| YouTube Channel

प्रणामः (praNAmaH)

 
Apte
English
प्रणामः [praṇāmḥ], 1 Bending, bowing, stooping.
A reverential salutation, obeisance, prostration, bow (used with
dat.
 )
as in साष्टाङ्गप्रणाम
Ku.*
 6.91
मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय चकार 3.62
अस्मै प्रणाममकरवम्
K.*
 142.
Comp.
 -अञ्जलिः a respectful salutation with the hands folded together
Ku.*
 4.35
for अष्टाङ्ग˚ see अष्टाङ्ग.
Apte 1890
English
प्रणामः 1 Bending, bowing, stooping.
2 A reverential salutation, obeisance, prostration, bow (used with dat.)
as in साष्टांगप्रणाम
Ku. 6. 91
मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय चंकार 3. 62
अस्मै प्रणाममकरवम् K. 142.
Comp.
अंजलिः a respectful salutation with the hands folded together
Ku. 4. 35
for अष्टांग° see अष्टांग.
Apte Hindi
Hindi
प्रणामः
पुं*
 - प्र+नम्+घञ्
"झुकना, नमस्कार करना, नमन या नति"
प्रणामः
पुं*
 - प्र+नम्+घञ्
"सादर नमस्कार, अभिवादन, दण्डवत् प्रणाम, प्रणति, यथा साष्टांग प्रणाम"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रणामः, प्रमतिः, प्रणिपातः
noun
अवनम्य कृतः नमस्कारः।
"स्वराष्ट्रस्य कृते प्राणत्यागिनाम् अस्माभिः सादरं प्रणामाः।"
Synonyms:
 प्रणतिः, प्रणामः, प्रणिपातः
noun
पादौ स्पृष्ट्वा भक्तिश्रद्धातिशययुक्तः नमस्कारः।
"तेन गुरौ प्रणतिः कृता।"
Tamil
Tamil
ப்ரணாம: : வணங்குதல், நமஸ்கரித்தல், வளைதல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रणामः,
पुं,
 (प्र + णम + भावे घञ् ।) प्रणतिः ।प्रणिपातः । भक्तिश्रद्धातिशययुक्तनमस्कारः ।स तु स्वापकर्षबोधकव्यापारविशेषः । इति मुग्ध-बोधटीकायां दुर्गादासः ॥
स चतुर्व्विधः । अभि-वादनम् १ अष्टाङ्गः २ पञ्चाङ्गः ३ करशिरः-संयोगश्च ४ । प्रथमस्य लक्षणं तच्छब्दे द्रष्ट-व्यम् ॥
द्वितीयो यथा, --“पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा ।वचसा मनसा चैव प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥
”तस्य फलम् ।“भूमौ निपत्य यः कुर्य्यात् कृष्णेऽष्टाङ्गनतिं सुधीः ।सहस्रंजन्मजं पापं त्यक्त्वा वैकुण्ठमाप्नुयात् ॥
”तृतीयो यथा, --“बाहुभ्याञ्चैव जानुभ्यां शिरसा वचसा दृशा ।पञ्चाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवरा-विमौ ॥
” * ॥
प्रकर्षेण नमनम् । तद्विधिर्यथा, कालिकापुराणे ।“शिरोमत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्याञ्च परस्परम् ।प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥
”किञ्चागमे ।“दोर्भ्यां पद्भ्याञ्च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा ।मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥
* ॥
जानुभ्याञ्चैव बाहुभ्यां शिरसा वचसा धिया ।पञ्चाङ्गकः प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवराविमौ ॥
”इति ॥
* ॥
“गरुडं दक्षिणे कृत्वा कुर्य्यात्तत्पृष्ठतो बुधः ।अवश्यञ्च प्रणामांस्त्रीन् शक्तश्चेदधिकाधि-कान् ॥
” * ॥
तथा च नारदपञ्चरात्रे ।“सन्धिं वीक्ष्य हरिं चाद्यं गुरून् स्वगुरुमेव च ।द्विचतुर्व्विंशदथवा चतुर्व्विंशत्तदर्द्धकम् ॥
नमेत्तदर्द्धमथवा तदर्द्धं सर्व्वदा नमेत् ॥
” * ॥
विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“देवार्च्चादर्शनादेव प्रणमेन्मधुसूदनम् ।स्थानापेक्षा न कर्त्तव्या दृष्ट्वार्च्चां द्विजसत्तमाः ॥
देवार्च्चादृष्टिपूतं हि शुचि सर्व्वं प्रकीर्त्तितम् ॥
” * ॥
अथ नमस्कारमाहात्म्यम् । नारसिंहे ।“नमस्कारः स्मृतो यज्ञः सर्व्वयज्ञेषु चोत्तमः ।नमस्कारेण चैकेन नरः पूतो हरिं व्रजेत् ॥
”स्कान्दे ।“दण्डप्रणामं कुरुते विष्णवे भक्तिभावतः ।रेणुसङ्ख्यां वसेत् स्वर्गे मन्वन्तरशतं नरः ॥
”तत्रैव ब्रह्मनारदसंवादे ।“प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण योऽर्च्चयेत् ।स यां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ।नमस्कारेण चैकेन नरः पूतो हरिं व्रजेत् ॥
”तत्रैव श्रीशिवोमासंवादे ।“भूमिमापीड्य जानुभ्यां शिर आरोप्य वैभुवि ।प्रणमेद्यो हि देवेशं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
”तत्रैवान्यत्र ।“तीर्थकोटिसहस्राणि तीर्थकोटिशतानि च ।नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
शाठ्येनापि नमस्कारं कुर्व्वतः शार्ङ्गधन्वने ।शतजन्मार्ज्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
रेणुमण्डितगात्रस्य कणा देहे भवन्ति ये ।तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“अभिवाद्य जगन्नाथं कृतार्थश्च तथा भवेत् ।नमस्कारक्रिया तस्य सर्व्वपापप्रणाशिनी ॥
जानुभ्याञ्चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः ।कृत्वा प्रणामं देवस्य सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
”विष्णुपुराणे ।“अनादिनिधनं देवं दैत्यदानवदारणम् ।ये नमन्ति नरा नित्यं न हि पश्यन्ति ते यमम् ॥
ये जना जगतां नाथं नित्यं नारायणं द्विजाः ।नमन्ति न हि ते विष्णोः स्थानादन्यत्र गामिनः ॥
”नारदीये ।“एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामोदशाश्वमेधावभृथैर्न तुल्यः ।दशाश्वमेधी पुनरेति जन्मकृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥
”हरिभक्तिसुधोदये ।“विष्णोर्द्दण्डप्रणामार्थं भक्तेन पतता भुवि ।पातितं पातकं कृत्स्नं नोत्तिष्ठति पुनः सह ॥
”स्कान्दे देवहूतविकुण्डलसंवादे ।“तपस्तप्त्वा नरो घोरमरण्ये नियतेन्द्रियः ।यत् फलं स समाप्नोति तन्नत्वा गरुडध्वजम् ॥
कृत्वापि बहुशः पापं नरो मोहसमन्वितः ।न याति नरकं नत्वा सर्व्वपापहरं हरिम् ॥
”तत्रैव वेदनिधिस्तुतौ ।“अपि पापं दुराचारं नरं त्वत्प्रणतं हरे ।नेक्षन्ते किङ्करा याम्या उलूकास्तपनं यथा ॥
”विष्णुपुराणे श्रीयमस्य निजभटानुशासने ।“हरिममरगणार्च्चिताङ्घ्रिपद्मंप्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः ।तमपगतसमस्तपापबन्धंव्रज परिहृत्य यथाग्निमाज्यसिक्तम् ॥
”ब्रह्मवैवर्त्ते ।“शरणागतरक्षणोद्यतंहरिमीशं प्रणमन्ति ये नराः ।न पतन्ति भवाम्बुधौ स्फुटंपतितानुद्धरति स्म तानसौ ॥
”अष्टमस्कन्धे च बलिवाक्ये ।“अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमःप्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितः ।यल्लोकपालैस्तदनुग्रहोऽमरै-रलब्धपूर्व्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पितः ॥
”अतएव नारायणव्यूहस्तवे ।“अहो भाग्यमहो भाग्यमहो भाग्यं नृणामिदम् ।येषां हरिपदाब्जाग्रे शिरो न्यस्तं यथा तथा ॥
”किञ्च । नारसिंहे श्रीयमोक्तौ ।“तस्य वै नारसिंहस्य विष्णोरमिततेजसः ।प्रणामं ये प्रकुर्व्वन्ति तेषामपि नमो नमः ॥
”भविष्योत्तरे च जलधेनुप्रसङ्गे ।“विष्णोर्द्देवजगद्धातुर्जनार्द्दनजगत्पतेः ।प्रणामं ये प्रकुर्व्वन्ति तेषामपि नमो नमः ॥
”इत्यादि ॥
* ॥
अथ प्रणामनित्यता । बृहन्नारदीये लुब्ध-कोपाख्यानारम्भे ।“सकृद्वा न नमेद्यस्तु विष्णवे शर्म्मकारिणे ।शबोपमं विजानीयात् कदाचिदपि नालपेत् ॥
”किञ्च । पाद्मे वैशाखमाहात्म्ये यमब्राह्मण-संवादे ।“पश्यन्तो भगवद्द्वारं नाम शस्त्रपरिच्छदम् ।अकृत्वा तत्प्रणामादि यान्ति ते नरकौकसः ॥
” * ॥
अथ नमस्कारे निषिद्धानि । विष्णुस्मृतौ ।“जन्मप्रभृति यत्किञ्चित् पुमान् वै धर्म्ममा-चरेत् ।सर्व्वं तन्निष्फलं याति एकहस्ताभिवादनात् ॥
”वाराहे ।“वस्त्रप्रावृतदेहस्तु यो नरः प्रणमेत माम् ।श्वित्री स जायते मूर्खः सप्तजन्मनि भामिनि ! ॥
”किञ्चान्यत्र ।“अग्रे पृष्ठे वामभागे समीपे गर्भमन्दिरे ।जपहोमनमस्कारान्न कुर्य्यात् केशवालये ॥
”अपि च ।“सकृद्भूमौ निपतितो न शक्तः प्रणमेन्मुहुः ।उत्थायोत्थाय कर्त्तव्यं दण्डवत् प्रणिपातनम् ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे ८ विलासः ॥
नतिविशेषस्तु यामले ।“त्रिकोणाकारा सर्व्वत्र नतिः शक्तेः समीरिता ।दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्याश्च शाम्भवीम् ॥
ततश्च दक्षिणां गत्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत् ॥
” * ॥
एकहस्तप्रणामनिषेधो यथा, --“एकहस्तप्रणामश्च एकं वापि प्रदक्षिणम् ।अकाले दर्शनं विष्णोर्हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
कायिकवाचिकमानसमेदेन प्रत्येकं त्रिविधः ।यथा, कालिकापुराणे ७० अध्याये ।“कायिको वाग्भवश्चैव मानसन्त्रिविधः स्मृतः ।नमस्कारस्तु तत्त्वज्ञैरुत्तमाधममध्यमः ॥
प्रसार्य्य पादौ हस्तौ च पतित्वा दण्डवत् क्षितौ ।जानुभ्यामवनीं गत्वा शिरसा स्पृश्य मेदिनीम् ॥
क्रियते यो नमस्कार उत्तमः कायिकस्तु सः ।जानुभ्यां क्षितिं संस्पृष्ट्वा शिरसा स्पृश्य मेदि-नीम् ॥
क्रियते यो नमस्कारो मध्यमः कायिकस्तु सः ।पुटीकृत्य करौ शीर्षे दीयते यद्यथा तथा ॥
अस्पृष्ट्वा जानुशीर्षाभ्यां क्षितिं सोऽधम उच्यते ॥
यः स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिः ।क्रियते भक्तियुक्तैर्व्वा वाचिकस्तूत्तमः स्मृतः ॥
पौराणिकैर्वैदिकैर्व्वा मन्त्रैर्य्या क्रियते नतिः ।मध्यमोऽसौ नमस्कारो भवेद्वाचनिकः सदा ।स वाचिकोऽधमो ज्ञेयो नमस्कारेषु पुत्त्रकौ ॥
*इष्टमध्यानिष्टगतैर्मनोभिस्त्रिविधं पुनः ।मननं मानसं प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम् ॥
त्रिविधे च नमस्कारे कायिकश्चोत्तमः स्मृतः ।कायिकैस्तु नमस्कारैर्देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ॥
अयमेव नमस्कारो दण्डादिप्रतिपत्तिभिः ।प्रणाम इति विज्ञेयः स पूर्व्वं प्रतिपादितः ॥
” * ॥
शूद्रपूजितदेवताप्रणामनिषेधो यथा, --“यः शूद्रेणार्च्चितं लिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेद्यदि ।निष्कृतिस्तस्य नास्त्येव प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥