पौरुष (pauruSa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पौरुष mfn.
   subst. (-षः-षी-षं) The measure of a man,  equal to the height
to which he reaches with both arms elevated,  and the fingers
extended. Adj. Manly,  of or belonging to man. 
	 n.
  (-षं)
	 1. The
property of manhood,  virility,  manliness.
	 2. Action,  or action
incidental to the state of humanity.
	 3. Semen virile.
	 4. Strength, 
power,  vigour,  heroism. 
	 5. The Penis.
	 6. A Sundial.
 E.
  पुरुष a
man,  aff.
   अण्.

Capeller Eng

English

 पौरुष॑ f.
  ई human,  manly,  belonging or consecrated to
Puruṣa.  —m.  a man's load
 f.
  ई a woman
 n.
  manhood,  virility,  manly
deed,  a man's length.

Yates

English

 पौरुष (षः-षा-षं) 1.
m.
  f.
  n.
  The mea-
sure of a man with arms erect.
n.
  Manhood
 action
 semen vi-
rile
 strength.
a. Manly.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 adj.
  	-	  belonging or sacred to puruSa
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 adj.
  	-	  manly
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 adj.
  	-	  human
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 m.
  	-	  weight or load which can be carried by one man
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 m.
  	-	  period of 3 hours
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  penis
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  prowess
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  manhood
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  strength
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  valour
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  semen virile
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  force
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  manly strength or courage or deed
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  manliness
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  sun-dial
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  generation
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  man's length
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  manliness
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  virility
पौरुष 	-	 pauruSa 	-	 n.
  	-	  heroism

Wilson

English

 पौरुष
mfn.
   subst. (-षः-षी-षं) The measure of a man,  equal to
the height to which he reaches with both arms elevated,  and the fingers
extended. adj. Manly,  of or belonging to man. 
n.
  (-षं)
1 The property of manhood,  virility,  manliness.
2 Action,  or action incidental to the state of humanity.
3 Semen virile.
4 Strength,  power,  vigour.
E.
  पुरुष a man,  aff.
   अण्.

Apte

English

पौरुष [pauruṣa],  a.
  (-षी f.
 ) [पुरुष अण्]

Relating to a man or man in general,  human. 

Manly,  virile.

Secred to Puruṣa. . -षः A weight which can be carried by one man
 Ms.*
  8.44. -षी A woman. 

षम् Human action,  man's work,  exertion,  effort
 धिग् धिग् वृथा पौरुषम् Bh.*
  2.88
 दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt.*
  1.361
 2.85.

(a) Heroism,  prowess,  valour,  manliness,  courage
 पौरुषभूषणः R.*
  15.28
8.28. (b) Strength,  power,  vigour.

Virility
 पौरुषं नृषु Bg.*
  7.8
 स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् Rām.*
  7.87.29.

Semen virile.

Penis.

The full height of a man,  the height to which he reaches with both arms elevated and the fingers extended
 जवे$पि माने$पि च पौरुषाधिकम् N.*
  1.57.

Sun-dial.

Apte 1890

English

 पौरुष a. (षी f.) [पुरुष-अण्] 1 Relating to a man or man in general,  human. 
2 Manly,  virile. 
3 Sacred to Puruṣa. 
षः A weight which can be carried by one man. 
षी A woman. 
षं 1 Human action,  man's work,  exer tion,  effort
 धिग्धिग्वृथा पौरुषं Bh. 2. 38
 दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt. 1. 361
 2. 81. 
2 (a) Heroism,  prowess,  valour,  manliness,  courage
 पौरुषभूषणः R. 15. 28
 8. 28. (b) Strength,  power,  vigour. 
3 Virility
 Bg. 7. 8. 
4 Semen virile. 
5 Penis. 
6 The full height of a man,  the height to which he reaches with both arms elevated and the fingers extended. 
7 Sundial. 

Monier Williams Cologne

English

 1. पौरुष॑ mf(ई)n.  (fr.  पुरुष) manly,  human,  ŚBr.
  
 MBh.
   &c.
  

 belonging or sacred to Puruṣa,  RPrāt.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.

 =
  पुरुष-द्वयस,  -दघ्न or -मात्र,  Pāṇ.
  v,  2,  37
 38

 पौरुष॑ m.
  a weight or load which can be carried by one man,  Mn.
   viii,  404 (Kull. )

 N.
  of a Rākṣasa,  VP.
   (v.l. पौरुषेय)

 पौरुष॑ n.
  manhood,  virility (opp.  to स्त्रीत्व),  R.
 

 manliness,  manly strength or courage or deed,  valour,  heroism,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 force (opp.  to बुद्धि,  ‘intellect’),  Kathās.
 

 a man's length,  VarBṛS.
 

 a generation,  ĀśvŚr.
  
 MārkP.

 semen virile,  L.
 

 the penis,  Suśr.
 

 a sun-dial,  L.
 

 2. पौरुष Vṛddhi form of पुरुष in comp. 

Monier Williams 1872

English

 पौरुष पौरुष,  अस्,  ई,  अम् (fr. पुरुष), 
belonging or relating to a man or to man in general, 
manly,  virile,  human
 relating or belonging to Pu-
rusha,  sacred to Puruṣa
 being of the length of a
man with both arms elevated and the fingers ex-
tended
 (अस्),  m. (according to Kullūka) = पुरुष-
वाह्य-भार,  a weight or load which can be carried
by one man
 (ई),  f. a woman
 (अम्),  n. manhood, 
manliness,  manly strength or courage,  heroism, 
strength,  power,  vigour
 human action,  action of
men,  man's work,  action
 effort,  exertion
 the
measure of a man,  the height to which he reaches
with both arms elevated and the fingers extended
generation
 semen virile
 the penis
 a sun-dial.
—पौरुष-ता,  f. or पौरुष-त्व,  अम्,  n. man-
hood,  manly strength or spirit.

Macdonell

English

 पौरुष pauruṣá,  a.
  (ī) human
 manly
 🞄belonging or relating to Puruṣa
 m.
  manʼs 🞄load
 n.
  manhood
 manliness
 manly courage,  🞄vigour,  or deed,  valour,  prowess
 force 🞄(opp. intellect)
 length of a man
 generation
 🞄membrum virile.

Benfey

English

 पौरुष पौरुष,  i. e. पुरुष + अ, 
 I.
adj.
 ,  f.
  षी।
 1. Manly,  MBh. 12,  718.
 2. Human,  Bhāg. P. 4,  27,  26.
 3.
Sacred to Puruṣa
 epithet of a holy
text,  Man.  11,  251.
 4. Having the
measure of a man with both arms
elevated and the fingers extended.
 II.
m.
  The load which a man may bear, 
Man.  8,  404 (Kull.? perhaps a full
grown man).
 III. n.
 
 1. Manhood, 
manliness,  MBh. 13,  542.
 2. Action of
men,  Bhartṛ. 2,  85
 man's work,  Rām. 
1,  58,  22.
 3. Strength,  vigour,  Man.  7, 
102.
 4. Membrum virile.
 -- Comp.
  दैव
-अन्तर्-इत-,  adj.
  whose energy is checked
by fate,  Pañc. ii. d. 140.
निस्-,  adj.
  de-
void of manliness.

Hindi

मर्दानगी,  पौरूष,  प्रयास,  साहस, 

Apte Hindi

Hindi

पौरुष
वि* - पुरुष+अण्
"पुरुष संबंधी,  मानवी"

पौरुष
वि* - पुरुष+अण्
"मर्दाना,  पुरुषोचित"

पौरुषः
पुं*
  - पुरुष+अण्
एक मनुष्य के द्वारा ढोये जाने योग्य बोझा

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
"मानवी कृत्य,  मनुष्य का काम,  चेष्टा,  प्रयत्न"

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
"शौर्य,  विक्रम,  वीरता,  मर्दानगी,  साहस"

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
"वीर्य,  शुक्र"

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
"पुरुष की जननेन्द्रिय,  लिंग"

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
"मनुष्य की पूरी ऊँचाई,  खुली हुई अंगुलियों समेत अपने दोनों हाथ ऊपर उठाकर जितनी ऊँचाई तक मनुष्य पहुँचे"

पौरुषम्
नपुं*
   - पुरुष+अण्
धूपघड़ी

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पौरुष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷತ್ವ /ಗಂಡಸುತನ
निष्पत्तिः - > "अण्" (५-१-१३०)
व्युत्पत्तिः - > पुरुषस्य भावः
प्रयोगाः - > "रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥"
उल्लेखाः - > गीता० ७-८
पौरुष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷನ ಕಾರ್ಯ /ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನ
निष्पत्तिः - > "अञ्" (५-१-१२९)
व्युत्पत्तिः - > पुरुषस्य कर्म
प्रयोगाः - > "दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-३९२
पौरुष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಕ್ತಿ /ವೀರ್ಯ /ಪರಾಕ್ರಮ
प्रयोगाः - > "उपकूलं स कालिन्द्याः पुरीं पौरुषभूषणः"
उल्लेखाः - > रघु० १५-२८
पौरुष
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಚಾಚಿರುವ ಪುರುಷನ ಅಳತೆ /ಒಂದು ಪುರುಷ ಪ್ರಮಾಣ
निष्पत्तिः - > "अण्" (५-२-३८)
व्युत्पत्तिः - > पुरुषः प्रमाणमस्य
विस्तारः - > "ऊर्ध्वविस्तृतदोःपाणिर्नृमाने पौरुषं त्रिषु" - अम०
पौरुष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರುವಷ್ಟು ಭಾರ
प्रयोगाः - > "पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे"
उल्लेखाः - > मनु० ८-४०४

L R Vaidya

English

 pOruza {% (I) a. (f. षी) %} 1. Manly,  virile
 2. relating to man,  human
 3. of the length of a man.

 pOruza {% (II) n. %} 1. Heroism,  strength,  R.viii.28,  xv.28
manliness,  virility,  Bg.vii.8
human action,  man’s work
the height to which a man reaches when he elevates his arms
semen virile
the penis
a sundial.

Bopp

Latin

 पौरुष n. (a पुरुष s. अ)
1) virilitas.
2) actio hominum.
HIT. 6. 14.
3) semen virile.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 pauruṣa (= Pali porisa
 cf. next three),  servant,  henchman,  attendant: yama-°ṣāḥ Mv 〔i.12.5〕 (vs)
 pau- could be m.c. for pu-.

Lanman

English

 pauruṣá,  n. manliness
 manly deed.
[púruṣa,  1208f.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  पौरुष
noun
 
पुरुषार्हम्।
 "स्त्रीणा कृतं पौरुषा कृतिः जनेषु उपहासास्पदम्।"

Synonyms:
  पौरुष
adjective
 
पुरुषसदृशम्।
 "राज्ञी लक्ष्मी पौरुषेण सामर्थ्येन युक्ता आसीत्।"

Synonyms:
  पौरुष
adjective
 
पुरुषसम्बन्धी।
 "अस्मिन् रुग्णालये केवलं पौरुषाणां व्याधीनाम् उपचाराः क्रियन्ते।"

Synonyms:
  मानुष,  मानुषिक,  मानवीन,  मानवीय,  पौरुष,  पौरुषेय,  जनकीय,  मनुष्यजातीय
adjective
 
मानवसम्बन्धि।
 "अन्यस्य साहाय्यम् इति मानुषं कर्म।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
ऊर्ध्वीकृतभुजापाणिर्न्नरमानं तु पौरुषम् ॥ ६०० ॥
-wordlist-
 
पौरुष (वा)

--source--
 
शुक्रं रेतो बलं वीर्यं बीजं मज्जसमुद्भवम् ।
आनन्दप्रभवं पुंस्त्वमिन्द्रियं किट्टवर्जितम् ॥ ६२९ ॥
पौरुषं प्रधानधातुर्लोम रोम तनूरुहम् ।
-wordlist-
 
शुक्र (क्ली),  रेतस् (क्ली),  बल (क्ली),  वीर्य (क्ली),  बीज (क्ली),  मज्जसमुद्भव (क्ली),  आनन्दप्रभव (क्ली),  पुंस्त्व (क्ली),  इन्द्रिय (क्ली),  किट्टवर्जित (क्ली),  पौरुष (क्ली),  प्रधानधातु (पुं),  लोमन् (क्ली),  रोमन् (क्ली),  तनूरुह (पुंक्ली)

--source--
 
पौरुषं विक्रमः शौर्यं शौटीर्यं च पराक्रमः ॥ ७३९ ॥
-wordlist-
 
पौरुष (क्ली),  विक्रम (पुं),  शौर्य (क्ली),  शौण्डीर्य (क्ली),  पराक्रम (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्राण
प्राण,  स्थामन्,  बल,  द्युम्न,  ओजस्,  शुष्मन्,  तरस्,  सह,  प्रताप,  पौरुष,  तेजस्,  विक्रम,  पराक्रम
प्राणः स्थाम बलं द्युम्नमोजः शुष्म तरः सहः ।
प्रतापः पौरुषं तेजो विक्रमः स्यात्पराक्रमः ॥ ७२३ ॥
verse 4.1.1.723
page 0083

पौरुष
पौरुष,  मानविशेष
व्यासेऽपि विग्रहः स्यान्मानविशेषेऽपि पौरुषव्यामौ ।
verse 5.1.1.805
page 0093

नाममाला

Sanskrit

धैर्य,  शौर्य,  पौरुष
क्षामं शान्तं कृशं क्षीणं हीनं जीर्णं च वैरिणाम् ।
शीर्णावसानं दूनं च धैर्यं शौर्यं च पौरुषे ॥ १७१ ॥
verse 0.1.1.171
page 0083

Mahabharata

English

*Paurusha,  adj. (“belonging to Purusha”). § 524c (Vishṇu): III,  272,  15824 (ºī tanuḥ).--§ 717b (Nārāyaṇīya)
 XII,  348,  13466 (ºīṃ tanuṃ).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पौरुषं,  क्ली,
   (पुरुष + अण् ।) पुरुषस्य भावः ।पुरुषस्य कर्म्म । पुरुषस्य तेजः । इति मेदिनी ॥
“क्लीवा हि दैवमेवैकं प्रशंसन्ति न पौरुषम् ।दैवं पुरुषकारेण घ्नन्ति शूराः सदोद्यमाः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
“उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी-र्दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्यायत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥
”इति हितोपदेशः ॥

 पौरुषं,  त्रि,  (पुरुष + अण् ।) ऊर्द्ध्वविस्तृतदोः-पाणिनृमाणम् । पुरुषपरिमाणम् । इत्यमरः ।३ । ३ । २२२ ॥
 (पुरुषवाह्यः । यथा,  मनुः ।८ । ४०४ ।“पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्द्धपणं तरे ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पौरुष न०
  पुरुषस्य भावः कर्म वा युवा० अण् । १ पुरुषत्वे२ विक्रमे ३ उद्यमे च । पुरुषस्येदम् अण् । ४ ऊर्द्ध्वविस्तृ-तवाहुपाणिकमनुष्यपरिमाणे अमरः । “जवेऽपि माने-ऽपि च पौरुषाधिकम्” नैष० । स्वार्थे अण् । ४ पुरु-षशब्दार्थे शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । १२ ।

Capeller

German

 पौरुष॑,  f.
  ई menschlich,  männlich
 n.
 
Mannheit,  Mannesthat o. mut.

Burnouf

French

 पौरुष पौरुष a. (पुरुष) personnel
		 de Puruṣa.
-- S. m.
  f.
  n.
  la hauteur d'un homme [le bras levé et lés doigts
étendus]. -- S. n.
  virilité,  force masculine
		 semence virile.
Acte viril ou personnel.
पौरुषेय a. (sfx. एय) personnel
 viril
		 qui a une
personne pour auteur,  authentique. -- S. n.
  réunion d'hommes,  foule, 
cohue.
		 Acte concernant une personne [loi personnelle,  meurtre d'un
homme,  etc.].
पौरुषेयत्व n.
  (sfx. त्व) personnalité
		 personnalité
de l'auteur,  authenticité.

Stchoupak

French

 पौरुष-
 -ई- a. humain,  masculin,  viril 
 appartenant à Puruṣa, 
relatif à P.,  consacré à P. 
 m.
  fardeau qu'un homme peut porter 
 nt.
virilité 
 vertu,  valeur,  courage 
 force (opp. à intelligence).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.