| YouTube Channel

पृथुः (pRthuH)

 
Apte Hindi
Hindi
पृथुः
पुं*
 - -
अग्नि का नाम
पृथुः
पुं*
 - -
एक राजा का नाम
पृथुः
स्त्री*
 - -
अफीम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पृथिवी, भूः, भूमिः, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणी, क्षौणी, ज्या, काश्यपी, क्षितिः, सर्वसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कुः, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनिः, मेदिनी, मही, धरणी, क्षोणिः, क्षौणिः, क्षमा, अवनी, महिः, रत्नगर्भा, सागराम्बरा, अब्धिमेखला, भूतधात्री, रत्नावती, देहिनी, पारा, विपुला, मध्यमलोकवर्त्मा, धारणी, गन्धवती, महाकान्ता, खण्डनी, गिरिकर्णिका, धारयित्री, धात्री, अचलकीला, गौः, अब्धिद्वीपा, इडा, इडिका, इला, इलिका, इरा, आदिमा, ईला, वरा, आद्या, जगती, पृथुः, भुवनमाता, निश्चला, श्यामा
noun
मर्त्याद्यधिष्ठानभूता।
"पृथिवी पञ्चमम् भूतम्"
Synonyms:
 पृथुः
noun
कश्चित् सूर्यवंशीयः राजा।
"पृथुः रामस्य पूर्वजः आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पृथुः,
पुं,
 (प्रथते विख्यातो भवतीति । प्रथ +“प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च ।उणा० १ । २९ । इति कुः सम्प्रसारणञ्च ।)त्रेतायुगे सूर्य्यवशीयपञ्चमनृपः । वेणनृपस्यदक्षिणकरमथनाज्जातः । प्रजारञ्जनात् आद्येराजापाधिं प्राप्तः । यथा, --“अथ ते ऋषयः सर्व्वे प्रसन्नमनसस्ततः ।गतकल्मषमेवं तं जातं वेणं नृपोत्तमम् ॥
ममन्थुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः ।मथिते तस्य पाणौ च सञ्जातं स्वेदमेव हि ॥
पुनर्ममन्थुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च ।स्वकरात् पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः ॥
तप्तकाञ्चवर्णाङ्गो दिव्यमाल्याम्बरावृतः ।दिव्याभरणशोभाङ्गो दिव्यगन्धानुलेपनः ॥
मुकुटेन सुवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजते ॥
महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि ।खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभः ॥
सर्व्वलक्षणसम्पन्नः सर्व्वालङ्कारभूषितः ।तेजसा रूपभावेन साक्षादग्निरिव ज्वलन् ॥
आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् ।इन्द्रो दिवि यथा भाति भुवि वेणात्मजस्तथा ॥
तस्मिन् जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोऽमलाः ।उत्सवं चक्रिरे सर्व्वे वेणस्य तनयं प्रति ॥
दीप्यमानः स्ववपुषा वर्णैरेव महामतिः ।शरांश्च दिव्यान्रक्षार्थं कवचञ्च महाप्रभम् ॥
ददाविन्द्रः सहस्राक्षो मालाञ्चाम्लानपुष्पिकाम् ॥
जाते तस्मिन्महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि ॥
संप्रहृष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तमाः ।सर्व्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च ॥
स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिञ्चन्नराधिपम् ।महावीरं प्रजापालं पृथुमेवं द्विजोत्तमाः ॥
पृथुं वैण्यं वड्रराज्ये अभिषिक्तं चराचरैः ।देवैर्विप्रैस्तथा सर्व्वैरभिषिक्तो महामनाः ॥
राज्ञाञ्चैवाधिकारे वै पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ।तदा पित्रा प्रजाः सर्व्वाः कदा नैवानुरञ्जिताः ॥
तेनानुरञ्जिताः सर्व्वाः सुखैर्मुभुदिरे तदा ।अनुरागात्तु वीरस्य नाम राजेत्यभाषत ॥
प्रयातस्य सुधीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तमाः ।आपस्तस्तम्भिरे सर्व्वा भयात्तस्य महात्मनः ॥
प्रयातस्य रथस्यापि तस्यैव च महात्मनः ।दुर्गमार्गं विलोक्यैव स्वमार्गं पर्व्वता ददुः ॥
ध्वजभङ्गं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व्व एव ते ।अकृष्टपच्या पृथिवी सर्व्वत्र कामधेनवः ॥
पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान् महोत्सवान् ।कुर्व्वन्ति ब्राह्मणाः सर्व्वे क्षत्त्रियाश्च तथापरे ॥
सर्व्वकामफला वृक्षास्तस्मिन् शासति राजनि ।न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् ॥
सर्व्वे सुखेन जीवन्ति लोका धर्म्मपरायणाः ।तस्मिन् शासति दुर्द्धर्षे राजराजे महात्मनि ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे २९ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य माहात्म्यं यथा, --“पृथुना प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा ।शस्यरत्नवती स्फीता पुरपत्तनशालिनी ॥
एवं प्रभावो वैण्यश्च राजासीद्राजसत्तमः ।नमस्यश्चैव पूज्यश्च भूतिकामैर्नरोत्तमैः ॥
ब्राह्मणैर्व्वेदकामैश्च पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ।आदिकर्त्ता रणानाञ्च योधानां प्रथमो नृपः ॥
यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम् ।घोररूपान् स संग्रामान् क्षेमी तरति कीर्त्ति-मान् ॥
वैश्यैरपि हि शूद्रैश्च स्वाः स्वा वृत्तीरनुश्रितैः ।पृथुरेव नमस्कार्य्यः सर्व्वसिद्धिकरस्तु सः ॥
एवं पृथुरभूत् पूर्व्वं प्रसादाच्चक्रपाणिनः ।सार्व्वभौमो महातेजा दुर्व्विषह्यः सुरासुरैः ॥
”तस्य पुत्त्रौ द्वौ । यथा, --“पृथोः पुत्त्रौ तु धर्म्मज्ञौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपाणिनौ ।शिखण्डी च हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद्व्यजायत ॥
”अरेणाभूराज्ञः पुत्त्रः । यथा, अग्निपुराणे ।“अयोधस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् ककुत्स्थो नाम वीर्य्य-वान् ।ककुत्स्थस्य अरेणाभूस्तस्य पुत्त्रः पृथुः स्मृतः ॥
”अग्निः । इति मेदिनी । थे, १० ॥
(प्रियव्रत-वंशोद्भवस्य विभोः पुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे ।२ । १ । ३८ ।“भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः ।पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः ॥
”तामसमन्वन्तरे ऋषिविशेषः । यथा, मार्कण्डेये ।७४ । ५९ ।“ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा ।पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥
”)
पृथुः,
स्त्री,
 (प्रथते विस्तारमेतीति । प्रथ + कुःसम्प्रसारणञ्च ।) कृष्णजीरकः । इत्यमरः । २ ।९ । ३७ ॥
(एतत्पर्य्यायो यथा, --“कृष्णजीरः सुगन्धश्च तथैवोद्गारशोधनः ।कालाजाजी तु सुषवी कालिका चोपकालिका ॥
पृथ्वीका कारवी पृथ्वी पृथुः कृष्णोपकुञ्चिका ।उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इत्यपि ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)त्वक्पर्णी । हिङ्गुपत्री । इति मेदिनी । थे, १० ॥
(पर्य्यायोऽस्या यथा, --“हिङ्गुपत्री तु कवरी पृथ्विका पृथुका पृथुः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)अहिफेनः । इति शब्दरत्नावली ॥
पृथुः, त्रि, (प्रथ + कुः सम्प्रसारणञ्च ।) महत् ।इत्यमरः । ३ । १ । ६० ॥
(यथा, आर्य्यासप्त-शत्याम् । ११७ ।“उल्लसितभ्रूधनुषा तव पृथुना लोचनेन रुचि-राङ्गि ! ।अचला अपि न महान्तः के चञ्चलभाव-मानीताः ॥
”)निपुणः । इति शब्दरत्नावली ॥