| YouTube Channel

पोष्यपुत्र (poSyaputra)

 
Yates
English
पोष्य-पुत्र (त्रः) 1.
m.
 An adopted son.
Monier Williams Cologne
English
पोष्य—पुत्र
m.
 an adopted son (W. )
Apte Hindi
Hindi
पोष्यपुत्रः
पुं*
 पोष्य-पुत्रः -
गोद लोया हुआ पुत्र
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पोष्यपुत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಲಹಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವವನು
व्युत्पत्तिः - > पोष्यः पुत्रः
विस्तारः - > ಇವನು ದತ್ತುಪುತ್ರ. ಪುತ್ರಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನು ತನ್ನ ವಂಶಾಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾದಿಕ್ರಿಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಯೋಗ್ಯನಾದವನನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. "अपुत्रेण सुतः कार्यो यादृक् तादृक् प्रयत्नतः । पिण्डोदकक्रियाहेतोर्नामसङ्कीर्तनाय च ॥"
L R Vaidya
English
pozya-putra {% m. %} an adopted son.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पोष्यपुत्त्रः,
पुं,
 (पोष्यः पुत्त्रः । पोष्यत्वेनैव पुत्त्रत्वंप्राप्त इत्यर्थः ।) पालनादिना सुतत्वप्राप्तःयथा, ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे १४ अध्याये ।“अधुना कृत्तिकानाञ्च षण्णां तत्पोष्यपुत्त्रकः ।तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतु-कात् ॥
”अथ तस्य व्यवस्था ।“तत्राह मनुः ।‘अपुत्त्रेण सुतः कार्य्यो यादृक् तादृक् प्रयत्नतः ।पिण्डोदकक्रियाहेतोर्नामसंकीर्त्तनाय च ॥
’अत्रिश्च ।‘अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्त्रप्रतिनिधिः सदा ।पिण्डोदकक्रियाहेतोर्यस्मात्तस्मात् प्रयत्नतः ॥
’शौनकः ।‘अपुत्त्रो मृतपुत्त्रो वा पुत्त्रार्थं समुपोष्य च ॥
’इति । तेन पुत्त्रोत्पत्त्या ।‘ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्त्री भवति मानवः ।पितॄणामनृणश्चैव स तस्माल्लब्धुमर्हति ॥
’इति मनुवचनावगत ऋणपरिहारेऽपि तत्पुत्त्र-मरणे पिण्डोदकाद्यर्थं पुनः पुत्त्रकरणमावश्यकम् ।अत्र पुत्त्रपदं पौत्त्रप्रपौत्त्रयोरप्युपलक्षणम् । तयो-रपि पिण्डदातृत्ववंशकरत्वाविशेषात् । अन्यथासत्यपि पौत्त्रे मृतपुत्त्रस्य निर्निमित्तपुत्त्रपरि-ग्रहापत्तिरतः पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्ररहितस्यैव पुत्त्री-करणमवगम्यते ॥
* ॥
स्त्रिया भर्त्तुरनुज्ञयातदधिकारः । यथाह वशिष्ठः । ‘न स्त्री पुत्त्रंदद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्त्तुः ।’इति ॥
* ॥
प्रतिनिधिरिति स च क्षेत्रजादि-रेकादशविधः । यथाह मनुः ।‘क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।पुत्त्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥
’बृहस्पतिः ।‘पुत्त्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्व्वशः ।सन्तानकारणं तेषामौरसः पुत्त्रिका तथा ॥
आज्यं विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधीकृतम् ।तथैकादश पुत्त्रास्तु पुत्त्रिकौरसयोर्व्विना ॥
’तत्रापि कलौ न सर्व्वेषामभ्यनुज्ञानम् ।‘अनेकधा कृताः पुत्त्रा ऋषिभिर्यैः पुरातनैः ।न शक्यास्तेऽधुना कर्त्तुं शक्तिहीनतया नरैः ॥
’इति वचनात् ॥
‘दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्त्रत्वेन परिग्नहः ।’इत्याद्यभिधाय ।‘इमान् धर्म्मान् कलियुगे वर्ज्ज्यानाहुर्म्मनीषिणः ।’इति दत्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधात् ॥
* ॥
अतोदत्तकविधिर्विविच्यते । तत्र शौनकः ।‘ब्राह्मणनां सपिण्डेषु कर्त्तव्यः पुत्त्रसंग्रहः ।तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु न कारयेत् ॥
’सपिण्डेष्विति सामान्यश्रवणात् समानासमान-गोत्रेष्वित्यर्थः । तथा च सपिण्डाभावेऽसपिण्डःसगोत्रस्तदभावे भिन्नगोत्रोऽपि ग्राह्य इत्याहशाकलः ।‘सपिण्डापत्यकञ्चैव सगोत्रजमथापि वा ।अपुत्त्रको द्विजो यस्मात् पुत्त्रत्वे परिकल्पयेत् ॥
समानगोत्रजाभावे पालयेदन्यगोत्रजम् ।दौहित्रं भागिनेयञ्च मातृष्वसृसुतं विना ॥
’ इतिअन्यत्र तु न कारयेदिति ब्राह्मणातिरिक्त-क्षत्त्रियादिरसमानजातीयो दत्तको व्यावर्त्त्यते ।यदाह मनुः ।‘माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्त्रमापदि ।सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः ॥
’आपदि पुत्त्रप्रतिग्रहीतुरपुत्त्रत्वे सदृशं सजा-तीयं । व्यक्तमाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।‘सजातीयः सुतो ग्राह्यः पिण्डदाता स ऋक्थ-भाक् ।तदभावे विजातीयो वंशमात्रकरः स्मृतः ॥
’ग्रासाच्छादनमात्रन्तु स लभेत तदृक्थिन इति ।दौहित्रं भागिनेयञ्चेति दौहित्रभागिनेयनिषेधःशूद्रातिरिक्तविषयः । तथा च शौनकः ।‘क्षत्त्रियाणां स्वजातौ च गुरुगोत्रसमेऽपि वा ।वैश्यानां वैश्यजातेषु शूद्राणां शूद्रजातिषु ॥
सर्व्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव न चान्यतः ।दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रैस्तु क्रियते सुतः ॥
ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचित् ॥
’जातिष्वेव न चान्यत इति नियमः सजातीय-सम्भवे विजातीयनिषेधार्थः । अन्यथा प्रागुक्त-कात्यायनविरोधः स्यात् ॥
* ॥
तत्रापि सन्नि-हितसपिण्डेषु सति भ्रातृपुत्त्रे स एव पुत्त्रीकार्य्यइत्याह मनुः ।‘सर्व्वेषामेकजातानामेकश्चेत् पुत्त्रवान् भवेत् ।सर्व्वे ते तेन पुत्त्रेण पुत्त्रिणो मनुरब्रवीत् ॥
’बृहस्पतिः ।“यद्येकजाता बहवो भ्रातरश्च सहोदराः ।एकस्यापि सुते जाते सर्व्वे ते पुत्त्रिणः स्मृताः ॥
”इति । अत्र वचनद्वयेऽपि भ्रातृसुते च पुत्त्र-प्रतिनिधितया कथञ्चित् सम्भवत्यन्यो न प्रतिनिधिः कार्य्य इत्यवगम्यते ॥
* ॥
भर्त्तृवंशमन्तरेणचास्या वंशान्तरासम्भवेन तस्यैव स्ववंशकरत्व-ञ्चेत् यतः समस्तस्यापि पुत्त्रप्रयोजनस्य सम्भवेनसति सपत्नीपुत्त्रे न दत्तकाद्युपादानम् ॥
* ॥
केन पुत्त्रो देय इत्याह शौनकः ।‘नैकपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्त्रदानं कदाचन ।बहुपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्त्रदानं प्रयत्नतः ॥
’द्विपुत्त्रस्यापि पुत्त्रदाने अपरपुत्त्रनाशे वंश-विच्छेदमाशङ्क्याह बहुपुत्त्रेणेति । स्त्रियास्तुजीवति भर्त्तरि तदनुमते प्रोषिते मृते वा तद-नुज्ञां विनापि । यथा वशिष्ठः । ‘न स्त्री पुत्त्रंदद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्त्तुः ।’इति । अनुमतिश्चाप्रतिषेधेऽपि भवति । अप्रति-षिद्धं परमनुमतं भवतीतिन्यायात् ॥
* ॥
निर-पेक्षदानमाह याज्ञवल्क्यः ।‘दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्त्रो दत्तको भवेत् ॥
’तथा ‘मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वेति ॥
’अथ पुत्त्रपरिग्रहविधिमाह शौनकः ।‘शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुत्त्रसंग्रहमुत्तमम् ।अपुत्त्रो मृतपुत्त्रो वा पुत्त्रार्थं समुपोष्य च ॥
’उपोष्य ग्रहणात् पूर्व्वदिने कृतोपवासः । वृद्ध-गोतमः ।‘वाससी कुण्डले दत्त्वा उष्णीषं चाङ्गुलीयकम् ।आचार्य्यं धर्म्मसंयुक्तं वैष्णवं वेदपारगम् ॥
मधुपर्केण संपूज्य राजानञ्च द्बिजान् शुचीन् ॥
’राज्ञो विप्रकृष्टत्वे ग्रामस्वामिनम् । ‘बन्धूनाहूयसर्व्वांस्तु ग्रामस्वामिनमेव च । इतिस्मरणात् ।द्विजानिति बहुत्वं त्रित्वपर्य्यवसितं कपिञ्जल-न्यायात् ।‘वर्हिः कुशमयञ्चैव पालाशञ्चेध्ममेव च ।एतानाहृत्य बन्धूंश्च ज्ञातीनाहूय यत्नतः ॥
बन्धूनन्नेन सम्भोज्य ब्राह्मणांश्च विशेषतः ।अग्न्याधानादिकं तत्र कृत्वाज्योत्पवनान्तकम् ॥
दातुः समक्षं गत्वा च पुत्त्रं देहीति याचयेत् ।दाने समर्थो दातास्मै यो यज्ञेनेति पञ्चभिः ॥
’दद्यादिति शेषः । बन्धून् आत्ममातृपितृबन्धून् ।ज्ञातीन् सपिण्डान् । तथा ।‘देवस्यत्वेतिमन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृह्य च ।अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा आघ्राय शिशुमूर्द्धनि ।वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य पुत्त्रच्छायावहं सुतम् ॥
’पुत्त्रच्छाया पुत्त्रसादृश्यं नियोगादिना स्वयमुत्-पादनयोग्यवमिति यावत् । तथा ।‘नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च स्वस्तिशब्दैश्च संयुतम् ।गृहमध्ये तमाधाय चरुं कृत्वा विधानतः ॥
यस्त्वाहृतेत्यृचा चैव तुभ्यमग्ने त्यृचैकया ॥
सोमो दददित्येताभिः प्रत्यचं पञ्चभिस्तथेति ।’वृद्धगौतमः ।‘पायसं तत्र साज्यञ्च शतसंख्यञ्च होमयेत् ।प्रजापते न त्वदेतानित्युद्दिश्य प्रजापतिम् ॥
’इति ॥
वशिष्ठः । ‘पुत्त्रं प्रतिगृहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनिनिवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूर-बान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव गृह्णीयात् । सन्देहेचोत्पन्ने दूरबान्धवं शूद्रमिव स्थापयेत् । विज्ञा-यते ह्येकेन बहूं स्त्रायत इति ।’ निवेशनं गृहम् ।सन्देह इति दूरावस्थितबान्धवस्यात्यन्तदेश-भाषाविप्रकर्षादिना कुलशीलादिसन्देहो भव-त्येव तथात्वे निर्णयपर्य्यन्तं न व्यवहरेत् तत्रहेतुरेकेनेति । बन्धून् पित्रादीन् । एतदन्यतर-विधिरावश्यकः ॥
* ॥
ततश्च शौनकः ।‘दक्षिणां गुरवे दद्याद्यथाशक्ति द्विजोत्तमः ।नृपो राज्यार्द्धमेवाथ वैश्यो वित्तशतत्रयम् ।शूद्रः सर्व्वस्वमेवापि अशक्तश्चेद्यथाबलम् ॥
’राज्यार्द्धमर्द्धराज्योत्पन्नमेकवर्षीयद्रव्यम् । प्रद-द्यादर्द्धराज्योत्थमेकवर्षाहृतं धनमिति वृद्धगौतम-स्मरणात् । उत्तममध्यमाधमभेदेन वित्तानांसुवर्णरजतताम्राणामिति ज्ञेयम् ।‘शतत्रयं नाणकानां सौवर्णमथ राजतम् ।प्रदद्यात्ताम्रमथवा उत्तमादिव्यवस्थया ॥
’इति वृद्धगौतमस्मरणात् ॥
सर्व्वस्वमेकवर्षभृतिलब्धमिति यावत् ॥
* ॥
तैत्तिरीयाणान्तु विधिविशेषमाह बौधायनः ।अथ पुत्त्रपरिग्रहविधिं व्याख्यास्यामः । प्रति-ग्रहीष्यन्नुपकल्पयते द्वे वाससी द्वे कुण्डले अङ्गु-लीयकमाचार्य्यञ्च वेदपारगं कुशमयं वर्हिः-पर्णमयमिध्ममित्यथ बन्धूनाहूय निवेशनस्य मध्येराजनि निवेद्य परिषदि वागारमध्ये ब्राह्मणंवागालम्भेन उपवेश्य पुण्याहस्वस्तिऋद्धिमितिवाचयित्वा यद्देवयजनोल्लेखप्रभृति आप्रणी-ताभ्यः कृत्वा दातुः समक्षं गत्वा मे पुत्त्रं देहीतिभेक्षेत् ददानीतीतर आह तं परिगृह्णीतधर्म्माय त्वा परिगृह्णामि सन्तत्यै त्वा परिगृह्णा-मीत्यथैनं वस्त्रकुण्डलादिभिरलङ्कृत्य परिधान-प्रभृत्यग्निमुखं कृत्वा पक्त्वा जुहोति यस्त्वा हृदाकीरिणा मन्यमान इति पुरोऽनुवाक्यमनुद्ययस्यैवं सुकृते जातवेद इति याज्यया जुहोतिअथ व्याहृतिभिर्हुत्वा स्विष्टिकृत्प्रभृति सिद्ध-माधेनुवरप्रदानात् दक्षिणां ददात्येते च वाससीएते कुण्डले एतच्चाङ्गुरीयकमेवं त्वौरस उत्प-द्यते तुरीयभागे सम्भवतीति आहस्म बौधायनइति ॥
* ॥
एवमुक्तविध्यभावे परिगृहीतस्यतु विवाहोचितधनमात्रभागित्वं न त्वंशभागि-त्वमित्यग्रे वक्ष्यते । तथा च मनुः ।‘गोत्रऋक्थे जनयितुर्न हरेद्दत्त्रिमः सुतः ।गोत्रऋक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति ॥
’एतेन दातृधने दानादेव पुत्त्रत्वनिवृत्तिद्वारादत्त्रिमस्य स्वत्वनिवृत्तिर्द्दातृगोत्रनिवृत्तिश्च भव-तीत्युच्यते । तथा च गोत्रादिनिवृत्तेरेव दर्शनात्संस्कुर्य्यात् स्वसुतान् पितेति स्मरणात् ग्रहणा-नन्तरसम्भाव्यमाना एव दत्तकस्य संस्काराःप्रतिग्रहीत्रा कार्य्या न पुनर्जनकेन कृतपूर्व्वाअपि निवर्त्तनीयाः ॥
* ॥
यदि च तत्पूर्व्व-भाविनोऽपि संस्कारा जनकेन न कृतास्तदाबीजगर्भदोषनाशावश्यकत्वेन क्रमानुरोधेन चप्रतिग्रहीत्रैव ते समाधेयाः ॥
* ॥
एवमुप-नयनमात्रकरणेऽपि प्रतिग्रहीतुर्दत्तकपुत्त्रसिद्धिः ।‘अन्यशाखोद्भवो दत्तः पुत्त्रश्चैवोपनायितः ।स्वगोत्रेण स्वशाखोक्तविधिना स स्वशाखभाक् ॥
’इति वशिष्ठस्मरणात् ॥
एतच्चाष्टमाब्दरूपतन्मुख्यकालाभ्यन्तरवर्त्ति-परिग्रहे बोध्यम् । अन्यथा मुख्यकाले अधिकार-योग्यत्वाभावे गौणकाले अनधिकारान्न तत्सिद्धि-रिति ॥
* ॥
अत्र च जनकप्रतिग्रहीत्रोरुभयो-रपि पुत्त्राभिसन्धाने सति दत्तकस्य द्व्यामुष्या-यणत्वेनोभयगोत्रभागित्वं विशेषतो वक्ष्यते ।‘चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः ।दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते ॥
’एवञ्च चूडाद्या इत्यतद्गुणसंविज्ञानबहु-ब्रीहिणा द्विजातीनामुपनयनलाभः शूद्रस्यविवाहलाभः ॥
* ॥
तथा पैठीनसिः । अथदत्तकक्रीतकृत्रिमपुत्त्रिकापुत्त्राः परपरिग्रहेणा-र्षेण येऽत्र जातास्तेऽसङ्गतकुलीना द्व्यामुष्या-यणा भवन्तीति । आर्षेण ऋष्युक्तेन परि-ग्रहेण । जनकग्रहीत्रोः स्वीकारेण द्व्यासुष्या-यणा भवन्तीत्यर्थः ॥
* ॥
अथ तत्कर्त्तृक-श्राद्धनिर्णयः । तत्र पितुः सपिण्डीकरणान्त-षोडशश्राद्धे दत्तकस्य पूर्व्वगृहीतत्वेऽपि सत्यौ-रसे नाधिकारः । औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठंन विद्यते । इति देवलेन ज्येष्ठत्वप्रतिषेधात् ।‘पिण्डदोऽशहरश्चैषां पूर्व्वाभावे परः परः ।’इति याज्ञवल्क्यवचनाच्च । अन्यत्र सर्व्वत्रौरस-वत् । क्षयाहे तु विशेषो यथा जातूकर्णः ।‘औरसक्षेत्रजौ पुत्त्रौ विधिना पार्व्वणेन तु ।प्रत्यब्दमितरे कुर्य्युरेकोद्दिष्टं सुता दश ॥
’इतरे दत्तकादयः ॥
* ॥
अथ दत्तकाशौचादि-निर्णयः । तत्र शुद्धदत्तकस्य तु जनककुले पर-स्परमशौचं नास्त्येव गोत्रनिवृत्त्याशौचनिवृत्ते-रर्थसिद्धव्वात् । द्व्यामुष्यायणस्य तु उभयत्रैवा-शौचमिति । ब्रह्मपुराणे ।‘दत्तकश्च स्वयं दत्तः कृत्रिमः क्रीत एव च ।अपविद्धाश्च ये पुत्त्रा भरणीयाः सदैव ते ॥
भिन्नगोत्राः पृथक्पिण्डाः पृथग्वंशकराःस्मृताः ।जनने मरणे चैव त्र्यहाशौचस्य भागिनः ॥
’पराशरः ।‘भिन्नगोत्रः सगोत्रो वा नीतः संस्कृत्य चेच्छया ।जनने मरणे तस्य त्र्यहाशौचं विधीयते ॥
’तथा ।‘औरसं वर्जयित्वा च सर्व्ववर्णेषु सर्व्वदा ।क्षेत्रजादिषु पुत्त्रेषु जातेषु च मृतेषु च ।अशौचन्तु त्रिरात्रं स्यात् समानमिति निश्चयः ॥
’अथ दत्तकविभागः । मनुः ।‘पुत्त्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुः ।तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥
औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।गूढोत्पन्नोऽपबिद्धश्च दायादा बान्धवास्तु षट् ॥
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥
’बौधायनः ।‘औरसं पुत्त्रिकापुत्त्रं क्षेत्रजं दत्तकृत्रिमौ ।गूढञ्चैवापविद्धञ्च रिक्थभाजः प्रचक्षते ॥
कानीनञ्च सहोढञ्च क्रीतं पौनर्भवन्तथा ।स्वयं दत्तं निषादञ्च गोत्रभाजः प्रचक्षते ॥
’औरस पुत्त्रिकापुत्त्र-क्षेत्रज-कानीन-गूढोत्पन्ना-पविद्ध-सहोढ-पौनर्भव-दत्तक-स्वयमुपागत-कृतक-क्रीतानभिधाय देवलः ।‘एते द्वादश पुत्त्रास्तु सन्तत्यर्थमुदाहृताः ।आत्मजाः परजाश्चैव लब्धा यादृच्छिकास्तथा ॥
तेषां षड्बन्धुदायादाः पूर्व्वेऽन्ये पितुरेव षट् ।विशेषं वापि पुत्त्राणामानुपूर्व्वी विशिष्यते ॥
सर्व्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्त्रा दायहराः स्मृताः ।औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठं न विद्यते ॥
तेषां सवर्णा ये पुत्त्रास्ते तृतीयांशभागिनः ।हीनास्तमुपजीवेयुर्ग्रासाच्छादनसम्भृताः ॥
’ * ॥
वशिष्ठः । तस्मिंश्चेत् प्रतिगृहीते औरस उत्-पद्यते स चतुर्थभागभागी यदि नाभ्युदयिकेषुप्रथुक्तं स्यात् । स प्रतिगृहीतपुत्त्रः आभ्युदयि-केषु यज्ञादिषु यदि औरसेन प्रयुक्तं न स्यात्प्रभूतं धनमिति शेषः । अतश्च दत्तकग्रहणा-नन्तरमौरसोत्पत्तौ तदौरसचतुर्थांशविधिर्वशि-ष्ठोक्तो दत्तकविषयो ज्ञेयः । तथा देवलकात्या-यनवचने तृतीयांशग्रहणविधिरित्युत्कृष्टगुण-दत्तकविषयो वाच्यः ।‘उपपन्नो गुणैः सर्व्वैः पुत्त्रो यस्य हि दत्त्रिमः ।स हरेतैव तदृकथं सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः ॥
’इति मनुवचनैकवाक्यत्वात् । गुणैर्जातिविद्या-चारैः । तथा केनापि मुनिना दत्तकस्य बन्धु-दायादत्वमन्येन चादायादत्वमुक्तं तत् गुणवद-गुणवद्भेदेन समाधेयं एवं दत्तकस्य धनग्रहणादौमुनिभेदेन पूर्व्वापरोक्तिवैषम्यं गुणागुणविवेके-नापास्तं एतेनौरसस्य भ्रात्रादिधने येनैव भ्रातृ-त्वादिना सम्बन्धेन अधिकारित्वं तादृशेनैवसम्बन्धेन तादृशदत्तकस्यापि यथासम्भवमुचि-तांशभागित्वमवघेयम् । एवं धनिनः पुत्त्रान्तर-सत्त्वे मृतपितृकदत्तकपौत्त्रस्यापि दत्तको-चितांशभागित्वम् । तदसत्त्वे सर्व्वहरत्वमपीति ।न च पौत्त्रस्य स्वपितृयोग्यांशभागित्वं नियमात्दत्तकग्रहीतुः पितामहौरससत्त्वे तादृशपितृव्य-तुल्यस्यैवांशस्य तद्योग्यत्वात् दत्तकपौत्त्रःपितृव्यतुल्यमेवांशं लभतामिति वाच्यम् । पुत्त्र-कस्य दत्तकत्वे चतुर्थांशः पौत्त्रस्य तु तथात्वेसमानांश इति वैषम्यात् । ततश्च स्वसमान-रूपस्य पितुर्यादृशांशः शास्त्रसिद्धस्तस्यैवस्वपितृयोग्यांशतेति यथोक्तमेव साधु । एवंरीतिः प्रपौत्त्रेऽप्यनुस्मर्त्तव्येति ॥
* ॥
‘औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।गूडोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्हास्तनया इमे ॥
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।स्वयंदत्तश्च दासश्च षडिमे पुत्त्रपांसनाः ॥
अभावे पूर्व्वपूर्व्वेषां परान् समभिषेचयेत् ।पौनर्भवं स्वयंदत्तं दासं राज्ये न योजयेत् ॥
’तथा ।‘न क्षेत्रजादींस्तनयान् राजा राज्येऽभिषेचयेत् ।पितॄणां शोधयेन्नित्यमौरसे तनये सति ॥
’ इति ।एतावता प्रबन्धेनाभिहितो योऽयं क्षेत्रजदत्त-कादीनामौरसेन सह विभागप्रकारः स तुशूद्रस्य न सम्भवति तस्य तु ।‘दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतोभवेत् ।सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्म्मो व्यवस्थितः ॥
’इति मनुवचनेन जातोऽपि दास्यां शूद्रेणकामतोऽशहरो भवेत् ।‘मृते पितरि कुर्य्युस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागिनम् ।अभ्रातृको हरेत् सर्व्वं दुहितणां सुतादृते ॥
’इति याज्ञवल्क्येन च दासीपुत्त्रस्याप्यौरसेनसमांशाभिधानेन पितुरनन्तरं भ्रातृरहितस्यतस्यैव दौहित्रेण सह विभागदर्शनेन च दण्डा-पूपायितं सति पितरि क्षेत्रजदत्तकादीना-मौरसेन समांशोऽसति तु तदर्द्धांशः अन्यशा यत्रच क्षत्रजदत्तकादीनामौरसचतुर्थांशित्वं तत्रतदपेक्षया अत्यन्तविप्रकृष्टाधिकारस्य दासी-पुत्त्रस्यौरससमांशित्वमिति महद्वैषम्यं स्यात्एवं सत्सु क्षेत्रजादिषु सम्नोश्च पत्नीकन्ययो-र्दौहित्राधिकारे कॢप्ताधिकारविधिवाधापत्ति-स्तेन दौहित्रपर्य्यन्ताधिकारिशृङ्खलायां तदेक-तमे सत्यपि न दासीपुत्त्रस्य सर्व्वहरत्वं किन्तुतत्समांशः । अतएव ।‘दत्तपुत्त्रे यथा जाते कदाचित्त्वौरसो भवेत् ।पितुर्वित्तस्य सर्व्वस्य भवेतां समभागिनौ ॥
’इत्यपि वचनं शूद्रविषय एव योजनीयम् ॥
* ॥
अथान्धपङ्गुप्रभृतिपुत्त्राणां धनानधिकारितयातदौरसक्षेत्रजयोरेव पितामहधनभागित्वश्रुतेर्नतद्गृहीतदत्तकपुत्त्रादेः पितामहधनाधिकारःकिन्तु भरणमात्रं अन्धादिभार्य्याणां भरणविधा-नेन तद्भरणस्य दण्डापूपायितत्वात् । तथा अन्ध-पङ्ग्वादीननधिकारिपुत्त्रानभिधायाह ।‘औरसक्षेत्रजास्त्वेषां निर्द्दोषा भागहारिणः ।अपुत्त्रयोषितश्चैषां भर्त्तव्याः साधुवृत्तयः ॥
सुताश्चैषां प्रभर्त्तव्या यावन्न भर्त्तृसात् कृताः ॥
’एवं दत्तकग्रहणानन्तरोत्पन्नौरसेन सह दत्त-कस्य विभागदर्शनात् सत्यौरसे गृहीतस्य तुनांशभागित्वमिति । तथा विधानं विना परि-गृहीतस्यापि नांशभागित्वमित्याह ।‘तस्मिन् जाते सुते दत्ते न कृते च विधानके ।तत्सुतस्तस्य वित्तस्य यः स्वामी पितुरञ्जसा ॥
’मनुः ।‘अविधाय विधानं यः परिगृह्णाति पुत्त्रकम् ।विवाहविधिभाजं तं न कुर्य्याद्धनभाजनम् ॥
’इति ।अन्यजातीयदत्तकस्यापि नांशभागित्वमित्याह‘यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि सुतः क्वचित् ।अंशभाजं न तं कुर्य्यात् शौनकस्य मतं हि तत् ॥
’इत्युक्तप्रायमित्यास्तां विस्तारः ॥
” इति दत्तक-चन्द्रिका ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पोष्यपुत्र
पु०
 कर्म० । पालनादिना पुत्रत्वगाप्ते “अधुनाकृत्तिकादीनां षण्णां यः पोष्यपुत्रकः । तन्नाम चक्रु स्ताप्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्” ब्रह्म० वै० गण० ख० १४ अ० ।अधुना दत्तकपुत्रस्य पोष्यपुत्रत्वं व्यवह्रियते तद्विधानं ।दत्तकशब्दे ३४३८ पृ० दृश्यम् ।