| YouTube Channel

पृषोदरादि (pRSodarAdi)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पृषोदरादि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೃಷೋದರ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಗಣ
विस्तारः - > ಈ ಗಣದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಶಬ್ದಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ್ನು ಹಿರಿಯರು ಉಚ್ಚರಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಾವೂ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" - पा० सू० (६-३-१०९)
Abhyankara Grammar
English
पृषोदरादि a group of words, with irre- gularity in the coalescence of the two constituent members, collect- ed together by Panini and men- tioned together with the word पृषोदर at the head
cf. पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् P.VI. 3. 109
cf. also येषु लोपागमवर्णाविकारः शास्त्रेण न विहिताः, दृश्यन्ते च तानि, यथोपदिष्टानि साधूनि भवन्ति । पृषोदरम् , बलाहकः, जीमूतः, पिशाचः, वृसी, मयूरः, पयोपवसनानाम्, दूढ्यः etc. Kas. on P.VI. 3.109.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पृषोदरादि “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्” पा० विहितलोपादिनिमित्ते शब्दगणे स च गणः पा० ग० सू० उक्तोयथा “पृषोदर पृषोत्थान वलाहक जीमूत श्मशान उलू-खल पिशाच वृषी मयूर” । “वर्णागमो वर्णविपर्य्ययश्च द्वौचापरौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्त-दुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम्” । एतच्च समासविषयकमेवेतिनियमो न प्राचीनकारिकायां हंससिंहादिशब्दाना-मपि पृषोदरादित्वात् सिद्धत्वोक्तेः । अस्यार्थः सि० कौ०मनोरमादौ यथा“पृषोदरप्रकाराणि शिष्टैर्यथोच्चारितानि तथैव साधूनिस्युः । पृषत् उदरम् पृषोदरम् । तलोपः । वारि-वाहको वलाहकः । पूर्वपदस्य वः उत्तरपदादेश्च लत्वम् ।“भवेद्वर्णागमात् हंसः सिंहो वर्णविपर्य्ययात् । गूढोत्माबर्णविकृतेर्वर्णनाशात्पृषोदरम्” दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तार-भावो वा । दक्षिणतारम् दक्षिणतीरम् । उत्तरतारम्उत्तरतीरम् । दुरो दाशनाशदभध्येषूत्त्वमुत्तरपदादेष्टुत्वञ्च ।दुःखेन दाश्यते दूडाशः । एवं दुःखेन नाश्यते दुणाशःदुःखेन दभ्यते दूडाभः । खल् त्रिभ्यः । दम्भेर्नलोपोनिपात्यते । दुष्टं ध्यायतीति दूट्यः । आतश्चेति कः ।ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्तीति वृषी । ब्रुवच्छब्दस्य वृ आदेशः ।सदेरधिकरणे डट् । आकृतिगणोऽयम्” । हन्तेःपचाद्यचि सुमागमे हंस इति हिंसेस्तु पचाद्यचि ह-कारसकारयोः स्थानव्यत्ययात् सिंह इति गूढोत्मेत्यत्रआकारविकृत्या उकारादेशः पृषोदरमित्यत्र तकारवर्ण-लोपः इत्येवं रीत्या सर्वत्र बोध्यम् । एतन्मूलकमेव“लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुम् काममनसोरपि । समो वाहितततयोर्मांसस्य पचियुज्घञोरिति” । अन्तमिति शेषःकृत्यप्रत्ययान्ते उत्तरपदे अवश्यम्शब्दस्यान्त्यमकारं लुस्पेत् । अवश्यसेव्यः । तथा कामशब्दमनः शब्दयोःपरतः तुम्शब्दस्यान्तम् । हन्तुकामः गन्तुमनाः । तुमितिषष्ठ्यर्थे प्रथमा । हितततशब्दयोः परतः समोऽन्त्यंमकारम् वा लुम्पेत् । सहितः संहितः सततः सन्ततः ।युज्घञ्परपंचिधातौ परे मांसशब्दान्त्याकारं लुम्पेत् ।मांस्पचनः मांसपचनः मांस्पाकः मांसपाक इत्यादि ।”