| YouTube Channel

प्रगल्भा (pragalbhA)

 
Monier Williams Cologne
English
प्र-°गल्भा
f.
 a bold and confident woman (esp. one of the classes of heroines in dram. composition),
Sāh.
N.
 of Durgā,
L.
Apte Hindi
Hindi
प्रगल्भा
स्त्री*
 - प्र+गल्भ्+अच्+ टाप्
साहसी स्त्री
प्रगल्भा
स्त्री*
 - प्र+गल्भ्+अच्+ टाप्
"कर्कशा, झगड़ालू स्त्री"
प्रगल्भा
स्त्री*
 - प्र+गल्भ्+अच्+ टाप्
"उद्धत या प्रौढ़ स्त्री, काव्यनाटक को नायिकों में से एक"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रगल्भा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಹೆಂಗಸು /ಚಂಡಿ /ಗಯ್ಯಾಳಿ /ಬೈಗುಳದ ಹೆಂಗಸು
L R Vaidya
English
pragalBa {% a. (f. ल्भा) %} 1. Bold, daring
2. eloquent, पुंवत्प्रगल्भा R.vi.20
3. spirited, courageous, R.ii.41
4. audacious, arrogant, officious, R.xiii.9
5. shameless
6. strong
7. mature, K.S.v.30
8. illustrious, eminent
9. developed, great.
pragalBA {% f. %} 1. A bold woman
2. a scolding woman, a shrew
3. a bold woman experienced in love-matters considered as a character in poetic composition. See मध्यमा and मुग्धा.
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
गौतमी कौशिकी कृष्णा तामसी बाभ्रवी जया ॥ ४७ ॥
कालरात्रिर्महामाया भ्रामरी यादवी वरा ।
बर्हिध्वजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी ॥ ४८ ॥
अमोघा विन्ध्यनिलया षष्ठी कान्तारवासिनी ।
जाङ्गुली बदरीवासा वरदा कृष्णपिङ्गला ॥ ४९ ॥
p{0003}
दृषद्वतीन्द्रभगिनी प्रगल्भा रेवती तथा ।
महाविद्या सिनीवाली रक्तदन्त्येकपाटला ॥ ५० ॥
एकपर्णा बहुभुजा नन्दपुत्री महाजया ।
भद्रकाली महाकाली योगिनी गणनायिका ॥ ५१ ॥
हासा भीमा प्रकूष्माण्डी गदिनी वारुणी हिमा ।
अनन्ता विजया क्षेमा मानस्तोका कुहावती ॥ ५२ ॥
चारणा च पितृगणा स्कन्दमाता घनाञ्जनी ।
गान्धर्वी कर्वरी गार्गी सावित्री ब्रह्मचारिणी ॥ ५३ ॥
कोटिश्रीर्सन्दरावासा केशी मलयवासिनी ।
कालायनी विशालाक्षी किराती गोकुलोद्भवा ॥ ५४ ॥
एकानसी नारायणी शैला शाकंभरीश्वरी ।
प्रकीर्णकेशी कुण्डा च नीलवस्त्रोग्रचारिणी ॥ ५५ ॥
अष्टादशभुजा पौत्री शिवदूती यमस्वसा ।
सुनन्दा विकचा लम्बा जयन्ती नकुलाकुला ॥ ५६ ॥
विलङ्का नन्दिनी नन्दा नन्दयन्ती निरञ्जना ।
कालंजरी शतमुखी विकराली करालिका ॥ ५७ ॥
विरजाः पुरला जीरी बहुपुत्री कुलेश्वरी ।
कैटभी कालदमनी दर्दुरा कुलदेवता ॥ ५८ ॥
रौद्री कुन्द्रा महारौद्री कालंगमा महानिशा ।
बलदेवस्वसा पुत्री हीरी क्षेमंकरी प्रभा ॥ ५९ ॥
मारी हैमवती चापि गोला शिखरवासिनी ।
-wordlist-
गौतमी (स्त्री), कौशिकी (स्त्री), कृष्णा (स्त्री), तामसी (स्त्री), बाभ्रवी (स्त्री), जया (स्त्री), कालरात्रि (स्त्री), महामाया (स्त्री), भ्रामरी (स्त्री), यादवी (स्त्री), वरा (स्त्री), बर्हिध्वजा (स्त्री), शूलधरा (स्त्री), परमब्रह्मचारिणी (स्त्री), अमोघा (स्त्री), विन्ध्यनिलया (स्त्री), षष्ठी (स्त्री), कान्तारवासिनी (स्त्री), जाङ्गुली (स्त्री), बदरीवासा (स्त्री), वरदा (स्त्री), कृष्णपिङ्गला (स्त्री), दृषद्वती (स्त्री), इन्द्रभगिनी (स्त्री), प्रगल्भा (स्त्री), रेवती (स्त्री), महाविद्या (स्त्री), सिनीवाली (स्त्री), रक्तदन्ती (स्त्री), एकपाटला (स्त्री), एकपर्णा (स्त्री), बजुभुजा (स्त्री), नन्दपुत्री (स्त्री), महाजया (स्त्री), भद्रकाली (स्त्री), महाकाली (स्त्री), योगिनी (स्त्री), गणनायिका (स्त्री), हासा (स्त्री), भीमा (स्त्री), प्रकूष्माण्डी (स्त्री), गदिनी (स्त्री), वारुणी (स्त्री), हिमा (स्त्री), अनन्ता (स्त्री), विजया (स्त्री), क्षेमा (स्त्री), मानस्तोका (स्त्री), कुहावती (स्त्री), चारणा (स्त्री), पितृगणा (स्त्री), स्कन्दमाता (स्त्री), घनाञ्जनी (स्त्री), गान्धर्वी (स्त्री), कर्बुरा (स्त्री), गार्गी (स्त्री), सावित्री (स्त्री), ब्रह्मचारिणी (स्त्री), कोटिश्री (स्त्री), मन्दरावासा (स्त्री), केशी (स्त्री), मलयवासिनी (स्त्री), कालायनी (स्त्री), विशालाक्षी (स्त्री), किराती (स्त्री), गोकुलोद्भवा (स्त्री), एकानसी (स्त्री), नारायणी (स्त्री), शैला (स्त्री), शाकम्भरी (स्त्री), ईश्वरी (स्त्री), प्रकीर्णकेशी (स्त्री), कुण्डा (स्त्री), नीलवस्त्रा (स्त्री), उग्रचारिणी (स्त्री), अष्टादशभुजा (स्त्री), पौत्री (स्त्री), शिवदूती (स्त्री), यमस्वसा (स्त्री), सुनन्दा (स्त्री), विकचा (स्त्री), लम्बा (स्त्री), जयन्ती (स्त्री), नकुला (स्त्री), कुला (स्त्री), विलङ्का (स्त्री), नन्दिनी (स्त्री), नन्दा (स्त्री), नन्दयन्ती (स्त्री), निरञ्जना (स्त्री), कालञ्जरी (स्त्री), शतमुखी (स्त्री), विकराला (स्त्री), करालिका (स्त्री), विरजस् (स्त्री), पुरला (स्त्री), जारी (स्त्री), बहुपुत्री (स्त्री), कुलेश्वरी (स्त्री), कैटभी (स्त्री), कालदमनी (स्त्री), दर्दुरा (स्त्री), कुलदेवता (स्त्री), रौद्री (स्त्री), कुन्द्रा (स्त्री), महारौद्री (स्त्री), कालङ्गमा (स्त्री), महानिशा (स्त्री), बलदेवस्वसृ (स्त्री), पुत्री (स्त्री), हीरी (स्त्री), क्षेमङ्करी (स्त्री), प्रभा (स्त्री), मारी (स्त्री), हैमवती (स्त्री), गोला (स्त्री), शिखरवासिनी (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रगल्भा,
स्त्री,
 (प्रगल्भते धृष्टा भवतीति । प्र +गल्भ धार्ष्ट्ये + पचादित्वादच् । ततष्टाप् ।)नायिकाभेदः । अस्या लक्षणम् । पतिमात्र-विषयकेलिकलापकोविदा । अस्याश्चेष्टा रति-प्रीतिः । आनन्दादात्मसंमोहः । रतिप्रीति-र्यथा, --“संस्पृश्य स्तनमाकलय्य वदनं संश्लिष्य कण्ठस्थलंनिष्पीयाधरविम्बमम्बरमपाकृष्य व्युदस्यालकम् ।देवस्याम्बुजिनीपतेः समुदयं जिज्ञासमाने प्रियेवामाक्षी वसनाञ्चलैः श्रवणयोर्नीलोत्पलंनिह्नुते ॥
”आनन्दादात्मसंमोहो यथा, --“नखाङ्कितमुरःस्थलेऽधरतले रदस्य क्षतंच्युता वकुलमालिका विगलिता च मुक्तावली ।रतान्तसमये मया सकलमेतदालोचितंस्मृतिः क्व च पतिः क्व च क्व च तवालिशिक्षा-विधिः ॥
”सा मानावस्यायां त्रिविधा । धीरा अधीराधीराधीरा च । व्यङ्ग्यकोपप्रकाशा धीरा ।अव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा अधीरा । व्यङ्ग्याव्यङ्ग्यकोप-प्रकाशा धीराधीरा । प्रौढाधीरायास्तु रता-वौदास्यम् । अधीरायास्तर्ज्जनताडनादि ।धीराधीराया रतावौदास्यं तर्ज्जनादि चकोपस्य प्रकाशकम् । प्रौढाधीरा यथा, --“नो तल्पं भजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारागिरोदृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाश-च्छलात् ।इत्थं केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य संगोपनंकिं स्यादेव नचेत् पुनः सहचरी कुर्व्वीत साचिस्मितम् ॥
”प्रगल्भा अधीरा यथा, --“प्रतिफलमवलोक्य स्वीयमिन्दोः कलायांहरशिरसि परस्या वासमाशङ्कमाना ।गिरिशमचलकन्या तर्ज्जयामास कम्पप्रचलबलयवेल्लत्कान्तिभाजा करेण ॥
”प्रगल्भा धीराधीरा यथा, --“तल्पोपान्तमुपेयुषि प्रियतमे साचीकृतग्रीवयाकाकुव्याकुलवाचि साचिहसितस्फुर्जत्कपोल-श्रिया ।हस्तन्यस्तकरे पुनर्मृगदृशा लाक्षारसक्षालित-प्रोष्ठीपृष्ठमयूखमांसलरुचो विस्फारिता दृष्टयः ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
(तल्लक्षणञ्च यथा साहित्यदर्पणे । ३ । १०१ ।“स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा ।भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाक्रान्तनायका ॥
”तस्या उदाहरणभेदादिकं तत्रैव विशेषतो द्रष्ट-व्यम् ॥
)