
कल्पना 	-	  kalpanA 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिच्छायिका 	-	  praticchAyikA 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिमूर्ति 	-	  pratimUrti 	-	 f.
  	-	 image
प्रतियातना 	-	  pratiyAtanA 	-	 f.
  	-	 image
मुद्रा 	-	  mudrA 	-	 f.
  	-	 image
सङ्क्रान्ति 	-	  saGkrAnti 	-	 f.
  	-	 image
प्रतिभा 	-	  pratibhA 	-	 f.
  	-	 image
प्रकृति 	-	  prakRti 	-	 m.
  	-	 image
प्रतिबिम्ब 	-	  pratibimba 	-	 m.
  	-	 image
पुत्तल 	-	  puttala 	-	 m.
  	-	 image
प्रतिनायक 	-	  pratinAyaka 	-	 m.
  	-	 image
प्रतिनिधि 	-	  pratinidhi 	-	 m.
  	-	 image
बिद 	-	  bida 	-	 n.
  	-	 image

प्रतिमा 	-	  pratimA 	-	 m.
  	-	 framer

 
   प्रतिमा  pratimA f.
   statue   
   प्रतियातना  pratiyAtanA f.
   statue    
   मूर्ति  mUrti f.
   statue   
   शालभञ्जी  zAlabhaJjI f.
   statue    
   शिल्प  zilpa m.
   statue   
   प्रतिनिधि  pratinidhi m.
   statue    
   द्वात्रिंशच्छालभञ्जिका  dvAtriMzacchAlabhaJjikA f.
   32 statues  
   केलीशालभञ्जिका  kelIzAlabhaJjikA f.
   small statue    
   पुत्रिका  putrikA f.
   small statue   
   पुत्तल  puttala m.
   small statue    
   वैकुण्ठ  vaikuNTha m.
   statue of viSNu  
   शालभञ्जिकायते  { शालभञ्जिकाय }  zAlabhaJjikAyate  { zAlabhaJjikAya } verb  be like a statue    
   तप्तसूर्मि  taptasUrmi f.
   red-hot iron statue   
   शिलाप्रतिकृति  zilApratikRti f.
   stone image or statue    
   केदारेश्वर  kedArezvara m.
   ziva's statue in kAzI  
   मार्तण्ड  mArtaNDa m.
   statue of the sun-god   
   हेमप्रतिमा  hemapratimA f.
   golden statue or image  
   विष्णुस्वामिन्  viSNusvAmin m.
   temple or statue of viSNu   
   योषित्प्रतियातना  yoSitpratiyAtanA f.
   image or statue of a woman  
   देवलिङ्ग  devaliGga n.
   image or statue of a deity   
   मार्तण्डप्रतिमा  mArtaNDapratimA f.
   image or statue of the sun-god  
   तीर्थपूजा  tIrthapUjA f.
   washing kRSNa's statue in holy water     
            

 
   प्रतिमा  pratimA  f.
    image   
   मानसचित्र  mAnasacitra  n.
    image    
   कल्पनां करोति  { कृ }  kalpanAM karoti   { kR }  verb 8   imagine   
   कल्पित  kalpita  adj.
    imaginary    
   काल्पनिक  kAlpanika  adj.
    imaginary   
   भवनासृष्ट  bhavanAsRSTa  adj.
    imaginary    
   मन  mana  adj.
    imaginary   
   मनस्  manas  n.
    imagination    
   लिङ्ग  liGga  n.
    image of a god   
   जलार्क  jalArka  m.
    image of the sun reflected in the water    
   मूर्ति  mUrti f.
   image  
   प्रतिकृति  pratikRti f.
   image   
   प्रतिच्छाया  praticchAyA f.
   image  
   कल्पना  kalpanA f.
   image   
   प्रतिच्छायिका  praticchAyikA f.
   image  
   प्रतिमूर्ति  pratimUrti f.
   image   
   प्रतियातना  pratiyAtanA f.
   image  
   मुद्रा  mudrA f.
   image   
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti f.
   image  
   प्रतिभा  pratibhA f.
   image       

 
   प्रतिमा  pratimA  f.
    image    
   मानसचित्र  mAnasacitra  n.
    image     
   लिङ्ग  liGga  n.
    image  of a god   
   जलार्क  jalArka  m.
    image  of the sun reflected in the water    
   मूर्ति  mUrti f.
   image   
   प्रतिकृति  pratikRti f.
   image    
   प्रतिच्छाया  praticchAyA f.
   image   
   कल्पना  kalpanA f.
   image    
   प्रतिच्छायिका  praticchAyikA f.
   image   
   प्रतिमूर्ति  pratimUrti f.
   image    
   प्रतियातना  pratiyAtanA f.
   image   
   मुद्रा  mudrA f.
   image    
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti f.
   image   
   प्रतिभा  pratibhA f.
   image    
   प्रकृति  prakRti m.
   image   
   प्रतिबिम्ब  pratibimba m.
   image    
   पुत्तल  puttala m.
   image   
   प्रतिनायक  pratinAyaka m.
   image    
   प्रतिनिधि  pratinidhi m.
   image   
   बिद  bida n.
   image        

 
   प्रतिमा  pratimA  f.
    image    
   मानसचित्र  mAnasacitra  n.
    image     
   कल्पनां करोति  { कृ }  kalpanAM karoti   { kR }  verb 8   imagine    
   कल्पित  kalpita  adj.
    imaginary     
   काल्पनिक  kAlpanika  adj.
    imaginary    
   भवनासृष्ट  bhavanAsRSTa  adj.
    imaginary     
   मन  mana  adj.
    imaginary    
   मनस्  manas  n.
    imagination     
   लिङ्ग  liGga  n.
    image of a god    
   जलार्क  jalArka  m.
    image of the sun reflected in the water     
   मूर्ति  mUrti f.
   image   
   प्रतिकृति  pratikRti f.
   image    
   प्रतिच्छाया  praticchAyA f.
   image   
   कल्पना  kalpanA f.
   image    
   प्रतिच्छायिका  praticchAyikA f.
   image   
   प्रतिमूर्ति  pratimUrti f.
   image    
   प्रतियातना  pratiyAtanA f.
   image   
   मुद्रा  mudrA f.
   image    
   सङ्क्रान्ति  saGkrAnti f.
   image   
   प्रतिभा  pratibhA f.
   image    

Apte

English

प्रतिमा [pratimā],  3,  4 Ā. To compare,  liken. 

प्रतिमा [pratimā],  m.
  Ved.
  A creator,  maker.

मा An image,  a likeness,  statue,  figure,  an idol
 पुरः परार्ध्यप्रतिमागृहायाः R.*
  16.39.

Resemblance,  similitude
 oft
 . in comp.
  in the sense of 'like,  similar,  or equal to'
 देवप्रतिम,  अप्रतिम &c.
 
 गुरोः कुशानुप्रतिमात् R.*
  2.49
 पतत्पतङ्गप्रतिमस्तपोनिधिः Śi.*
  1.12.

A reflection,  reflected image
 मुखमिन्दु- रुज्ज्वलकपोलमतः प्रतिमाच्छलेन सुदृशामविशत् Śi.*
  9.48, 73
 R.*
  7. 64
12.1.

A measure,  extent.

The part of an elephant's head between the tusks.

A symbol.Comp.   -गत a.
  present in an idol. -गृहम्,  -गेहम् A statue-house
 Pratimā 3
 R.*
  16.39. -चन्द्रः the reflected moon,  reflection of the moon
 उवास प्रतिमाचन्द्रः प्रसन्नाना- मपामिव R.*
  1.65
 so प्रतिमेन्दुः,  प्रतिमाशशाङ्क. -परिचारकः an attendant upon an idol.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte 1890

English

 प्रतिमा {c3c} {c4c} A. To compare,  liken. 

 प्रतिमा m. Ved. A creator,  maker. 
मा 1 An image,  a likeness,  statue,  figure,  an idol
 R. 16. 39. 
2 Resemblance,  similitude
 oft. in comp. in the sense of ‘like,  similar,  or equal to’
 देवप्रतिम,  अप्रतिम &c.
 गुगेः कृशानुप्रतिमात् R. 2. 49. 
3 A reflection,  reflected image
 मुखमिंदुरुज्ज्वलकपोलमतः प्रतिमाच्छलेन सुदृशामविशत् Śi. 9. 48,  73
 R. 7. 64
 12. 100. 
4 A measure,  extent. 
5 The part of an elephant's head between the tusks. 
6 A symbol. 
Comp. 
गत a. present in an idol. 
चंद्रः the reflected moon,  reflection of the moon
 R. 10. 65
 so प्रतिमेंदुः,  
प्रतिमाशशांकः. 
परिचारकः an attendant upon an idol. 

Monier Williams Cologne

English

 प्रति-√ मा a Ā. -मिमीते (Ved.   inf.
   प्रति-मै),  to imitate,  copy,  RV.
  
 VS.
 
 Kauś.

 प्रति-मा b m.
  a creator,  maker,  framer,  AV.
  
 VS.
 

 प्रति-मा॑ (आ॑),  f.
  an image,  likeness,  symbol,  RV.
   &c.
   &c.
  

 a picture,  statue,  figure,  idol,  Mn.
  
 Hariv.
 
 Ragh.
  (IW.   218,  1
 241)

 reflection (in comp.  after a word meaning ‘moon’ cf.
   below)

 measure,  extent (cf.   below)

 N.
  of a metre,  RPrāt.
  

 the part of an elephant's head between the tusks (also °म m.
 ),  L.
  (ifc.  like,  similar,  resembling,  equal to,  TBr.
  
 MBh.
   &c.
  
 having the measure of,  as long or wide &c.
   as,  e.g. त्रि-नल्व-प्र्°,  3 Nalvas long,  Hariv.
 
 °म-ता f.
  °म-त्व n.
  reflection,  image,  shadow,  W.
 )

Monier Williams 1872

English

 प्रतिमा 1. प्रति-मा,  cl. 2. P.,  3. 4. A. -माति, 
-मिमीते,  -मायते,  -मातुम्,  to imitate,  copy (Ved.)
to compare.

 2. प्रति-मा,  आस्,  m. a creator,  maker,  framer
(Ved.)
 (आ),  f. an image,  likeness,  resemblance
(frequently at the end of comps. in the sense of
‘like,  similar,  resembling,  equal to, ’ e. g. अमर-प्°, 
like an immortal),  picture,  figure,  idol
 a symbol
a reflection
 measure,  extent
 the part of an ele-
phant's head between the tusks
 a metre consist-
ing of twelve syllables.
—प्रतिम-ता (?),  f. or
प्रतिम-त्व (?),  अम्,  n. reflection,  image,  shadow.
—प्रतिमा-गत,  अस्,  आ,  अम्,  ‘gone to a statue, ’
present in an idol (as a deity).
—प्रतिमा-चन्द्र, 
अस्,  m. ‘reflection-moon, ’ the reflected moon,  image
of the moon.
—प्रतिमा-परिचारक,  अस्,  m. an
attendant upon an idol (= देवल,  q. v.).
—प्रतिमा-
विशेष,  अस्,  m. a sort of image,  a kind of figure or
character.
—प्रतिमा-शशाङ्क,  अस्,  or प्रतिमेन्दु
(°मा-इन्°),  उस्,  m. ‘reflection-moon, ’ the reflected
moon,  image of the moon.

Macdonell

English

 प्रतिमा prati-mā́,  f.
  [counter-measure],  🞄likeness,  image,  figure
 picture
 idol
 symbol 🞄(°— with a word meaning moon = reflected 🞄moon,  reflexion of the moon)
 measure
 —° a.
  🞄(a) resembling,  like
 -mātṛ,  ad. according 🞄to the several mothers
 -mātrā,  f.
  pl.
  all the 🞄morae
 -mā́na,  n.
  counter-measure
 well-matched 🞄opponent
 pattern
 comparison,  🞄resemblance,  equality
 weight (measure)
 🞄-mānanā,  f.
  homage
 -mānayitavya,  fp. to 🞄be regarded or considered
 -māyā,  f.
  countercharm
 🞄-mārga,  m.
  way back
 -mā-viśeṣa,  🞄m.  kind of image or figure
 -māsa,  °— or 🞄-m,  ad. every month.

Benfey

English

 प्रतिमा प्रति-मा,  f.
 ,  and प्रतिमान
प्रतिमान,  i. e. प्रति-मा + अन,  n.
 
 1.
A resemblance,  a figure,  Hit. ii. d.
149.
 2. An idol,  Man.  9,  285.
 3. The
part of an elephant's head between
the tusks.
 -- Comp.
  अ-प्रतिम,  adj.
 ,  f.
 
मा,  incomparable,  Pañc. iii. d. 240.
देवता-प्रतिमा,  f.
  Image of a deity.
पुष्पित-पलाश-,  adj.
  Resembling a
Butea frondosa full of flowers,  Pañc.
91,  7.

Chandas

Sanskrit

सम-वृत्तम्,  अक्षराणि-
  84,  पादेऽक्षराणि-
  21
मात्राः -  28
सङ्ख्याजातिः - प्रकृतिः
मात्रा-विन्यासः
 
द द दा द द दा द द दा द द दा द द दा द द दा द द दा
लक्षण-मूलम् -  आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्

Hindi

(स्त्री) मूर्ति

Apte Hindi

Hindi

प्रतिमा
स्त्री*
  - प्रति+मा+अङ्+टाप्
"प्रतिबिंब,  समानता,  प्रतिमा,  आकृति,  बुत"

प्रतिमा
स्त्री*
  - प्रति+मा+अङ्+टाप्
"स्मरूपता,  सादृश्य"

प्रतिमा
स्त्री*
  - प्रति+मा+अङ्+टाप्
"परछाईं,  प्रतिबिंब"

प्रतिमा
स्त्री*
  - प्रति+मा+अङ्+टाप्
"माप,  विस्तार"

प्रतिमा
स्त्री*
  - प्रति+मा+अङ्+टाप्
दोनों दांतों के बीच का हाथी के सिर का भाग

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्रतिमा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತಿಬಿಂಬ /ಛಾಯೆ /ಸ್ವಚ್ಛ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮತ್ತೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪ
निष्पत्तिः - > प्रति + माङ् (माने) - कर० "अङ्" (३-३-१०६)
व्युत्पत्तिः - > प्रतिमीयते अनया
प्रयोगाः - > १) "मुखमिन्दुरुज्जवलकपोलमतः प्रतिमाच्छलेन सुदृशामविशत्" २)"रत्नस्तम्भेषु सङ्क्रान्तप्रतिमास्ते चकाशिरे"
उल्लेखाः - > माघ० ९-४८,  माघ० २-४
प्रतिमा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಗ್ರಹ /ಬಿಂಬ /ಮೂರ್ತಿ
प्रयोगाः - > "ततः सपर्यां सपशूपहारां पुरः परार्ध्यप्रतिमागृहायाः"
उल्लेखाः - > रघु० १६-३९
प्रतिमा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾದೃಶ್ಯ /ಹೋಲಿಕೆ
निष्पत्तिः - > प्रति + माङ् (माने) - भावे "अङ्" (३-३-१०६)
प्रयोगाः - > "अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुरोः कृशानुप्रतिमाद्बिभेषि"
उल्लेखाः - > रघु० २-४९
प्रतिमा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆನೆಯ ಕೊಂಬುಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗ /ಕುಂಭಸ್ಥಳದ ಕೆಳಭಾಗ
प्रतिमा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳತೆ /ಪ್ರಮಾಣ

L R Vaidya

English

 pratimA {% f. %} 1. An image,  a figure,  an idol,  R.xvi.39,  M.ix.285
a reflection,  पंकजानां मध्ये स्फुरंतं प्रतिमाशाशांकम् R.vii.64,  xii.100
measure,  extent
the part of an elephant’s head between the tusks
similarity,  similitude,  R.ii.49.

Bopp

Latin

 प्रतिमा f. (r. मा metiri praef. °ति) similitudo.

Indian Epigraphical Glossary

English

 pratimā,  cf. pratimam (SII 2),  image of a human being
usually,  the image of a deity.

Lanman

English

 pratimā́,  f. match
 image
 likeness.
[√1mā + prati,  ‘make (so as to be a
match) against’: for mg,  cf. Eng. counterfeit, 
‘imitated, ’ fr. French contre-fait, 
whose elements go back to Lat. contra
and facere.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 प्रतिमा *die Stelle zwischen den Fangzähnen des Elefanten,  Yudh. 7,  54
 H 40,  27
 Harṣac. 76,  3
 131,  4.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  मूर्तिः,  अर्चा,  देवः,  देवता,  देवप्रतिकृतिः,  प्रतिमा,  देवप्रतिमा,  देवताप्रतिमा,  सुरः
noun
 
आराध्यस्य पार्थिवं प्रतिरूपम्।
 "अद्य मन्दिरे मूर्तिः स्थाप्यते।"

Synonyms:
  प्रतिकृतिः,  प्रतिमा
noun
 
काष्ठादिभिः निर्मिता मनुष्यस्य आकृतिः।
 "विजयादशम्याः उत्सवस्य समये रावणस्य प्रतिकृतिः दह्यते।"

Synonyms:
  प्रतिदर्शः,  प्रतिमा,  प्रतिरूपम्,  आदर्शः
noun
 
केषाञ्चित् पदार्थादीनां गुणादीन् ज्ञातुं तेषु गृहीतः कश्चन् भागः।
 "कृषकेण धान्यस्य प्रतिदर्शः उत्तमर्णं दर्शितः।"

Synonyms:
  चिह्नम्,  लक्षणम्,  व्यञ्जनम्,  लिङ्गम्,  प्रतिमा,  प्रतिरूपम्,  सङ्केतः,  केतुः,  ध्वजः,  पताका
noun
 
सः यः कस्याः अपि समष्टेः सूचकरुपेण विद्यते।
 "प्रत्येकस्य राष्ट्रस्य राज्यस्य संस्थायाः वा स्वस्य चिह्नम् अस्ति एव।"

Synonyms:
  चित्रम्,  चित्रलेखा,  चित्रलिखितम्,  आलेख्यम्,  प्रतिमा,  प्रतिमानम्,  चित्रफलकः,  प्रतिकृतिः,  प्रतिरूपम्,  प्रतिच्छाया,  प्रतिच्छन्दकम्,  प्रतिविम्बम्,  प्रितिविम्बः,  झर्झरीकः,  प्रतिनिधिः,  प्रतियातना
noun
 
रेखाभिः वर्णैः वा आलेखिता आकृति।
 "कलानिकेतन इति संस्थायां नैकानि चित्राणि सन्ति।"

Synonyms:
  प्रतिबिम्बम्,  प्रतिछाया,  छायात्मा,  प्रतिभासः,  आभासः,  प्रतिमा,  प्रतिरूपम्,  प्रतिमूर्तिः
noun
 
जलदर्पणादिषु दृश्यमाना कस्यापि वस्तुनः छाया।
 "यदा देवर्षिः नारदः जले स्वस्य प्रतिबिम्बम् अपश्यत् तदा तेन मर्कटः दृष्टः।"

Synonyms:
  मूर्तिः,  प्रतिमा,  पुत्तली,  पुत्तलिका
noun
 
मृच्छिलादिनिर्मितं प्रतिरूपकम्।
 "सः यां कामपि मूर्तिं निर्माति।"

Synonyms:
  प्रतिमा
noun
 
एकं वृत्तम् ।
 "प्रतिमा इति वृत्तम् ऋग्वेदप्रातिशाख्ये वर्तते"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sku
१) अङ्ग २) आत्मभाव ३) आश्रय ४) काय ५) गात्र ६) गात्रता ७) गात्रत्व ८) चित्र ९) तनुस् १०) देह ११) प्रतिमा १२) बिम्ब १३) मूर्ति १४) रूप १५) वपुस् १६) शरीर १७)

sku 'dra
१) प्रतिनिधि २) प्रतिबिम्ब ३) प्रतिमा ४) मूर्ति ५) शरीर

sku gzugs
प्रतिमा

rjes su khyod
प्रतिमा

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।
कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥
छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
-wordlist-
 
औपम्य (क्ली),  अनुकार (पुं),  अनुहार (पुं),  साम्य (क्ली),  तुला (स्त्री),  उपमा (स्त्री),  कक्षा (स्त्री),  उपमान (क्ली),  अर्चा (स्त्री),  प्रतिमा (स्त्री),  प्रतियातना (स्त्री),  प्रतिनिधि (पुं),  प्रतिच्छाया (स्त्री),  प्रतिच्छन्द (पुं),  प्रतिकाय (पुं),  प्रतिरूप (क्ली),  प्रतिबिम्ब (क्ली),  प्रतिमान (क्ली),  प्रतिकृति (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्रतिबिम्ब
प्रतिबिम्ब,  प्रतिरूप,  प्रतिमान,  प्रतिकृति,  प्रतिच्छन्द,  प्रतिकाय,  प्रतिनिधि,  प्रतियातना,  प्रतिच्छाया,  अर्चा,  प्रतिमा
प्रतिबिम्बं प्रतिरूपं प्रतिमानं प्रतिकृतिं प्रतिच्छन्दम् ।
प्रतिकायं च प्रतिनिधिमाहुः प्रतियातनां प्रतिच्छायाम् ॥ १३० ॥
अर्चा तु प्रतिमा प्रोक्ता हरिणी स्याद्धिरण्मयी ।
verse 1.1.1.130
page 0016

Tamil

ப்ரதிமா : பொம்மை,  ஒரே போன்றது,  ஒரே வித உருவம் உள்ளது.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  प्रतिमा
Root:  प्रतिमा
Gender:  स्त्री
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ copy
⇒ like
⇒ idol
⇒ image
⇒ sample
⇒ statue
⇒ figure
⇒ symbol
⇒ extent
⇒ picture
⇒ measure
⇒ likeness
⇒ reflection
⇒ part of an elephant's head between the tusks
Shloka(s): 
2|10|35|2 ► प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया॥ (शूद्रवर्गः)
2|10|36|1 ► प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात्। (शूद्रवर्गः)
3|3|158|1 ► छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|10|35|2 ⇢ प्रतिमानम् (प्रतिमान) (नपुं) ⇒ idol, image, model, weight, module, picture, pattern, likeness, adversary, comparison, similarity, resemblance, counterpart, well-matched opponent
➠ 2|10|35|2 ⇢ प्रतिबिम्बम् (प्रतिबिम्ब) (नपुं) ⇒ kite, shadow, picture, mirror image, mirrored form, reflected image, to be reflected or mirrored, disc of the sun or moon reflected, resemblance or counterpart of real forms
➠ 2|10|35|2 ⇢ प्रतिमा (प्रतिमा) (स्त्री) ⇒ copy, like, idol, image, sample, statue, figure, symbol, extent, picture, measure, likeness, reflection, part of an elephant's head between the tusks
➠ 2|10|35|2 ⇢ प्रतियातना (प्रतियातना) (स्त्री) ⇒ image, model, statue, picture, counterpart, appearing in the shape of
➠ 2|10|35|2 ⇢ प्रतिच्छाया (प्रतिच्छाया) (स्त्री) ⇒ image, shadow, phantom, likeness, reflection, distorted image of a sick man
➠ 2|10|36|1 ⇢ प्रतिकृतिः (प्रतिकृति) (स्त्री) ⇒ copy, image, model, return, replica, revenge, likeness, photostat, photocopy, prevention, resistance, opposition, substitute, counterpart, retaliation, clone [computer], defence [defense - Am.]
➠ 2|10|36|1 ⇢ अर्चा (अर्चा) (स्त्री)
➠ 2|10|36|1 ⇢ प्रतिनिधिः (प्रतिनिधि) (पुं) ⇒ like, proxy, image, agent, statue, surety, picture, likeness, substitute, substitution, representative, image of i.e. similar, resemblance of a real form
➠ 3|3|158|1 ⇢ छाया (छाया) (स्त्री) ⇒ bribe, shade, shadow, reflection, resemblance, shady place, granting shade, reflected image, play of light or colour, shading or blending of colours
Related word(s): 
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
परा_अपरासंबन्धः ➡ लोहप्रतिमा
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रतिमा,  स्त्री,
   (प्रतिमीयते इति । प्रति + मा +अङ् । टाप् ।) अनुकृतिः । गजदन्तस्य वन्धः ।इति मेदिनी । मे,  ४८ ॥
 (प्रतिविम्बम् । यथा, रघुः । ७ । ६४ ।“निमीलितानामिव पङ्कजानांमध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम् ॥
”तथा च कुमारे । ७ । ३६ ।“आत्मानमासक्तगणोपनीतेखड्गे निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥
”प्रतिमीयते अनयेति करणे अङ् ।) मूर्त्ति-सदृशमृच्छिलादिनिर्म्मितप्रतिरूपकम् । तत्-पर्य्यायः । प्रतिमानम् २ प्रतिविम्बम् ३ प्रति-यातना ४ प्रतिच्छाया ५ प्रतिकृतिः ६ अर्च्चा ७ प्रति-निधिः ८ । इत्यमरः । २ । १० । ३६ ॥
 प्रतिच्छन्दः ९प्रतिकायः १० प्रतिरूपम् ११ । इति हेम-चन्द्रः ॥
 * ॥
 (यथा,  महाभारते । १ । १७२ । २७ ।“गिरिपृष्ठे तु सा तस्मिन् स्थिता स्वसितलोचना ।विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी ॥
”)देवप्रतिमाघटनप्रमाणादि यथा,  --“विष्णोस्तावत् प्रवक्ष्यामि यादृग्रूपं प्रशस्यते ।शङ्खचक्रधरं शान्तं पद्महस्तं गदाधरम् ॥
छत्राकारं शिरस्तस्य कम्बुग्रीवं शुभेक्षणम् ।तुङ्गनासं शुक्तिकर्णं प्रशान्तोरुभुजक्रमम् ॥
क्वचिदष्टभुजं विद्याच्चतुर्भुजमथापि वा ।द्विभुजं वापि कर्त्तव्यं भवनेषु पुरोधसा ॥
” * ॥
देयमष्टभुजस्यास्य यथास्थानं निबोध मे ।खड्गो गदा शरः पद्मं देयं दक्षिणतो हरेः ।धनुश्च खेटकञ्चैव शङ्खचक्रे च वामतः ॥
 * ॥
चतुर्भुजस्य वक्ष्यामि यथैवायुधसंस्थितिः ।दक्षिणेन गदां पद्मं वासुदेवस्य कारयेत् ॥
वामतः शङ्खचक्रे च कर्त्तव्ये भूतिमिच्छता ।कृष्णावतारे तु गदा वामहस्ते प्रशस्यते ॥
यथेच्छया शङ्खचक्रमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ।अधस्तात् पृथिवी तस्य कर्त्तव्या पादमध्यतः ।दक्षिणे प्रणतं तद्वत् गरुत्मन्तं निवेशयेत् ।वामतस्तु भवेल्लक्ष्मीः पद्महस्ता सुशोभना ।गरुत्मानग्रतो वापि संस्थाप्यो भूतिमिच्छता ॥
श्रीश्च पुष्टिश्च कर्त्तव्ये पार्श्वयोः पद्मसंयुते ।तोरणञ्चोपरिष्टाच्च विद्याधरसमन्वितम् ॥
देवदुन्दुभिसंयुक्तं गन्धर्व्वमिथुनान्वितम् ।पत्रवल्लीसमोपेतं सिंहव्यालसमन्वितम् ।तथा कल्पलतोपेतं स्तुवद्भिरमरेश्वरैः ।एवंविधो भवेद्बिष्णुस्त्रिभागेनास्य पीठिका ॥
नवतालप्रमाणास्तु देवदानवकिन्नराः ।अतःपरं प्रवक्ष्यामि मानोन्मानं विशेषतः ॥
 * ॥
जालान्तरप्रविष्टानां भानूनां यद्रजः स्फुटम् ।त्र्यसरेणुः स विज्ञेयो वालाग्रन्तैरथाष्टभिः ॥
तदष्टकेन लिख्या तु यूका लिख्याष्टकैर्मता ।यवो यूकाष्टकं तद्वदष्टभिस्तैस्तदङ्गुलम् ॥
स्वकीयाङ्गुलमानेन मुखं स्याद्द्वादशाङ्गुलम् ।मुखमानेन कर्त्तव्या सर्व्वावयवकल्पना ॥
 * ॥
सौवर्णी राजती वापि ताम्री रत्नमयी शुभा ।शैलदारुमयी वापि लौहसीसमयी तथा ॥
रीतिका धातुयुक्ता वा ताम्रकांस्यमयी तथा ।शुभदारुमयी वापि देवतार्च्चा प्रशस्यते ॥
 * ॥
अङ्गुष्ठपर्व्वादारभ्य वितस्तिर्यावदेव तु ।गृहेषु प्रतिमा कार्य्या नाधिका शस्यते बुधैः ॥
आषोडशात्तु प्रासादे कर्त्तव्या नाधिका ततः ।मध्यमेन कनिष्ठा तु कार्य्या वित्तानुसारतः ॥
द्वारोच्छ्रायस्य यन्मानमष्टधा तन्तु कारयेत् ।भागद्वयेन प्रतिमा त्रिभागीकृत्य तत् पुनः ॥
पीठिका भागतः कार्य्या नातिनीचा नचोच्छ्रिता ।प्रतिमामुखमानेन नव भागान् प्रकल्पयेत् ॥
चतुरङ्गुला भवेद्ग्रीवा भागेन हृदयं पुनः ।नाभिस्तस्मादधः कार्य्या भागेनैकेन शोभिता ॥
निम्नत्वे विस्तरत्वे च अङ्गुलं परिकीर्त्तितम् ॥
नाभेरधस्तथा मेढ्रं भागेनैकेन कल्पयेत् ।त्रिभागमायतावूरू जानुनी चतुरङ्गुले ॥
जङ्घे द्विभागे विख्याते पादौ तु चतुरङ्गुलौ ।चतुर्द्दशाङ्गुलस्तद्वन्मौलिरस्य प्रकीर्त्तितः ॥
ऊर्द्धमानमिदं प्रोक्तं पृथुत्वञ्च निबोधत ।सर्व्वावयवमानेषु विस्तरं शृणुत द्विजाः ॥
 * ॥
चतुरङ्गुलं ललाटं स्यादूर्द्ध्वं नासा तथैव च ।द्विरङ्गुलं हनु ज्ञेयमोष्ठश्चाङ्गुलसम्मितः ॥
अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु तावन्मात्रे भ्रुवौ मते ।अर्द्धाङ्गुला भ्रुवोर्लेखा मध्ये धनुरिवानता ॥
उन्नताग्रा भवेत् पार्श्वे श्लक्ष्णा तीक्ष्णा प्रशस्यते ।अक्षिणी द्व्यङ्गुलायमि तदर्द्धञ्चैव विस्तरे ॥
उन्नतोदरमध्ये तु रक्तान्ते शुभलक्षणे ।तारका च त्रिभागेन दृष्टिः स्यात् पञ्चभागिकी ॥
द्बिरङ्गुलं भ्रुवोर्मध्यं नासामूलमथाङ्गुलम् ।नासाग्रविस्तरं तद्वत् पुटद्वयमथानतम् ॥
नासापुटविलं तद्वदर्द्धाङ्गुलमुदाहृतम् ।कपोले द्व्यङ्गुले तद्वत् कर्णमूलाद्विनिर्गते ॥
हन्वग्रमण्डलं तद्वद्विस्तारो द्ब्यङ्गुलो भवेत् ।अर्द्धाङ्गुला भ्रुवो राजी मृणालसदृशी समा ॥
अर्द्धाङ्गुलः समस्तद्वदुत्तरोष्ठस्तु विस्तरे ।निष्पावसदृशं तद्वन्नासापुटदलम्भवेत् ॥
सृक्कणी ज्योतिस्तुल्ये च कर्णमूलात् षडङ्गुले ।कर्णौ तु भ्रूसमौ ज्ञेयावूर्द्ध्वन्तु चतुरङ्गुलौ ॥
द्व्यङ्गुलौ कर्णपाशौ तु मात्रामेकान्तु विस्तृतौ ।कर्णयोरुपरिष्टाच्च मस्तकं द्वादशाङ्गुलम् ।ललाटं पृष्ठतोऽर्द्धेन प्रोक्तमष्टादशाङ्गुलम् ।षट्त्रिंशदङ्गुलश्चास्य परिणाहः शिरोगतः ॥
सकेशनिचयश्चास्य द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ।केशान्ताद्धनुके तद्वदङ्गुलानि तु षोडश ॥
ग्रीवामध्यपरीणाहश्चतुर्विंशतिरङ्गुलः ।अष्टाङ्गुला भवेद्ग्रीवा पृथुत्वेन विशिष्यते ॥
स्तनग्रीवान्तरं प्रोक्तमेकतालं स्वयम्भुवा ।स्तनयोरन्तरं तद्बद्द्वादशाङ्गुलमिष्यते ॥
स्तनयोर्मण्डलं तद्वद्द्व्यङ्गुलं परिकीर्त्तितम् ।चूचुके मण्डलस्यान्तर्यवमात्रे उभे स्मृते ॥
द्वितालञ्चापि विस्ताराद्वक्षःस्थलमुदाहृतम् ।कक्षे षडङ्गुले प्रोक्ते बाहुमूलस्तनान्तरे ॥
चतुर्द्दशाङ्गुलौ पादावङ्गुष्ठस्तु त्रिरङ्गुलः ।पञ्चाङ्गुलपरीणाहमङ्गुष्ठाग्रं तथोन्नतम् ॥
अङ्गुष्ठकसमा तद्वदायामे स्यात् प्रदेशिनी ।तस्याः षोडशभागेन हीयते मध्यमाङ्गुली ॥
अनामिकाष्टभागेन कनिष्ठा चापि हीयते ।पर्व्वत्रयेण चाङ्गुल्यो गुल्फौ द्व्यङ्गुष्ठकौ मतौ ॥
पार्ष्णिर्द्व्यङ्गुलमात्रा तु कलयोच्चा प्रकीर्त्तिता ।द्विपर्व्वाङ्गुष्ठकः प्रोक्तः परीणाहश्च द्व्यङ्गुलः ॥
प्रदेशिनीपरीणाहस्त्र्यङ्गुलः समुदाहृतः ।अन्यासामष्टभागेन हीयते क्रमशो द्विजाः ॥
अङ्गुलेनोच्छ्रयः कार्य्यः अङ्गुष्ठस्य विशेषतः ।तदर्द्धेन तु शेषाणामङ्गुलीनान्तथोच्छ्रयः ॥
जङ्घाग्रे परिणाहस्तु अङ्गुलानि चतुर्द्दश ।जङ्घामध्ये परीणाहस्तथैवाष्टादशाङ्गुलः ॥
जानुमध्ये परीणाह एकविंशतिरङ्गुलः ।जानूच्छ्रायोऽङ्गुलः प्रोक्तो मण्डलं त्र्यङ्गुलं पुनः ॥
ऊरुमध्ये परीणाहश्चाष्टाविंशतिकाङ्गुलः ।एकत्रिंशोपरिष्टाच्च वृषणौ त्र्यङ्गुलौ पुनः ॥
त्र्यङ्गुलञ्च तथा मेढ्रं परीणाहे षडङ्गुलम् ।मणिबन्धोदयां विद्यात् केशरेखां तथैव च ॥
मणिकोषपरीणाहश्चतुरङ्गुल इष्यते ।विस्तारेण भवेत्तद्वत् कटिरष्टादशाङ्गुला ।द्वाविंशतिस्तथा स्त्रीणां स्तनौ च द्वादशाङ्गुलौ ॥
नाभिमध्ये परीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ।पुरतः पञ्चपञ्चाशत् कट्याश्चैव तु वेष्टनम् ॥
कक्षयोरुपरिष्टात्तु स्कन्धौ प्रोक्तौ षडङ्गुलौ ।अष्टाङ्गुलाञ्च विस्तारे ग्रीवाञ्चैव तु निर्द्दिशेत् ॥
परीणाहे तथा ग्रीवां कला द्वादश निर्द्दिशेत् ।आयामो भुजयोस्तद्वद्द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ॥
कार्य्यन्तु बाहुशिखरं प्रमाणे षोडशाङ्गुलम् ।ऊर्द्ध्वं यद्बाहुपर्व्वान्तं विद्यादष्टादशाङ्गुलम् ॥
तथैकाङ्गुलहीनन्तु द्वितीयं पर्व्वमुच्यते ।बाहुमध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाङ्गुलः ॥
षोडशोक्तः प्रबाहुस्तु षट्कलोग्रकरो मतः ।सप्ताङ्गुलं करतलं पञ्चमध्याङ्गुली मता ॥
अनामिका मध्यमायाः सप्तभागेन हीयते ।तस्यास्तु पञ्चभागेन कनिष्ठा परिहीयते ॥
मध्यमायास्तु हीना वै पञ्चभागेन तर्ज्जनी ।अङ्गुष्ठतर्ज्जनीमूलादधः प्रोक्तस्तु तत्समः ॥
अङ्गुष्ठपरिणाहस्तु विज्ञेयश्चतुरङ्गुलः ।शेषाणामङ्गुलीनान्तु भागो भागेन हीयते ॥
मध्यमामध्यपर्व्वन्तु अङ्गुलद्वयमायतम् ।यवो यवस्तु सर्व्वासां तस्यां तस्यां प्रहीयते ॥
अङ्गुष्ठपर्व्वमध्यन्तु तर्ज्जन्या सदृशं भवेत् ।यवद्वयाधिकं तद्वदग्रपर्व्वमुदाहृतम् ॥
पर्व्वार्द्धेन नखान् विद्यादङ्गलीषु समन्ततः ।स्निग्धं श्लक्ष्णं प्रकुर्व्वीत ईषद्रक्तं तथाग्रजम् ॥
निम्नपृष्टं भवेन्मध्ये पार्श्वतः कलयोच्छ्रितम् ।तथैव केशपर्य्यन्तः स्कन्धोपरि दशाङ्गुलः ॥
स्त्रियः कार्य्यास्तु तद्विज्ञैस्तनोरुजघनाधिकाः ।चतुर्द्दशाङ्गलायाममुदरं तासु निर्द्दिशेत् ॥
नानाभरणसम्पन्नाः किञ्चित्श्लक्ष्णभुजास्ततः ।किञ्चिद्दीर्घं भवेद्बक्त्रमलकावलिरुत्तमा ॥
नासा ग्रीवा ललाटञ्च निर्द्दिष्टाश्चतुरङ्गुलाः ।अर्द्धार्द्धाङ्गुलिविस्तारः शस्यतेऽधरपल्लवः ॥
अधिकं नेत्रयुग्मन्तु चतुर्भागेन निर्द्दिशेत् ।ग्रीवाबलिश्च कर्त्तव्या किञ्चिदर्द्धाङ्गुलोच्छ्रया ॥
एवं नारीषु सर्व्वासु देवानां प्रतिमासु च ।नवतालमिदं प्रोक्तं लक्षणं पापनाशनम् ॥
 * ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवाकारान् विशेषतः ।दशतालः स्मृतो रामो बलिर्वैरोचनिस्तथा ॥
वराहो नरसिंहश्च सप्ततालश्च वामनः ।मत्स्यकूर्म्मौ तु निर्द्दिष्टौ यथाशोभं स्वयम्भुवा ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि रुद्राद्याकारमुत्तमम् ।आपीनोरुभुजस्कन्धस्तप्तकाञ्चनसप्रभः ॥
शुक्लार्करश्मिसंघातचन्द्राङ्कितजटो विभुः ।जटासुकुटधारी च द्विरष्टवत्सराकृतिः ॥
बाहुवारणहस्ताभो वृत्तजङ्घोरुमण्डलः ।ऊर्द्धकेशस्तु कर्त्तव्यो दीर्घायतविलोचनः ॥
व्याघ्रचर्म्मपरीधानः कटिसूत्रत्रयान्वितः ।हारकेयूरसम्पन्नो भुजङ्गाभरणस्तथा ॥
बाहवश्चापि कर्त्तव्या नानाभरणभूषिताः ।पीनोरुगण्डफलकः कुण्डलाभ्यामलङ्कृतः ॥
आजानुलम्बबाहुश्च सौम्यमूर्त्तिः सुशोभनः ।खेटकं वामहस्ते तु खड्गञ्चैष तु दक्षिणे ॥
शक्तिं दण्डं त्रिशूलञ्च दक्षिणे तु निवेशयेत् ।कपालं वामपार्श्वे तु नागं खट्टाङ्गमेव च ॥
एकश्च वरदो हस्तस्तथाक्षवलयोऽपरः ।वैशाखन्तानकं कृत्वा नृत्याभिनयसंस्थितः ॥
नृत्ये दशभुजः कार्य्यो गजासुरवधे तथा ।तथा त्रिपुरदाहे च बाहवः षोडशैव तु ॥
शङ्खञ्चक्रं गदा शार्ङ्गं घण्टा तत्राधिका भवेत् ।तथा धनुः पिनाकञ्च शरो विष्णुमयस्तथा ॥
चतुर्भुजोऽष्टबाहुर्व्वा ज्ञानयोगेश्वरो मतः ।तीक्ष्णनासाग्रदशनः करालवदनो महान् ॥
भैरवः शस्यते लोके प्रत्यायतनसंस्थितः ।न मूलायतने कार्य्यो भैरवस्तु भयङ्करः ॥
नारसिंहो वराहो वा तथान्येऽपि भयङ्कराः ।न हीना नाधिकाङ्गा च कर्त्तव्या देवता क्वचित् ॥
स्वामिनं घातयेन्न्यूना करालवदना तथा ।अधिका शिल्पिनं हन्यात् कृशा चैवार्थनाशिनी ॥
कृशोदरी तु दुर्भिक्षं निर्म्मांसा धननाशिनी ।वक्रनासा तु दुःखाय संक्षिप्ताङ्गी भयङ्करी ॥
चिपिटा दुःखशोकाय अनेत्रा नेत्रनाशिनी ।दुःखदा हीनवक्त्रा तु पाणिपादकृशा तथा ॥
हीनाङ्गा हीनजङ्घा च भ्रमोन्मादकरी नृणाम् ।वक्रवक्त्रा च राजानं कटिहीना च या भवेत् ॥
पाणिपादविहीनायां जायते मरको महान् ।जङ्घाजानुविहीना च शत्रुकल्याणकारिणी ॥
पुत्त्रमित्रविनाशाय हीना वक्षःस्थलैस्तु या ।सम्पूर्णावयवा या तु आयुर्लक्ष्मीप्रदा सदा ।एवं लक्षणमासाद्य कर्त्तव्यः परमेश्वरः ॥
 * ॥
स्तूयमानः सुरैः सर्व्वैः समन्ताद्दर्शयेद्भवम् ।शक्रेण नन्दिना चैव महाकालेन शङ्करम् ॥
प्रणता लोकपालाश्च पार्श्वे तु गणनायकाः ।नृत्यद्भृङ्गिरिटिश्चैव भूतवेतालसंवृतः ।सर्व्वे हृष्टाश्च कर्त्तव्याः स्तुवन्तः परमेश्वरम् ॥
गन्धर्व्वविद्याधरकिन्नराणा-मथाप्सरोगुह्यकनायकानाम् ।गणैरनेकैः शतशो महेन्द्र-मुनिप्रवीरैरभिनन्द्यमानम् ॥
धृताक्षसूत्रैः शतशः प्रबाल-पुष्पोपहारप्रचयं ददद्भिः ।संस्तूयमानं भगवन्तमीड्यंनेत्रत्रयेणामरमर्त्यपूज्यम् ॥
 * ॥
सूत उवाच ।अधुना संप्रवक्ष्यामि अर्द्धनारीश्वरं परम् ।अर्द्धेन देवदेवस्य नारीरूपं सुशोभनम् ॥
ईशार्द्धे तु जटाभारो बालेन्दुकलया युतः ।उमार्द्धे तु प्रदातव्यौ सीमन्ततिलकावुभौ ॥
वासुकिं दक्षिणे कर्णे वामे कुण्डलमादिशेत् ।बालिका चोपरिष्टात्तु कपालं दक्षिणे करे ॥
त्रिशूलं वापि कर्त्तव्यं देवदेवस्य शूलिनः ।वामतो दर्पणं दद्यादुत्पलं वा विशेषतः ॥
वामबाहुश्च कर्त्तव्यः केयूरबलयान्वितः ।उपवीतञ्च कर्त्तव्यं मणिमुक्तामयन्तथा ॥
स्तनभारमथार्द्धे तु वामे पीनं प्रकल्पयेत् ।हारार्द्धमुज्ज्वलं कुर्य्यात् श्रोण्यर्द्धन्तु तथैव च ॥
लिङ्गार्द्धमूर्द्ध्वं कर्त्तव्यं व्याघ्राजिनकृताम्बरम् ।वामे लम्बपरीधानं कटिसूत्रत्रयान्वितम् ॥
नानारत्नसमोपेतं दक्षिणं भुजगान्वितम् ।देवस्य दक्षिणं पादं पद्मोपरिसमास्थितम् ॥
किञ्चिदूर्द्ध्वन्तथा वामं भूषितं नूपुरेण च ।रत्नैर्विभूषितान् कुर्य्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकान् ॥
सालक्तकं तथा पादं पार्व्वत्या दर्शयेत् सदा ।अर्द्धनारीश्वरस्येदं रूपमस्मिन्नुदाहृतम् ॥
 * ॥
उमामहेश्वरस्यापि लक्षणं शृणुत द्विजाः ।संस्थानन्तु तयोर्वक्ष्ये लीलाललितविभ्रमम् ॥
चतुर्भुजं द्विबाहुं वा जटाभारेन्दुभूषितम् ।लोचनत्रयसंयुक्तमुमैकस्कन्धपाणिनम् ॥
दक्षिणेनोल्वणं शूलं वामं कुचभरं करम् ।द्वीपिचर्म्मपरीधानं नानारत्नोपशोभितम् ॥
सुप्रतिष्ठं सुवेशञ्च तथार्द्धेन्दुहुताशनम् ।वामे तु संस्थिता देवी तस्योरौ बाहुगूहिता ॥
शिरोभूषणसंयुक्तैरलकैर्ललितानना ।सबालिका कर्णवती ललाटतिलकोज्ज्वला ॥
मणिकुण्डलसंयुक्ता कर्णिकाभरणा क्वचित् ।हारकेयूरबहुला हरवक्त्रावलोकिनी ॥
वामांशं देवदेवस्य स्पृशन्ती लीलया क्वचित् ।दक्षिणन्तु बहिः कृत्वा बाहुं दक्षिणतोऽथवा ॥
स्कन्धे वा दक्षिणे कुक्षौ स्पृशत्यङ्गुलिजैः क्वचित् ।वामे च दर्पणं दद्यादुत्पलं वा सुशोभनम् ॥
कटिसूत्रत्रयञ्चैव नितम्बे स्यात् प्रलम्बकम् ।जया च विजया चैव कार्त्तिकेयविनायकौ ॥
पार्श्वयोर्द्दर्शयेत्तत्र सतोरणमगुह्यकम् ।मालाविद्याधरांस्तत्र बीणावानप्सरोगणः ।एतद्रूपमुमेशस्य कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ॥
 * ॥
शिवनारायणं वक्ष्ये सर्व्वपापप्रणाशनम् ।वामार्द्धे माधवं कुर्य्याद्दक्षिणे शूलपाणिनम् ॥
बाहुद्वयञ्च कृष्णस्य मणिकेयूरभूषितम् ।शङ्खचक्रधरं शान्तमारक्ताङ्गुलिविभ्रमम् ॥
चक्रस्थाने गदाञ्चापि पाणौ दद्यादधस्तले ।शङ्खञ्चैवेतरे दद्याद्भूत्यर्थं भूषणोज्ज्वलम् ॥
पीतवस्त्रपरीधानं चरणं मणिभूषितम् ।दक्षिणार्द्धे जटाभारमर्द्धेन्दुकृतलक्षणम् ॥
भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम् ।द्वितीयञ्चापि कुर्व्वीत त्रिशूलवरघारिणम् ॥
व्यालोपवीतसंयुक्तं कट्यर्द्धं कृत्तिवाससम् ।मणिरत्नैश्च संयुक्तपादं नागविभूषितम् ।शिवनारायस्यैवं कल्पयेद्रूपमुत्तमम् ॥
 * ॥
महावराहं वक्ष्यामि पद्महस्तं गदाधरम् ।तीक्ष्णदंष्ट्राग्रघोरास्यं मेदिनीवामकुर्परम् ॥
दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां दान्तां धरणीमुत्पलान्विताम्विस्मयोत्फुल्लनयनामुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥
दक्षिणं कटिसंस्थन्तु करन्तस्य प्रकल्पयेत् ।कूर्म्मोपरि तथा पादमेकं नागेन्द्रमूर्द्धनि ।संस्तूयमानं लोकेशैः समन्तात् परिकल्पयेत् ॥
 * ॥
नारसिंहञ्च कर्त्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम् ।रौद्रसिंहासनं तद्वद्विदारितमुखेक्षणम् ॥
स्तब्धपीनशटाकीर्णं दारयन्तं दितेः सुतम् ।विनिर्गतान्त्रजालञ्च दानवं परिकल्पयेत् ॥
वमन्तं रुधिरोद्गारं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् ।युध्यमानञ्च कर्त्तव्यं क्वचित् करणबन्धनैः ॥
परिश्रान्तेन दैत्येन तर्ज्यमानं मुहुर्मुहुः ।दैत्यं प्रदर्शयेत्तत्र खड्गखेटकधारिणम् ।स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः ॥
 * ॥
तथा त्रिविक्रमं वक्ष्ये ब्रह्माण्डाक्रमणोल्वणम् ।वामपार्श्वे तथा राहुमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥
अघस्ताद्वामनं तावत् कल्पयेत् सकमण्डलुम् ।दक्षिणे छत्रिकां विद्यान्मुखं दीनं प्रदर्शयेत् ।भृङ्गारधारिणं तद्वद्बलिन्तस्यैव पार्श्वतः ॥
बन्धनञ्चापि कुर्व्वन्तं गरुडन्तस्य दर्शयेत् ॥
 * ॥
मत्स्यरूपं तथा मात्स्यं कौर्म्मं कूर्म्माकृतिं न्यसेत् ।एवं रूपस्तु भगवान् कार्य्यो नारायणो हरिः ॥
 * ॥
ब्रह्मा कमण्डलुधरः कर्त्तव्यः स चतुर्मुखः ॥
हंसारूढः क्वचित् कार्य्यः क्वचिच्च कमलासनः ।वर्णेन पद्मगर्भाभश्चतुर्ब्बाहुः शुभेक्षणः ॥
कमण्डलुं वामकरे स्रुचं हस्ते च दक्षिणे ।वामे दण्डधरं तद्वत् स्रुचञ्चापि प्रदर्शयेत् ॥
मुनिभिर्द्देवगन्धर्व्वैः स्तूयमानं समन्ततः ।कुर्व्वाणमिव लोकांस्त्रीन् शुक्लाम्बरधरं विभुम् ॥
मृगचर्म्मधरञ्चापि दिव्ययज्ञोपवीतिनम् ।आज्यस्थालीं न्यसेत् पार्श्वे वेदांश्च चतुरः पुनः ॥
वामपार्श्वे तु सावित्री दक्षिणे च सरस्वती ।अग्रे च ऋषयस्तद्वत् कार्य्याः पैतामहे पदे ॥
 * ॥
कार्त्तिकेयं प्रवक्ष्यामि तरुणादित्यसन्निभम् ।कमलोदरवर्णाभं सुकुमारं कुमारकम् ॥
गेण्डुकैश्चीरकैर्युक्तं मयूरवरवाहनम् ।स्थानीयखेटनगरे भुजान् द्वादश कल्पयेत् ॥
चतुर्भुजः कर्व्वटे स्याद्वने ग्रामे द्विबाहुकः ॥
शक्तिः पाशस्तथा खड्गः शरः शूलन्तथैव च ।वरदश्चैव हस्तः स्यादथवाभयदो भवेत् ॥
एते दक्षिणतो ज्ञेयाः केयूरकटकोज्ज्वलाः ।धनुः पताका मुष्टिश्च तर्ज्जनी च प्रसारिता ॥
खेटकं ताम्रचूडश्च वामहस्ते प्रशस्यते ।द्विभुजस्य करे शक्तिर्वामे स्यात् कुक्कुटोऽपरे ॥
चतुर्भुजे शक्तिपाशौ वामतो दक्षिणे त्वसिः ।वरदोऽभयदो वापि दक्षिणः स्यात् तुरीयकः ॥
 * ॥
विनायकं प्रवक्ष्यामि गजवक्त्रं त्रिलोचनम् ।लम्बोदरं चतुर्ब्बाहुं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥
स्वस्तिकर्णं बृहच्छुण्डमेकदंष्ट्रं पृथूदरम् ।स्वं दन्तं दक्षिणकरे उत्पलञ्च तथापरे ॥
लड्डूकं परशुञ्चैव वामतः परिकल्पयेत् ।बृहत्संक्षिप्तगमनं पीनस्कन्धाङ्घ्रिपाणिनम् ।युक्तं बुद्धिकुबुद्धिभ्यामधस्तान्मूषिकान्वितम् ॥
 * ॥
कात्यायन्याः प्रवक्ष्यामि रूपं दशभुजन्तथा ।त्रयाणामपि देवानामनुकारानुकारिणीम् ॥
जटाजूटसमायुक्तामर्द्धेन्दुकृतशेखराम् ।लोचनत्रयसंयुक्तां पूर्णेन्दुसदृशाननाम् ॥
अतसीपुष्पवर्णाभां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम् ।नवयौवनसम्पन्नां सर्व्वाभरणभूषिताम् ॥
सुचारुदशनां तद्वत् पीनोन्नतपयोधराम् ।त्रिभङ्गस्थानसंस्थानां महिषासुरमर्द्दिनीम् ॥
त्रिशूलं दक्षिणे दद्यात् खड्गञ्चक्रन्तथैव च ।तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं दक्षिणे सन्निवेशयेत् ॥
खेटकं पूर्णचापञ्च पाशमङ्कुशमेव च ।घण्टां वा परशुं वापि वामतः सन्निवेशयेत् ॥
अधस्तान्महिषं तद्वद्विशिरंस्कं प्रदर्शयेत् ।शिरश्छेदोद्भवं तद्वद्दानवं खड्गपाणिनम् ॥
हृदि शूलेन् निर्भिन्नं निर्य्यदन्त्रविभूषितम् ।रक्तरक्तीकृताङ्गञ्च रक्तविष्फुरितेक्षणम् ॥
वेष्टितं नागपाशेन भ्रुकुटीभीषणाननम् ।सपाशवामहस्तेन धृतकेशञ्च दुर्गया ॥
वमद्रुधिरवक्त्रञ्च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत् ।देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरिस्थितम् ॥
किञ्चिदूर्द्ध्वं तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि ।स्तूयसानञ्च तद्रूपममरैः सन्निवेशयेत् ॥
 * ॥
इदानीं सुरराजस्य रूपं वक्ष्ये विशेषतः ।सहस्रनयनं देवं मत्तवारणसंस्थितम् ॥
पृथूरुवक्षोवदनं सिंहस्कन्धं महाभुजम् ।किरीटकुण्डलधरं पीवरोरुभुजेक्षणम् ॥
वज्रोपलधरं तद्वन्नानाभरणभूषितम् ।पूजितं देवगन्धर्व्वैरप्सरोगणसंस्तुतम् ॥
छत्रचामरघारिण्यौ स्त्रियौ पार्श्वेतु कारयेत् ।सिंहासनगतं वापि गन्धर्व्वगणसंयुतम् ॥
इन्द्राणीं वामतस्तस्य कुर्य्यादुत्पलधारिणीम् ॥
सूत उवाच ।प्रभाकरस्य प्रतिमामिदानीं शृणुत द्विजाः ।रथस्थं कारयेद्देवं पद्महस्तं सुलोचनम् ॥
सप्ताश्वञ्चैकचक्रञ्च रथन्तस्य प्रकल्पयेत् ।मुकुटेन विचित्रेण पद्मगर्भसमप्रभम् ॥
नानाभरणभूषाढ्यं भुजाभ्यां धृतपुस्करम् ।स्कन्धस्थे पुष्करे ते तु लीलयैव धृते सदा ॥
चोलकच्छन्नवपुषं क्वचिच्चित्रेषु दर्शयेत् ।वस्त्रयुग्मसमोपेतं चरणौ तेजसावृतौ ॥
प्रतीहारौ च कर्त्तव्यौ पार्श्वयोर्दण्डपिङ्गलौ ।कर्त्तव्यौ खड्गहस्तौ च पार्श्वयोः पुरुषावुभौ ॥
लेखनीकृतहस्तञ्च पार्श्वे धातारमव्ययम् ।नानादेवगणैर्युक्तमेवं कुर्य्याद्दिवाकरम् ॥
अरुणः सारथिस्तस्य पद्मिनीपत्रसन्निभः ।अश्वौ च बलिसुग्रीवावन्तस्थौ तस्य पार्श्वयोः ॥
भुजङ्गरश्मिभिर्बद्धाः सप्ताश्वा रश्मिसंयुताः ।पद्मस्थं वा हयस्थं वा पद्महस्तं प्रकल्पयेत् ॥
 * ॥
अग्नेस्तु लक्षणं वक्ष्ये सर्व्वकामफलप्रदम् ।दीप्तं सुवर्णवपुषमर्द्धचन्द्रासनस्थितम् ॥
बालार्कसदृशन्तस्य वसनञ्चापि दर्शयेत् ।यज्ञोपवीतिनं देवं लम्बकूर्च्चधरन्तथा ॥
कमण्डलुं वामकरे दक्षिणे त्वक्षसूत्रकम् ।ज्वालावितानसं युक्तमजवाहनमुज्ज्वलम् ।कुण्डस्थञ्चापि कुर्व्वीत मूर्द्ध्नि सप्तशिखान्वितम् ॥
 *तथा यमं प्रवक्ष्यामि दण्डपाशधरं विभुम् ।महामहिषमारूढं कृष्णाञ्जनचयोपमम् ॥
सिंहासनगतञ्चापि दीप्ताग्निसमलोचनम् ।महिषं चित्रगुप्तञ्च करालान् किङ्करांस्तथा ॥
समन्ताद्दर्शयेत्तस्य सौम्यासौम्यांस्तथा सुरान् ॥
राक्षसेन्द्रं तथा वक्ष्ये लोकपालञ्च नैरृ तम् ।नरारूढं महाकायं रक्षोभिर्ब्बहुभिर्वृतम् ॥
खड्गहस्तं महानीलं कज्जलाचलसन्निभम् ।नरयुक्तविमानस्थं पीताम्बरविभूषितम् ॥
 * ॥
वरुणञ्च प्रवक्ष्यामि पाशहस्तं महाबलम् ।शङ्खस्फटिकवर्णाभं हारकेयूरसंवृतम् ॥
मृगाधिरूढं वरदं पताकाध्वजसंयुतम् ।भूषणावगतं शान्तं किरीटवरधारिणम् ॥
 * ॥
वायुरूपं प्रवक्ष्यामि धूम्रञ्च मृगवाहनम् ।चित्राम्बरधरं शान्तं युवानं कुञ्चितभ्रुवम् ।मृगाधिरूढं वरदं पताकाध्वजसंयुतम् ॥
 * ॥
कुवेरञ्च प्रवक्ष्यामि कुण्डलाभ्यामलङ्कृतम् ।हारकेयूररचितं सिताम्बरधरं सदा ॥
गदाधरञ्च कर्त्तव्यं वरदं मुकुटान्वितम् ।नरयुक्तविमानस्थं मेषस्थं वापि कारयेत् ॥
वर्खेन पीतवर्णेन गुह्यकैः परिवारितम् ।महोदरं महाकायं ऋद्ध्यष्टकसमन्वितम् ॥
गुह्यकैर्बहुभिर्युक्तं धनव्यग्रकरैस्तथा ॥
 * ॥
तथैवेशं प्रवक्ष्यामि धवलं धवलेक्षणम् ।त्रिशूलपाणिनं देवं त्र्यक्षं वृषगतं विभुम् ॥
 * ॥
मातॄणां लक्षणं वक्ष्ये यथावदनुपूर्व्वशः ।ब्रह्माणी ब्रह्मसदृशी चतुर्वक्त्रा चतुर्भुजा ।हंसाधिरूढा कर्त्तव्या साक्षसूत्रकमण्डलुः ॥
 * ॥
महेश्वरस्य रूपेण तथा माहेश्वरी मता ।जटामुकुटसंयुक्ता वृषस्था चन्द्रशेखरा ।कपालशूलखट्वाङ्गवरदाथ चतुर्भुजा ॥
 * ॥
कुमाररूपा कौमारी मयूरवरवाहना ।रक्तवस्त्रधरा तद्वच्छूलशक्तिधरा तथा ॥
हारकेयूरसम्पन्ना कृकवाकुधरा तथा ॥
 * ॥
वैष्णवी विष्णुसदृशी गरुत्मति समास्थिता ।चतुर्बाहुश्च वरदा शङ्खचक्रगदाधरा ।सिंहासनगता वापि बालकेन समन्विता ॥
 * ॥
वाराहीञ्च प्रवक्ष्यामि महिषोपरिसंस्थिताम् ।वराहसदृशीं देवीं घण्टाचामरधारिणीम् ।गदाचक्रधरान्तद्वद्दानवेन्द्रविनाशिनीम् ॥
 * ॥
इन्द्राणीमिन्द्रसदृशीं वज्रशूलगदाघराम् ।गजासनगतान्देवीं लोचनैर्बहुभिर्वृताम् ।तप्तकाञ्चनबर्णाभां सर्व्वाभरणभूषिताम् ॥
 * ॥
तीक्ष्णखड्गधरान्तद्वद्वक्ष्ये योगीश्वरीमिमाम् ।दीर्घजिह्वामूर्द्ध्वकेशीमस्थिखण्डैश्च मण्डिताम् ।दंष्ट्राकरालवदनां कुर्य्याच्चैव कृशोदरीम् ॥
 * ॥
कपालमालिनीं देवीं मुण्डमालाविभूषिताम् ।कपालं वामहस्ते तु मांसशोणितपूरितम् ॥
सकेशन्तु शिरो न्यस्य शस्त्रिका दक्षिणे तथा ।गृध्रस्था वायसस्था वा निर्म्मांसा विगतोदरी ।करालवदना तद्वत् कर्त्तव्या सा त्रिलोचना ॥
 * ॥
चामुण्डा बद्धघण्टा च द्बीपिचर्म्मधरा शिवा ।दिग्वासा कालिका तद्वद्रासभस्था कपालिनी ॥
सुरक्तपुष्पाभरणा वर्द्धनी ध्वजसंयुता ।विनायकञ्च कुर्व्वीत मातॄणामन्तिके सदा ॥
वीरेश्वरश्च भगवान् वृषारूढो जटाधरः ।वीणाहस्तस्त्रिशूली च मातॄणामग्रतो भवेत् ॥
 * ॥
श्रियन्देवीं प्रवक्ष्यामि नवे वयसि संस्थिताम् ।सुयौवनां पीनगण्डां रक्तोष्ठीं कुञ्चितभ्रुवम् ॥
पीनोन्नतस्तनतटां मणिकुण्डलधारिणीम् ।सुमण्डलं मुखं तस्याः शिरः सीमन्तभूषितम् ॥
पद्मस्वस्तिकशङ्खैर्वा भूषितां कुन्तलालकैः ।कञ्चुकाबद्धगात्रौ च हारभूषौ पयोधरौ ॥
नागहस्तोपमौ बाहू केयूरकटकोज्ज्वलौ ।पद्मं हस्ते च दातव्यं श्रीफलं दक्षिणे करे ॥
मेखलाभरणान्तद्बत्तप्तकाञ्चनसुप्रभाम् ।नानाभरणसम्पन्नां शोभनाम्बरधारिणीम् ।पार्श्वे तस्याः स्त्रियः कार्य्याश्चामरव्यग्रपाणयःपद्मासनोपविष्टान्तु पद्मसिंहासनस्थिताम् ॥
करिभ्यां स्नाप्यमाना सा भृङ्गाराभ्यामनेकशः ।प्रतिपालयन्तौ करिणौ भृङ्गाराभ्यां तथापरौ ॥
स्तूयमाना च लोकेशैस्तथा गन्धर्व्वगुह्यकैः ॥
 * ॥
तथैव यक्षिणी कार्य्या सिद्धासुरनिषेविता ।पार्श्वयोः कलसौ तस्यास्तोरणे देवदानवाः ॥
नागाश्चैव तु कर्त्तव्याः खड्गखेटकधारिणः ।अधस्तात्प्रकृतिस्तेषां नाभेरूर्द्धञ्च पौरुषी ॥
फणाश्च मूर्द्धि कर्त्तव्या द्बिजिह्वा बहवः समाः ।पिशाचा राक्षसाश्चैव भूतवेतालजातयः ॥
निर्मांसाश्चैव ते सर्व्वे रौद्रा विकृतरूपिणः ।क्षेत्रपालश्च फर्त्तव्यो जटिलो विकृताननः ॥
दिग्वासा जटिलस्तद्बत् श्वगोमायुनिषेवितः ।कपालं वामहस्ते तु शिरः केशसमावृतम् ।दक्षिणे शस्त्रिकां दद्यादसुरक्षयकारिणीम् ॥
 * ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि द्विभुजं कुसुमायुधम् ।पार्श्वे चाश्वमुखं तस्य मकरध्वजसंयुतम् ॥
दक्षिणे पुष्पबाणञ्च वामे पुष्पमयं धनुः ।प्रीतिः स्याद्दक्षिणे तस्य भोजनोपस्करान्विता ॥
रतिस्तु वामपार्श्वे च शयनोपस्करान्विता ।पटश्च पटहश्चैव खरः कामातुरस्तथा ॥
पार्श्वतो जलवापी च वनं नन्दनमेव च ।सुशोभनश्च कर्त्तव्यो भगवान् कुसुमायुधः ॥
संस्थानमीषद्रक्तं स्याद्विस्मयं विश्वनेत्रकम् ।एतदुद्देशतः प्रोक्तं प्रतिंमालक्षणं मया ॥
विस्तरेण न शक्नोति बृहस्पतिरपि द्विजाः ॥
”इति मत्स्यपुराणे देवार्च्चानुकीर्त्तने प्रतिमा-लक्षणं नाम २३२ । २३३ । २३४ । २३५अध्यायाः ॥
 * ॥
 सा द्बिविधा । स्थापनरूपास्वयं व्यक्तरूपा च । यथा,  --श्रीसदाशिव उवाच ।“शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि तदंशावसथं हरेः ।स्थापनञ्च स्वयं व्यक्तं द्विविधं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥
शिलामृद्दारुलौहाद्यैः कृत्वा प्रतिकृतिं हरेः ।श्रौतस्मार्त्तागमैः प्रोक्ता क्रियासंस्थापना हितत ॥
तत्स्थापनमिति प्रोक्तं स्वयं व्यक्तं हि मे शृणु ।यस्मिंस्तु निहितो विष्णुः स्वयमेव नृणां भुवि ॥
पाषाणदार्व्वोरात्मेशः स्वयं व्यक्तं हि तत् स्मृतम् ।स्वयं व्यक्ते स्थापने वा पूजयेन्मधुसूदनम् ॥
देवतानां महर्षीणामर्च्चनार्थं सनातनः ।स्वयमेव जगन्नाथः सान्निध्यं याति केशवः ॥
यस्य यद्विग्रहे भाग्यं तदेवाविरभूद्भुवि ।तदेव पूजयेन्नित्यन्तस्मिन्नेव रमेत् सदा ॥
श्रियोऽङ्कशायी देवेशो विधेरर्च्च्यः शुभानने ! ।स एवेक्ष्वाकुनाथानां तपसाविरभूद्भुवि ॥
मयापि काश्यां संपूज्यो माधवः कलुषापहः ।दक्षिणोदधितीरे तु नीलाद्रौ पुरुषोत्तमे ॥
दारुरूपी जगन्नाथो ब्रह्मणा स्थापितः स्वयम् ।स एव पूज्यः सर्व्वेषां लोकानां स्वलु पार्व्वति ! ॥
नरनारायणः साक्षात् पूज्यो वदरिकाश्रमे ।गदाधरो गयायान्तु प्रयागे माधवस्तथा ॥
माधवो विधिवत् पूज्यो गङ्गासागरसङ्गमे ।कपालमोचने तीर्थे कलिङ्गेऽर्च्च्यो हरिस्तथा ॥
विष्णुश्च बहिरङ्गे तु भीममूर्त्तिः शिवे यतः ।द्वारकायां वासुदेवः कुरुक्षेत्रे रणेश्वरः ॥
नारायणो व्यङ्कटाद्रौ पूज्यो नित्यं सनातनः ।स्वयं श्रीभगवान् कृष्णो धाम्नि वृन्दावने शुभे ॥
गोविन्दः केशवो नन्दयशोदानन्दनो विभुः ।पूज्यो मदनगोपालगोवर्द्धनधरादिकः ॥
चतुरशीतिके क्रोशे ब्रह्माण्डातीतके शिवे ! ।कलिन्दनन्दिनीतीरे महाप्रलयवर्ज्जिते ॥
सदैव कार्ष्णैरभ्यर्च्यः श्रीगोपीजनवल्लभः ।यत्र यत्र हरेरर्च्चा स्वयं व्यक्ता शुभानने ! ॥
स्थानं तीर्थं तथा क्षेत्रं यज्ञदानमहोत्सवम् ।संकीर्त्तनं सर्व्वभक्तिस्तथा कार्ष्णादिकं जनम् ॥
कायेन मनसा वाचा भक्त्या देवि ! पुनः पुनः ।तत्र तत्र समागम्य रमेऽहं संव्यवस्थितः ॥
नाष्टाङ्गयोगजं ज्ञानमर्च्चायां विन्दते नृणाम् ।चक्षुषोर्विषयं प्राप्य ददाति फलमीप्सितम् ॥
सर्व्वावस्थासु सौरभ्यमर्च्चायां लभते नरः ।अङ्गानामपि सान्निध्यं सर्व्वदा पृथिवीतले ॥
जम्बुद्वीपे महापुण्ये वर्षे वै भारते शुभे ।अर्च्चायां सन्निधिर्विष्णोर्नेतरेषु कदाचन ॥
तस्माद्वै भारतं वर्षं मुनिभिस्त्रिदशैरपि ।सेवितं सततं सुम्रु ! तपोयज्ञक्रियादिभिः ॥
भारतेऽस्मिन् महावर्षे नित्यं सन्निहितो हरिः ।इन्द्रद्युम्ने तथा कौर्म्मे सिंहाद्रौ वदरीवने ॥
काश्यां प्रयागे सोमे च शालग्रामाचले तथा ।नारायणाचले सोमे वराहे वामनाश्रमे ।एवमाद्याः स्वयं व्यक्ताः सर्व्वकामफलप्रदाः ॥
स्वयमेव हि सान्निध्यं यस्मिन् याति जनार्द्दनः ।तस्मिन्नेव स्वयं व्यक्तं वसन्ति मुनयः शुभाः ॥
महाभागवतश्रेष्ठो विधिना स्थाप्य केशवम् ।मन्त्रेण कुर्य्यात् सान्निध्यं स्थापनं तद्विशिष्यते ॥
न तु शाक्तादिभिः कार्य्यं मुकुन्दस्थापनादिकम् ।श्रीहरेरर्च्चनं कर्म्म यात्रोत्सवमथाध्वरम् ॥
यत्किञ्चिद्वैष्णवैः कार्य्यमपरं मन्दिरादिकम् ।ध्रुवं विष्णुर्न गृह्णाति कृतमेतद्बहिर्मुखैः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ७३ अध्यायः ॥
 * ॥
भगवत्याः प्रतिमाराधनविधिर्यथा,  --ब्रह्मोवाच ।“शृणु तस्याः सुराध्यक्ष ! आराधनविधिं परम् ।यथा सा तोषिता पूर्व्वं शङ्कराद्यैः फलेप्सुभिः ॥
कर्म्मयज्ञेन देवेश ! तथा त्वमपि पूजय ॥
शम्भुः पूजयते देवीं मन्त्रशक्तिमयीं शुभाम् ।अक्षमालाकरो नित्यं तेनासौ विभुरीश्वरः ॥
अहं शैलमयीं देवीं यजामि सुरसत्तम ! ।तेन ब्रह्मत्वमेवेदं मया प्राप्तं सुदुर्लभम् ॥
इन्द्रनीलमयीं देवीं विष्णुरर्च्चयते सदा ।विष्णुत्वं प्राप्तवांस्तेन अद्भुतैकं सनातनम् ॥
देवीं हेममयीं कान्तां धनदोऽर्च्चयते सदा ।तेनासौ धनदो देवो धनेशत्वमवाप्तवान् ॥
विश्वेदेवा महात्मानो रौप्यां देवीं मनोहराम् ।यजन्ति विधिवद्भक्त्या तेन विश्वत्वमाप्नुयुः ॥
वायुः पूजयते भक्त्या देवीं पित्तलसम्भवाम् ।वायुत्वं तेन तत् प्राप्तमनौपम्यं गुणावहम् ॥
वसवः कांसिकां देवीं पूजयन्ते विधानतः ।प्राप्नवन्तो महात्मानो वसुत्वं सुमहोदयम् ॥
अश्विनौ पार्थिवीं देवीं पूजयन्तौ विधानतः ।तेन तावश्विनौ देवौ दिव्यदेहं गतावुभौ ॥
स्फाटिकां शोभनां देवीं वरुणोऽर्च्चयते सदा ।वरुणत्वं हि संप्राप्तं तेन ऋद्ध्या समन्वितम् ॥
देवीमन्नमयीं पुण्यामग्निर्यजति भावितः ।अग्नित्वं प्राप्तवांस्तेन तेजोरूपसमन्वितम् ।ताम्रां देवीं सदाकालं भक्त्या देवो दिवाकरः ।अर्च्चते तत्र सम्प्राप्तं तेन सूर्य्यत्वमुत्तमम् ॥
मुक्ताशैलमयीं देवीं सोमः पूजयते सदा ।तेन सोमोऽपि संप्राप्तः सोमत्वं सततोज्ज्घलम् ॥
प्रवालकमयीं देवीं यजन्ते पन्नगोत्तमाः ।तेन नागास्तु भोगाढ्याः प्रयान्त्येते परं पदम् ॥
कृष्णायसमयीं देवीं पूजयन्त्यसुरोत्तमाः ।राक्षसाश्च महात्मानस्तेन तेऽमितविक्रमाः ॥
त्रपुसीसमयीं देवीं पिशाचाः पूजयन्ति ताम् ।तेन ऋद्धिबलोपेताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥
त्रैलोहिकां सदा देवीं यजन्ते गुह्यकादयः ।तेन भोगबलोपेताः प्रयान्तीश्वरमन्दिरम् ॥
वज्रलौहमयीं देवीं यजन्ते मातरः सदा ।मातृत्वं प्राप्य ताः सर्व्वाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥
एवं देवाः सगन्धर्व्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।पूजयन्ते सदाकालं चर्च्चिकां सुरनायिकाम् ॥
तथा त्वमपि देवेन्द्र ! यदीच्छसि परां गतिम् ।शिवां मणिमयीं पूज्य लभसे मनसेप्सितान् ॥
कामान् सुरवराध्यक्ष ! कामिकैः पूजिता सदा ।ददाति सर्व्वलोकानां चिन्तामणिर्यथा शिवा ॥
”अपि च ।“हेमताम्ना च मृद्बार्क्षी शैलाचित्रायसापि वा ।शक्तिशूले स्थिता देवी सर्व्वकामफलप्रदा ॥
यो यस्य आयुधः प्रोक्तस्तस्मिंस्तां प्रतिपूजयेत् ।देवी शक्त्यर्च्चिता पुंसां कामायुःसुतसौख्यदा ॥
शूले संपूजिता वत्स ! सर्व्वं भवति पूजितम् ।वार्क्षीं वा शैलजां वापि रत्नधातुमयीमपि ॥
विधिना शास्त्रदृष्टेन दशवाहुत्रिलोचनाम् ।कारयेद्भक्तिमान् यस्तु देवीं शास्त्रविशारदः ॥
”स्थापनविधिर्यथा,  --“सर्व्वशैलेष्टकाष्ठोत्थं गृहं वास्तुविभाजितम् ।वलभीमण्डपं वत्स ! तासान्तु स्थापने शुभम् ॥
गन्धनैवेद्यधूपेन बलिमाल्यविभूषणैः ।अधिवासनपूर्व्वास्तु स्थापनीयास्तु तद्विदैः ॥
वेदध्वनिमहाघोषैः स्त्रीसङ्गीतोपशोभितम् ।कर्त्तव्यं स्थापनं तासां बहुवादित्रनादितम् ॥
रात्रौ जागरणं तत्र देव्याः पूजार्थवृद्धये ।सर्व्वलक्षणसम्पूर्णं सर्व्वोपकरणान्वितम् ॥
वापीकूपतडागादिवाटिकावनशोभितम् ।वेश्यातूर्य्योपसम्पन्नं ध्वजच्छत्रविभूषितम् ॥
घण्टादर्पणदीपादि देयं द्रव्यं निरूपितम् ।घण्टिका तत्र षष्ट्यादि दिनसंख्यार्थसिद्धये ॥
कर्त्तव्या एकमेकं वा यथाकालपरिच्छिदे ।अनेन विधिना यस्तु मातरः स्थापयेन्नरः ।इहात्र पूजनीयस्तु मृतो याति परां गतिम् ॥
”इति देवीपुराणे मातृप्रतिष्ठामहाभाग्यम् ॥
 * ॥
अल्पबुद्धीनां प्रतिमासु देवत्वं यथा,  --“अग्नौ क्रियावतां देवो हृदि देवो मनीषि-णाम् ।प्रतिमा स्वल्पबुद्धीनां ज्ञानिनां सर्व्वतो हरिः ॥
”अपि च ।“अग्नौ क्रियावतामस्मि हृदि चाहं मनीषिणाम् ।प्रतिमा स्वल्पबुद्धीनां ज्ञानिनामस्मि सर्व्वतः ॥
 * ॥
प्रतिमां लक्षणवतीं यः कुर्य्याच्चैव मानवः ।केशवस्य परं लोकमक्षयं प्रतिपद्यते ॥
षष्टिवर्षसहस्राणां सहस्राणि महामुने ! ॥
क्रीडते देववत्तत्र अप्सरोभिः सकिन्नरैः ॥
यः स्थापयेद्धरेरर्च्चां सुप्रशस्ते निवेशने ।पुरुषः कृतकृत्यत्वान्नैनञ्च मरणं नयेत् ॥
 * ॥
संस्थाप्य प्रतिमां विष्णोर्हेमरूप्यसुशैलजाम् ।रत्नजां रैतिकीं वापि बहिस्तीर्थे गृहेऽपि वा ॥
महास्नानेन गोविन्दं सम्यक् संस्नाप्य मानवः ।यं यं कामयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्रतिमा स्त्री प्रति + मा--भावे अङ् । १ सादृश्ये । करणेअङ् । २ मृदादिनिर्मितदेवतादिमूर्त्तौ तन्मानादि देवता”प्रतिमाशब्दे ३६८५ पृष्ठादौ दृश्यम् । ३ अनुकृतौ४ गजदन्तबन्धे हेमच० उत्तरपदस्थः । ५ सदृशार्थे त्रि०
 हेमच० । यथा देवपतिमः ।

Capeller

German

 प्रतिमा॑ m.
  Bildner,  Schöpfer
 f.
  Abbild, 
Ebenbild,  adj. —° ähnlich,  gleich.

 प्रतिमा॑ f.
  auch Götterbild.

Grassman

German

 pratimā́,  f.,  Abbild [von 1. mā mit práti],  Gegensatz pramā́.
-ā́ [N.] {956, 3}.

Stchoupak

French

 प्रति-मा-
 f.
  image,  symbole,  figure,  statue,  idole 
 reflet 
 espace
entre les défenses de l'éléphant 
 ifc. qui ressemble à,  semblable à.
°गत- a. v. présent dans une idole (divinité).
°चन्द्र- m.
  reflet de la lune,  image réfléchie de la lune 
°शशाङ्क- id.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.