| YouTube Channel

प्रतिपत् (pratipat)

 
Monier Williams Cologne
English
प्रति-√ पत्
P.
 -पतति, to hasten towards, run to meet (acc. ),
MBh.
Monier Williams 1872
English
प्रतिपत् प्रति-पत्, cl. 1. P. -पतति, -पति-
तुम्, to fly or hasten towards, hasten to meet.
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रतिपत्
प्रतिपत्, प्रतिपत्ति
प्रतिपत्प्रतिपत्तावपि शादः शष्पे घृणा जुगुप्सायाम् ।
verse 5.1.1.800
page 0092
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रतिपत्, [द्]
स्त्री,
 (प्रतिपद्यते उपक्रम्यते-ऽनयेति । प्रति + पद् + करणे क्विप् ।) द्रगड-वाद्यम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
बुद्धिः । तिथि-विशेषः । तत्पर्य्यायः । पक्षतिः २ । इत्यमरः ।१ । ४ । १ ॥
सा च चन्द्रस्य प्रथमकलाक्रियारूपा ।वृद्धिरूपा चेत् शुक्ला १ एकाङ्कबोधिता । ह्रास-रूपा चेत् कृष्णा १७ सप्तदशाङ्कबोधिता ॥
* ॥
तस्या व्यवस्था यथा । “सा च कृष्णा द्वितीया-युक्ता ग्राह्या प्रतिपत् सद्वितीया स्यादित्याप-स्तम्बीयात् । शुक्ला अमावास्यायुता ग्राह्या ।प्रतिपदाप्यमावास्येति वचनात् । त्रिसन्ध्यव्यापि-नीत्वे तु सर्व्वत्र न युग्मादरः । तथा च परा-शरः ।‘त्रिसन्ध्यव्यापिनी या तु सैव पूज्या सदा तिथिः ।न तत्र युग्मादरणमन्यत्र हरिवासरात् ॥
’ * ॥
कृष्णापि उपवासे द्वितीयायुता न ग्राह्या ।तथा च वृद्धवशिष्ठः ।‘द्वितीया पञ्चमी वेधाद्दशमी च त्रयोदशी ।चतुर्द्दशी चोपवासे हन्युः पूर्व्वोत्तरे तिथी ॥
’द्वितीया वेधात् योगात् प्रतिपत्तृतीये हन्तीत्यर्थः ।एवमन्यत्र । अत्रोपवासपरेण विशेषविधानात्आपस्तम्बीयसामान्यवचनस्य सङ्कोचः ॥
* ॥
कार्त्तिकशुक्लप्रतिपदमधिकृत्य बलिं प्रति भग-वद्वाक्यम् ।‘वीर ! प्रतिपदा नाम तव भावी महोत्सवः ।अत्र त्वां नरशाद्र्दूल ! हृष्टाः पुष्टाः स्वलङ्कृताः ।पुष्पदीपप्रदानेन पूजयिष्यन्ति मानवाः ॥
’तत्र मन्त्रः ।‘बलिराज ! नमस्तुभ्यं विराचनसुत प्रभो ।भविष्येन्द्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥
’प्रतिपदा प्रतिपत्तिथ्या । अत्र प्रतिपदि । ब्रह्मपुराणे तु बलिराजेतिमन्त्रस्य पूर्व्वम् ।‘मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ! समन्त्री सपुरोहितः ।’इत्यर्द्धम् ॥
पश्चादपि ।‘एवं पूजां नृपः कृत्वा रात्रौ जागरणं ततः ।’इत्यक्तमिति ॥
पुनर्ब्रह्मपुराणे ।‘शङ्करश्च पुरा द्यूतं ससर्ज सुमनोहरम् ।कार्त्तिके शुक्लपक्षे च प्रथमेऽहनि भूपते ! ॥
जितश्च शङ्करस्तत्र जयं लेभे च पार्व्वती ।अतोऽर्थाच्छङ्करोदुःखी नित्यं गौरी सुखोषिता ॥
तस्मात् द्यूतं प्रकर्त्तव्यं प्रभाते तत्र मानवैः ।तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तस्य संवत्सरः शुभः ॥
पराजयो विरुद्धश्च लब्धनाशकरो भवेत् ॥
’द्यूतञ्चाप्राणिभिः क्रीडनम् । यथा मनुः ।‘अप्राणिभियत् क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते ॥
’ * ॥
तत्तिथिमधिकृत्य भविष्योत्तरे ।‘यो यो यादृशभावेन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर ! ।हर्षदैन्यादिना तेन तस्य वर्षं प्रयाति हि ॥
’तथा ।‘महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यप्रवर्द्धिनी ।स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिकेऽस्यां तिथौ भवेत् ॥
’प्रतिपद्रोहिणीयोगो यथा । भविष्ये ।‘रोहिण्या प्रतिपद्युक्ता मार्गे मासि सितेतरा ।गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैः समा ॥
’ * ॥
तस्याः संज्ञा नन्दा । तत्राभ्यङ्गनिषेधो यथा, --‘नन्दासु नाभ्यङ्गमुपाचरेच्चक्षौरञ्च रिक्तासु जयासु मांसम् ।पूर्णासु योषित् परिवर्ज्जनीयाभद्रासु सर्व्वाणि समाचरेच्च ॥
’ * ॥
नन्दादिक्रममाह ज्योतिषे ।‘नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥
’प्रतिपदादिपञ्चदशतिथिषु पञ्चदशद्रव्यभक्षण-निषेधमाह स्मृतिः ।‘कुष्माण्डे चार्थहानिः स्यात् बृहत्यां न स्मरे-द्धरिम् ।बहुशत्रुः पटोले स्याद्धनहानिश्च मूलके ॥
कलङ्की चायते विल्वे तिर्य्यग्योनिश्च निम्बके ।ताले शरीरनाशः स्यान्नारिकेले च मूर्खता ॥
तुम्बी गोमांसतुल्या स्यात् कलम्बी गोवधात्मिका ।शिम्बी पापकरी प्रोक्ता पूतिका ब्रह्मघातिका ॥
वार्त्ताकौ सुतहानिः स्याच्चिररोगी च माषके ।महापापकरं मांसं प्रतिपदादिषु वर्ज्जयेत् ॥
’ * ॥
तत्र क्षौरनिषेधो यथा । क्षौरं विशाखाप्रति-पत्सु वर्ज्यम् ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“मणिकनकविभूषासंयुतश्चारुकान्ति-र्निजकुलकमलोद्धाटमार्त्तण्डविम्बः ।प्रतिपदि शशिपूर्णो लब्धजन्मा प्रतापीभवति विमलवेशश्चारुकेशः प्रजेशः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
सा अग्नेर्ज्जन्मतिथिः । यथा, --महातपा उवाच ।“विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः ।तिथीनां शृणु महात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ! ॥
इत्थम्भूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् ।उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां प्रभो ! ।यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ॥
ब्रह्मोवाच ।देवानामथ यक्षाणां गन्धर्व्वाणाञ्च सत्तम् ! ।आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ! ॥
त्वत्पदात् प्रातिपदिकं संभविष्यन्ति देवताः ।अतस्ते प्रतिपन्नाम तिथिरेषा भविष्यति ॥
तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्त्तिना ।होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्व्वदेवताः ॥
चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः ।देवाः सर्व्वे सगन्धर्व्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ॥
यश्चोपवासं कुर्व्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने ।क्षाराशनो वा वर्त्तेत शृणु तस्य फलं महत् ॥
चतुर्युगानि षट्त्रिंशत्त्वल्लोकेशो महीयते ।तेजस्वी रूपसम्पन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ॥
इह जन्मन्यसौ राजा स्वर्गलोके महीयते ।तूष्णीम्बभूव सोऽप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः ।अग्नेर्जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
”इति वराहपुराणे महातपोपाख्याने अग्न्युत्-पत्तिनामाध्यायः ॥
* ॥
प्रतिपदि चन्द्रदर्शन-कारणम् । यथा, ज्योतिषे ।“अमावस्याघटीशोध्या षष्ट्याहर्मानसंयुता ।सूर्य्यराहुघटीभ्यश्चेदधिका दृश्यते शशी ॥
”
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पतॢ गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- गत्यर्थे पतयेत् पतेत्।।’ 3 इति देवः।
पातकः-तिका, पातकः-तिका, 4 पिपतिषकः-षिका-पित्सकः-सिका, 5 पनीपतकः-तिका
पतिता-त्री, पातयिता-त्री, पिपतिषिता-पित्सिता-त्री, पनीपतिता-त्री
6 प्रणिपतन्-न्ती, पातयन्-न्ती, 7 पिपतिषन्-पित्सन्-न्ती
-- उत्पतिष्यन्-न्ती-ती, पातयिष्यन्, पिपतिषिष्यन्-पित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 पतमानः, पातयमानः, 9 पिपतिषमाणः-प्रपित्समानः, पनीपत्यमानः
पतिष्यमाणः, पातयिष्यमाणः, पिपतिषिष्यमाणः-पित्सिष्यमाणः, पनीपतिष्यमाणः
प्रतिपत्-सुपत्-सुपतौ-सुपतः
-- -- -- 10 11 पत्तम्-पत्तः-पत्तवान्-पतितम्-तः-तवान्, पातितः, पिपतिषितः-पित्सितः, पनीपतितः-तवान्
12 पतः- 13 पातः- 14 पतापतः, 15 आपात्यः, 16 17 उत्पतिष्णुः, 18 19 पतयालुः, 20 प्रपातुकः, 21 22 पतनः, 23 24 निपेतिवान्, 25 26 27 दूरपाती 28 -पक्षपाती, 29 पापतिः, पातः-पिपतिषुः- 30 प्रपित्सुः, पनीपतः
पतितव्यम्, पातयितव्यम्, पिपतिषितव्यम्-पित्सितव्यम्, पनीपतितव्यम्
पतनीयम्, पातनीयम्, पिपतिषणीयम्-पित्सनीयम्, पनीपतनीयम्
पात्यम्, 31 अपत्यम्, पात्यम्, पिपतिष्यम्-पित्स्यम्, पनीपत्यम्
ईषत्पतः-दुष्पतः-सुपतः
-- -- -- पत्यमानः, पात्यमानः, पिपतिष्यमाणः-पित्स्यमानः, पनीपत्यमानः
32 पातः-सन्निपातः-उत्पातः, प्रणिपातः, 33 प्रपातः, 34 पत्त्रम्, पातः, पिपतिषः-पित्सः-पनीपतः
पतितुम्, पातयितुम्, पिपतिषितुम्-पित्सितुम्, पनीपतितुम्
पत्तिः, 35 प्रतिपत्, 36 निपत्या, 37 पत्तिः, पातना, पिपतिषा-पित्सा, पनीपता
38 पतनम्, प्रपातनम्, पिपतिषणम्-पित्सनम्, पनीपतनम्
पतित्वा, पातयित्वा, पिपतिषित्वा-पित्सित्वा, पनीपतित्वा
प्रणिपत्य, प्रपात्य, प्रपिपतिष्य-प्रपित्स्य, प्रपनीपत्य
39 लतानुपातम् 40 , गेहानुपातम् गेहानुप्रपातमास्ते।
गेहं गेहं अनुप्रपातम्, गेहानुप्रपातम्-गेहानुप्रपातमास्ते।
पातम् २, पतित्वा २, पातम् २, पातयित्वा २, पिपतिषम् २ -पित्सम् २, पिपतिषित्वा २ -पित्सित्वा २, पनीपतम् २
पनीपतित्वा २। 41 आकप्रत्ययो भवति।
पताका = ध्वजपटः।]] पताका, 42 इत्यङ्गच् प्रत्ययः पक्षिण्यभिधेये।
पतत्यत्यर्थ- मिति पतङ्गः = पक्षी, आदित्यश्च।]] पतङ्गः, 43 इति तनन्प्रत्ययः।
पतन्त्यस्मिन् इति पत्तनम्।]] पत्तनम्, 44 इत्यत्रन्प्रत्ययः।
पतत्रम् = वाहनम्।]] पतत्रम्, 45 इत्यालन् प्रत्ययः।]] पातालम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९६८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९५)
04
=>
 [[२। ‘तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वा इडू वाच्यः’ (वा। ७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे रूपमेवम्। इडभावपक्षे तु ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्, (७-४-५४) इतीसि, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारस्य लोपे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[३। यङन्ते, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अयमभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘नेर्गदनदपत--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘आशङ्कायामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-१-७) इति सनि रूपमेवम्। इच्छासन्नन्तादपि, एवमेव।]]
08
=>
 [[६। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति ताच्छील्ये, शक्तौ बा चानश् प्रत्ययः, न तु शानच्।]]
09
=>
 [[७। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति ताच्छील्यार्थे चानश्।’]]
10
=>
 [पृष्ठम्०८४१+ ३१]
11
=>
 [[१। सनि धातोरस्य विकल्पितेट्कत्वात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्निषेधे प्राप्ते, ‘द्वितीया श्रितातीतपतितगत्यात्यस्तप्राप्तापन्नैः’ (२-१-२४) इत्यत्र पतित इति निपातनात् इड् भवतीति सिद्धान्तः। ‘बाधकान्येव निपातनानि’ (परिभाषा १२०) इति न्यायाश्रयणेन पतित इत्येव निष्ठायां साधुः। ‘अबाध- कान्यपि निपातनानि’ (परिभाषा १२१) इति न्यायाश्रयणे तु पत्तम्-पत्तः इत्यादीन्यपि रूपाण्यत्र साधून्येवेति प्रतिभाति। तत्र विद्वांसः प्रमाणम्। वस्तुतस्तु सूत्रकाररीत्या धातोरस्य कुत्रापि इड्विकल्पाभावात् निष्ठायामत्र ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति सूत्रं न प्रवर्तते। ततश्च पतितः इत्यस्य साधुत्वे न निर्देशादिरूपप्रमाणान्तराणि मृग्यानि।]]
12
=>
 [[२। णप्रत्ययाभावपक्षे पचाद्यचि रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[३। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णप्रत्ययः।]]
14
=>
 [[४। ‘चरिचलिपतिवदीनाम् द्वित्वम् अचि
\n\n आक् चाभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इति द्वित्वम्। अभ्यासे हलादिशेषाभावः। यङन्तत्वाभावात् आगागमविधानाच्च नीगभावश्च।]]
15
=>
 [[५। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्था वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि ण्यत्प्रत्ययान्तो निपातितः।]]
16
=>
 [[आ। ‘अग्रे गतेन वसतिं परिगृह्य रम्यां आपात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन।’ शि। पा। ५। १५।]]
17
=>
 [[६। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद--’ (३-२-१३६) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययः।]]
18
=>
 [[B। ‘उत्पतिष्णू सहिष्णू च चेरतुः खरदूषणौ।।’ भ। का। ५। १।]]
19
=>
 [[७। ‘स्पृहिगृहिपतिदयि--’ (३-२-१५८) इति ण्यन्तात् आलुच् प्रत्ययः। ताच्छीलि- कोऽयं प्रत्ययः। णिचि उपधाह्रस्वो निपातनात्। ‘अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु’ (६-४-५५) इति णेरयादेशः।]]
20
=>
 [[८। ताच्छीलिकः ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना उकञ् प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[C। ‘भेजेऽभितः पातुकसिद्धसिन्धोरभूतपूर्वां रुचमम्बुराशेः।।’ शि। पा। ३। ३।]]
22
=>
 [[९। ‘जुचङ्क्रम्यदंद्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यनेन ताच्छीलिके युच्प्रत्यये, अनादेशे च रूपम्।]]
23
=>
 [[ड्। ‘निरुद्धे सलिले राज्ञा पतनं कूलमाश्रितान्।।’ रावणार्जुनीये ११-३१।]]
24
=>
 [[१०। कर्तरि लिटः क्वसौ द्वित्वे, ‘अत एकहल्मध्ये--’ (६-४-१२०) इति एत्वाभ्या- सलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]
25
=>
 [[E। ‘बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकाननभुवं न केवलाम्।’ रघु। ११-१९।]]
26
=>
 [पृष्ठम्०८४२+ ३०]
27
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः।]]
28
=>
 [[आ। ‘अप्रग्राहैरिवादित्यो वाजिभिर्दूरपातिभिः।।’ भ। का। ७। ५२।]]
29
=>
 [[२। ‘सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१७१) इत्यनेन कर्तरि किः किन् वा प्रत्ययः। यङन्तात् निपातनमिदम्। निपातनादेव नीगागमोऽ- भ्यासस्य नेति भाष्यमतम्। वार्तिकमते तु स्वतन्त्रमिदं निपातनम्, न तु यङन्तस्येति भाति। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् भाष्यमतेनैव निष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
30
=>
 [[B। ‘पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत्।।’ शि। व। ९। १।]]
31
=>
 [[३। न पतन्त्यनेनेति अपत्यम्। हलन्तात् करणे यत्। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेनात्र यतः साधुत्वं ज्ञेयम्। शब्दकौस्तुभे तु ‘अथ वा बहुलं कृत्याः संज्ञायामिति तत् स्मृतम्। यथाऽपत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा।।’ (श्लोकवार्तिकम् ३-१-११२) इत्यत्र अपत्यम् इत्युपादानात् साधुत्वमुक्तम्। मुद्रित भाष्यकोशेषु तु ‘यथा यत्यं--’ इत्येव पाठो दृश्यते। तेन बाहुलकादे- वेति समाधानं युक्तम्।]]
32
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। पातः = राहुः।]]
33
=>
 [[५। प्रपततीति प्रपातः = जलस्याधोदेशगमनम्।]]
34
=>
 [[६। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। पत्रम् = वाहनम्।]]
35
=>
 [[७। स्त्रियां भावादौ, ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इति क्विप्। प्रतिपत् = ज्ञानम्। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (वा। ३-३-९४) इति वचनात् प्रतिपत्तिः = इत्यपि साधुः।]]
36
=>
 [[८। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यादिना क्यपू संज्ञायाम्। निपत्या = पिच्छिला भूमिः।]]
37
=>
 [[९। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पत्तिः = पदातिः। पुंलिङ्गशब्दोऽयम्।]]
38
=>
 [पृष्ठम्०८४३+ २४]
39
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति द्वितीयान्ते णमुल्। पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः। आसेवा = तात्पर्यम्। एतयोरेवात्र णमुल्। उपपदसमासस्य विकल्पत्वात् रूपाण्येवं भवन्ति।]]
40
=>
 [[आ। ‘लतानुपातं कुसुमान्यगृह्णात् स नद्यवस्कन्दमुपास्पृशच्च।’ भ। का। २। ११।]]
41
=>
 [[२। बलाकादित्वात् [द। उ। ३-३२]
42
=>
 [[३। ‘पतेरङ्गच् पक्षिणि’ [द। उ। ३-५९]
43
=>
 [[४। ‘वीपतिभ्यां तनन्’ [द। उ। ६-५६]
44
=>
 [[५। ‘अमिनक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन्’ [द। उ। ८-५६]
45
=>
 [[६। ‘पतिचण्डिभ्यामालन्’ [द। उ। ८-११६]
Stchoupak
French
प्रति-पत्-
se précipiter vers (acc.).