| YouTube Channel

प्रणयः (praNayaH)

 
Apte
English
प्रणयः [praṇayḥ], 1 Espousing, seizing (as in marriage)
आबद्ध- कङ्कणकरप्रणयप्रसादमासाद्य
Māl.
 6.14.
(a) Love, affection, fondness, attachment, liking, regard
साधारणो$य- मुभयोः प्रणयः स्मरस्यं
V.*
 2.16
साधारणो$यं प्रणयः
Ś.*
 3
(where in both cases sense 6 may do as well)
Ś.*
 6.8
5.23
Ms.*
 17
R.*
 6.12
Bh.*
 2.42. (b) A wish, desire
longing
हरेरतुलविक्रमप्रणयलालसः साहसे
Māl.
 8.7
Ś.*
 7.16.
Friendly acquaintance or regard, friendship, intimacy
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि
Bg.*
 11.41
स्नेहस्य तत् फलमसौ प्रणयस्य सारः
Māl.
 1.9.
Familiarity, confidence, trust
मया गृहीते सलिले$नेन कृतःप्रणयः
Ś.*
 5.
Favour, kindness, act of courtesy
अलंकृतो$स्मि स्वयंग्राह प्रणयेन भवता
Mk.*
 1
1.45.
An entreaty, request, solicitation
तद् भूतनाथानुग नार्हसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम्
R.*
 2.58
V.*
 4.13.
Reverence, obeisance.
Final beatitude.
A leader.
Conduct, guidance. (प्रणयेन confidentially, candidly
without reserve or ceremony
प्रणयात् openly, frankly).
Comp.
 -अपराधः an offence against friendship or love. -उन्मुख
a.
disposed or about to declare one's love
विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं तव चिरात् प्रभृति प्रणयोन्मुखे
M.*
 4.13.
impatient through love. -उपेत
a.
 candid, frank. -कलहः a lover's quarrel, a mock or feigned quarrel
नाप्यन्यस्मात् प्रणयकलहाद् विप्रयोगोपपत्तिः Me. (considered spurious by Malli.).-कुपित
a.
 angry through love, feigning anger
त्वामा- लिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम्
Me.*
 17. -क्रोपः feigned anger of a mistress towards her lover, coquettish anger. -पेशल
a.
 soft through affection. -प्रकर्षः excessive love, intense attachment.
भङ्गः breach of friendship.
faithlessness. -मानः the jealousy of love. -वचनम् expression of love. -विमुख
a.
averse from love.
disinclined to friendship
सौधोत्सङ्गप्रणय- विमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः
Me.*
 27. -विहतिः, -विघातः non-compliance, refusal (of a request
&c.
 ). -स्पृश्
a.
 inspired by love
Māl.
 5.7.
Apte 1890
English
प्रणयः 1 Espousing, seizing (as in marriage)
Māl. 6. 14.
2 (a) Love, affection, fondness, attachment, liking, regard
साधारणोयमुभयोः प्रणयः स्मरस्य V. 2. 16
साधारणोयं प्रणयः Ś. 3
(where in both cases sense 6 may do as well)
Ś. 6. 7
5. 23
Me. 105
R. 6. 12
Bh. 2. 42. (b) A wish, desire, longing
Ku. 5. 85
Māl. 8. 7
Ś. 7. 16.
3 Friendly acquaintance or regard, friendship, intimacy
Māl. 1. 9.
4 Familiarity, confidence, trust
मया गृहीते सलिलेऽ नेन कृतः प्रणयः Ś. 5.
5 Favour, kindness, act of courtesy
अलंकृतोऽस्मि स्वयंग्राहप्रणयेन भवता Mk. 1
1. 45.
6 An entreaty, request, solicitation
तद्भतताथानुग नार्हसि त्वं संबंधिनो मे प्रणयं विहंतु R. 2. 28
V. 4. 13.
7 Reverence, obeisance.
8 Final beatitude.
9 A leader.
10 Conduct, guidance. (प्रणयेन confidentially, candidly
without reserve or ceremony
प्रणयात् openly, frankly).
Comp.
अपराधः an offence against friendship or love.
उन्मुख a. {1} disposed or about to declare one's love
M. 4. 13. {2} impatient through love.
उपेत a. candid, frank.
कलहः a lover's quarrel, a mock or feigned quarrel
नाप्यन्यस्मात्प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः Me. (considered spurious by Malli.).
कुपित a. angry through love, feigning anger
Me. 105.
कोपः feigned anger of a mistress towards her lover, coquettish anger.
प्रकर्षः excessive love, intense attachment.
भंगः {1} breach of friendship. {2} faithlessness.
वचनं expression of love.
विमुख a. {1} averse from love. {2} disinclined to friendship
Me. 27.
विहतिः,
विघातः non-compliance, refusal (of a request &c.).
स्पृश् a. inspired by love
Māl. 5. 7.
Apte Hindi
Hindi
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"विवाह करना, पाणि ग्रहण करना"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"प्रेम स्नेह, चव, अनुरक्ति, अभिरुचि"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"अभिलाषा, इच्छा, लालसा"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"मित्रतापूर्ण परिचय, प्रीति, मैत्री, घनिष्ठता"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"परिचय, भरोसा, विश्वास"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"अनुग्रह, कृपा, सौजन्य"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"अनुरोध, प्रार्थना, निवेदन"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
"श्रद्धा, भक्ति, मोक्ष"
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
विवाह
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
मैत्री
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
अनुग्रह
प्रणयः
पुं*
 - प्र+नी+अच्
विनय
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अभिमानम्, याञ्चा, प्रणयः
noun
प्रणयार्थे प्रीत्या प्रार्थनम्।
"रामलक्ष्मणौ उभौ अपि शूर्पनखायाः अभिमानं न स्वीकृतवन्तौ।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रणयः,
पुं,
 (प्रणयनम् । प्र + णी + “एरच् ।”३ । ३ । ५६ । इति अच् ।) प्रीत्या प्रार्थनम् ।तत्पर्य्यायः । प्रश्रयः २ । इत्यमरः । ३ । २ । २५ ॥
प्रसरः ३ । इति भरतः ॥
(यथा, रघौ । २ । ५८ ।“सम्बन्धमाभाषणपूर्व्वमाहु-र्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्व्वनान्ते ।तद्भूतनाथानुग ! नार्हसि त्वंसम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥
”)प्रेम । (यथा, भगवद्गीतायाम् । ११ । ४ ।“सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तंहे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।अजानता महिमानं तवेदंमया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥
”)याच्ञा । विश्रम्भः । निर्व्वाणः । इति मेदिनी ।ये, ८९ ॥