| YouTube Channel

प्रग्रहः (pragrahaH)

 
Apte 1890
English
प्रग्रहः 1 Holding or stretching forth, holding out.
2 Laying hold of, taking, grasping, seizing.
3 The commencement of an eclipse.
4 (a) A rein, bridle
धृताः प्रग्रहाः अवतरत्वायुष्मान् Ś. 1
Śi. 12. 31. (b) A whip, lash, scourge.
5 A check, restraint.
6 Binding, confinement.
7 A prisoner, captive.
8 Taming, breaking (as an animal).
9 A ray of light.
10 The string of a balance.
11 A vowel not subject to the rules of Saṃdhi or euphony
see प्रगृह्य.
12 N. of Viṣṇu.
13 The arm.
14 A leader, guide.
15 Kindness, favour.
16 The Karṇikāra tree.
Apte Hindi
Hindi
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"फैलाना, थमाना"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"पकड़ना, लेना, ग्रहण करना, हथियार लेना"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
ग्रहण का आरंभ
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"रास, लगाम"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"रोक थाम, पाबन्दी"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"बंधन, कैद"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"कैदी, बन्दी"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
"पालना, संधाना"
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
प्रकाश की किरण
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
तराजू की डोरी
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह+अप्
संधि के नियमों से मुक्त स्वर
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह्+अप्
राजसभासदों को उपहार
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह्+अप्
जोड़ के रखना
प्रग्रहः
पुं*
 - प्र+ग्रह्+अप्
घृष्टता
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कारावासः, कारानिरोधः, काराबंधनंम्, निरोधः, बंधनम्, आसेधः, प्रग्रहः, बंदीकरणम्
noun
विधिम् अनुसृत्य अपराधस्य कृते दिष्टः दण्डः येन अपराधी एकस्मिन् स्थाने रुद्धः भवति।
"तस्य कृते वर्षत्रयपर्यन्तं कारावासः आदिष्टः।"
Synonyms:
 स्वैरता, स्वैरिता, दुराग्रहः, निर्बन्धशीम्, अवश्यता, प्रतिनिविष्टता, प्रतीपता, दुरवग्रहः, प्रग्रहः, अविनेयता, दुष्टता, दुर्मदः
noun
स्वस्य अनुचिताम् इच्छां साधयितुं कृतः आग्रहः।
"किशोरस्य स्वैरतया सर्वे अपि त्रस्ताः।"
Synonyms:
 मार्गदर्शकः, पथदर्शकः, उपदेशकः, निर्देशकः, नायकः, प्रग्रहः, मार्गोपदिक्, निर्देष्टा, अध्वदर्शी, संचारयिता, निर्णेता, धूर्षद्, उद्देशकः, पदवायः, आदेशकः, प्रज्ञाता, मुख्यः, विचारकः, विनायकः, विनेता, वोढा
noun
यः मार्गं दर्शयति।
"वयम् एकं कुशलं मार्गदर्शकम् अनुसरन्तः अग्रे अगच्छाम।"
Synonyms:
 आग्रहः, हठः, निर्बन्धः, स्वैरिता, दुराग्रहः, निर्बन्धशीलम्, दृढता, अवश्यता, प्रतिनिविष्टता, प्रतीपता, दुरवग्रहः, प्रग्रहः, दुर्ग्रहः, आसक्तिः, अनुग्रहः
noun
सातत्येन कथनं यत् यथैव अस्ति यथैव भविष्यति यथैव भवेत् इति।
"तुलसी कृष्णमूर्तेः पुरत एव धनुर्धारणस्य आग्रहम् अकरोत्।"
Synonyms:
 आरग्वधः, राजवृक्षः, सम्पाकः, चतुरङ्गुलः, आरेवतः, व्याधिघातः, कृतमालः, सुवर्णकः, मन्थानः, रोचनः, दीर्घफलः, नृपदृमः, हिमपुष्पः, राजतनुः, कण्डुघ्नः, ज्वरान्तकः, अरुजः, स्वर्णपुष्पम्, स्वर्णद्रुः, कुष्ठसुदनः, कर्णाभरणकः, महाराजद्रुमः, कर्णिकारः, स्वर्णाङ्गः, प्रग्रहः, शम्पाकः, शम्पातः
noun
वृक्षविशेषः यस्य माषः दीर्घः अस्ति।
"आरग्वधस्य पुष्पाणि पीतानि तथा च पर्णानि शिरीषसदृशानि भवन्ति।"
Synonyms:
 प्रग्रहः, वागा, रश्मिः, वल्गा, दन्तालिका, संयमः, यन्त्रणम्, निग्रहः, वसुः, अभीषुः, अभीशुः
noun
अश्वादीनां नियमनार्थे उपयुज्यमाना रश्मिः।
"नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः। गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तमः॥"
Synonyms:
 काराबन्धनम्, कारानिरोधः, बन्धनम्, कारागोपनम्, आसेधः, प्रग्रहः
noun
कारायां बन्धनम्।
"पण्डित जवाहारलाल नेहरु महोदयः काराबन्धने अपि लेखनकार्यम् अकरोत्।"
Synonyms:
 तुलाप्रग्रहः, तुलाप्रग्राहः, प्रग्रहः, प्रग्राहः
noun
तुलायाः प्रग्रहः ।
"तुलाप्रग्रहे जाताः ग्रन्थयः अपाकरोतु।"
Synonyms:
 प्रग्रहः
noun
उष्ट्रस्य नासिकारज्जुः।
"बालकः प्रग्रहं गृहीत्वा उष्ट्रेन सह चलति।"
Tamil
Tamil
ப்ரக்3ரஹ: : ப்ரக்3ராஹ = பிடித்தல், எடுத்தல், தூக்குதல், எடுத்துச் செல்லல், தாங்கிச் செல்லல், தலைக்கயிறு, கடிவாளம், தராசின் கயிறு.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: प्रग्रहः
Root: प्रग्रह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ arm
⇒ cord
⇒ kind
⇒ rein
⇒ rope
⇒ thong
⇒ guide
⇒ ruler
⇒ halter
⇒ taming
⇒ string
⇒ bridle
⇒ favour
⇒ leader
⇒ seizing
⇒ binding
⇒ kindness
⇒ breaking
⇒ receiving
⇒ clutching
⇒ obstinacy
⇒ satellite
⇒ companion
⇒ hospitable
⇒ ray of light
⇒ stubbornness
⇒ taking hold of
⇒ species of plant
⇒ holding in front
⇒ stretching forth
⇒ friendly reception
⇒ beginning of an eclipse
⇒ seizure of the sun or moon
⇒ particular manner of fighting
⇒ cord or string suspending a balance
⇒ vowel not subject to the rules of sandhi
Shloka(s):
3|3|138|1 ► किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|220|2 ► अभीषुः प्रग्रहे रश्मौ प्रैषः प्रेषणमर्दने॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|238|1 ► तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|138|1 ⇢ रश्मिः (रश्मि) (पुं) ⇒ ray, food, cord, rein, rope, goad, whip, beam, trace, leash, string, splendour, bridle rein, ray of light, measuring cord
➠ 3|3|220|2 ⇢ अभीषुः (अभीषु) (पुं)
➠ 3|3|238|1 ⇢ प्रग्राहः (प्रग्राह) (पुं) ⇒ rein, taking, bridle, seizing, bearing, carrying, string of a balance
➠ 3|3|238|1 ⇢ प्रग्रहः (प्रग्रह) (पुं) ⇒ arm, cord, kind, rein, rope, thong, guide, ruler, halter, taming, string, bridle, favour, leader, seizing, binding, kindness, breaking, receiving, clutching, obstinacy, satellite, companion, hospitable, ray of light, stubbornness, taking hold of, species of plant, holding in front, stretching forth, friendly reception, beginning of an eclipse, seizure of the sun or moon, particular manner of fighting, cord or string suspending a balance, vowel not subject to the rules of sandhi
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ रज्जुः
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रग्रहः,
पुं,
 (प्रगृह्यते इति प्रगृह्णात्यनेनेति वा ।प्र + ग्रह + “प्रे वणिजाम् ।” ३ । ३ । ५२ । “रश्मौच ।” ३ । ३ । ५३ । इति घञभावपक्षे “ग्रह-वृदृनिश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।)तुलासूत्रम् । अश्वादिरश्मिः । वन्दी । इत्य-मरः । ३ । ३ । २३६ ॥
नियमनम् ॥
(यथा, महाभारते । ३ । १७९ । १६ ।“नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः ।गजोवा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ! ॥
”)भुजः । रश्मिः । (यथा, गोलाध्याये । ८ ।“इन्दोः प्राच्यां भवति तरणेः प्रग्रहः किं प्रती-च्याम् ॥
”)सुवर्णालुमहीरुहः । इति मेदिनी ॥
कर्णिकार-वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(तत्पर्य्यायो यथा, “आरेवतो राजवृक्षः प्रग्रहश्चतुरङ्गुलः ।आरग्वधोऽथ सम्पाकः कृतमालः सुवर्णकः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
प्र + ग्रह + भावे अप् । इन्द्रियादीनां निग्रहः ।यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ८ । ७८ ।“व्यर्थो हि केवलं तस्य प्रग्रहो वाह्यगोचरः ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन चित्तं रक्ष जनार्द्दन ! ॥
”धारणम् । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि ।२२ । ४ ।“उद्धवोऽथ महाबुद्धिरुग्रसेनो महाबलः ।अन्ये च यादवाः सर्व्वे कवचप्रग्रहे रताः ॥
”अवलम्बनम् । यथा, हरिवंशे । ४१ । १६९ ।“नृपेष्वथ प्रनष्टेषु जगत्यप्रग्रहाः प्रजाः ।क्षणेन निर्वृते चैवं हत्वा चान्योन्यमाहवे ॥
परस्परहृतस्वाश्च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः ।एवं कष्टमनुप्राप्ताः कलिसन्ध्यांशके तदा ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ९४ ।“प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रोऽनेकशृङ्गो गदाग्रजः ॥
”प्रकृष्टाधिष्ठानादौ, त्रि । यथा, रामायणे । २ ।८२ । १ ।“तामार्य्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥
”“प्रग्रहा प्रकृष्टैर्व्वशिष्ठादिभिर्ग्रहोऽधिष्ठानंयस्यां सा ।” इति तट्टीका ॥
उद्यतबाहुः ।यथा, रामायणे । ७ । ९५ । १४ ।“एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं सत्यशालिनम् ॥
”)