| YouTube Channel

पृथक्त्व (pRthaktva)

 
Yates
English
पृथक्-त्व (ता-त्वं) 1.
f.
n.
 State of separa-
tion, individuality
detachment.
Wilson
English
पृथक्त्व
n.
 (-त्वं) Individuality, separateness, severalty.
E.
 त्व added to पृथक्
also with तल्, पृथक्ता.
Apte
English
पृथक्त्वम् [pṛthaktvam], 1 Separateness, severalty.
Individuality.
Comp.
 -निवेशः Subsistence on separateness
पृथक्त्व- निवेशात् संख्यया कर्मभेदः स्यात् and also संख्यायाश्च पृथक्त्व- निवेशात्
Ms.*
 1.5.17
यावति संभवति तावति पृथक्त्वनिवेश एव युक्तः ŚB. on MS.* 5.3.2. Hence पृथक्त्वनिवेशिन्. It is considered to be a characteristic feature of संख्या
ŚB. on MS.* 5.3.2. पृथक्त्वेन (Intr. used as
adv.
 ) Individually, separately
यथा लोके पृथक्त्वेनापि कुर्वाणानां बहुवचनं दृश्यते, देवश्चेद् वर्षेद् बहवः कृषिं कुर्युः ŚB. on MS.* 1.6.45.
Apte 1890
English
पृथक्त्वं Separateness, severalty. {2} Individuality.
Monier Williams Cologne
English
पृथक्—त्व
n.
 id.,
ŚāṅkhŚr.
Nir.
MBh.
&c.
 (cf.
IW.
 68)
Benfey
English
पृथक्त्व पृथक् + त्व,
n.
1. Indivi-
duality, Bhag. 9, 15.
2. Separation,
Bhāg. P. 2, 10, 28
separateness.
पृथक्त्वेन, Singly, one by one,
MBh. 14, 1058.
3. Severality, Bhāṣāp.
88.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पृथक्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆಯಾಗಿರುವಿಕೆ /ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವಿಕೆ /ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಎಂಬ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವಿಕೆ
निष्पत्तिः - > "त्वः" (५-१-११९)
व्युत्पत्तिः - > पृथगित्यस्य भावः
प्रयोगाः - > "धनुर्भृता तोत्रभृता च भेजे पृथक्त्वमैक्यं च यथाप्रमाणम्"
उल्लेखाः - > याद० २३-२१
विस्तारः - > "पृथग्व्यवहरारकारणं पृथक्त्वम्" त० सं० । इदमस्मात् पृथक् ಇತ್ಯಾದಿ.
L R Vaidya
English
pfTak-tva {% n. %} severalty, singleness.
Bopp
Latin
पृथक्त्व n. (a पृथक् s. त्व) specialitas. BH. 9. 15.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पृथक्त्वं,
क्ली,
 (पृथगित्यस्य भावः । पृथक् + भावेत्व ।) चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतसप्तमगुणः । तस्यलक्षणम् । पृथक्प्रत्ययासाधारणकारणत्वम् ।यथा, भाषापरिच्छेदे ।“संख्यावच्च पृथक्त्वं स्यात् पृथक्प्रत्ययकारणम् ।अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमुच्यते ॥
अस्मात् पृथगियं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥
”“पृथक्त्वं निरूपयति संख्यावदिति पृथक्प्रत्यया-साधारणकारणं पृथक्त्वम् । तन्नित्यतादिकंसंख्यावत् यथा हि नित्येषु एकत्वं नित्यं अनित्येअनित्यम् आश्रयद्वितीयक्षणे चोत्पद्यते आश्रय-नाशान्नश्यति तथा एकपृथक्त्वमपि द्वित्वादिवत्द्विपृथक्त्वादिकमपीत्यर्थः ।” इति सिद्धान्तमुक्ता-वली ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पृथक्त्व
न०
 पृथक् इत्यस्य भावः त्व । वैशेषिकोक्ते पृथक्त्व-वुद्धिसम्पादके गुणभेदे । तत्परीक्षा च कणा० सू०वृत्त्यार्दर्शिता यथा “तथा पृथक्त्वम्” सू० । “एक-त्वतुल्यतयैकपृथकत्वमपि साधयितुमाह अपोद्धारव्यवहारस्तावदस्ति इदमस्मात् पृथगन्यदर्थान्तरमित्याकारःअपवृज्यावधिमपेक्ष्य य उद्धारो निर्द्धारणं सह्यपोद्धारःतत्र च न रूपादि तन्त्रं व्यभिचारादवध्यनिरूप्यत्वाच्च ।नन्वन्योन्याभाव एव पृथकत्वम् इदमस्मात् पृथगन्य-दर्थान्तरमितिवद्भिन्नमिति प्रतीतेरन्योन्याभावावलम्बन-त्वात्, न, पृथगादिशब्दानां पर्य्यायत्वेऽपि नान्योन्याभावा-र्थत्वं तत्र पञ्चमीप्रयोगानुपपत्तेः इदमस्मात् पृथक् इद-मिदं न भवतीति प्रतीत्योर्भिन्नविषयत्वात्, न चान्योन्या-भाबवानर्थः पृथक्त्वम् अथटः पट इत्यत्रापि पञ्चमीप्रयोगापत्तेः । ननु पृथगिति विशिष्ट इति प्रतीत्यो-ऐकाकारत्वाद्वैशिष्ट्यमेव पृथक्त्वमिति चेन्न मैत्रस्य दण्ड-वैशिष्ट्यदशायां मैत्रात् पृथगयं मैत्र इत्यपि प्रतीत्या-पत्तेः । एवं शब्दविशिष्टे व्योम्नि बुद्धिविशिष्टे चात्मनिपृथक्त्वव्यवहारापत्तेः । अतएव वैधर्म्यमपि न पृथक्त्वंपाकरक्ते घटे श्यामाद्घटात् पृथगयं घट इति व्यव-हारापत्तेः तद्विरोधिधर्मवत्त्वमेव हि तद्वैधर्म्यं तच्चश्यामानन्तरं रक्ततादशायामपि । न च सामान्यमेव पृ-थक्त्वं सामान्यस्यावध्यनिरूप्यत्वात् जातिसङ्करप्रसङ्गाच्च ।सन्मात्रवृत्तित्वे सत्तया, द्रव्यमात्रवृत्तित्वे द्रव्यत्वेनान्यूना-नतिरिक्तवृत्तित्वापत्तेः” वृत्तिः । “एकत्वैकपृथक्त्वयोरेकत्वैकपृथक्त्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः” क० सू० ।“नन्वेकमेकत्वं रूपादिभ्यः पृथक्पृथकत्वमिति व्यव-हारादेकत्वेऽप्येकत्वं पृथक्त्वेऽपि पृथकत्वमेवं तत्र तत्रा-पीत्यत आह यथाऽणुत्वमहत्त्वे नाणुत्वमहत्त्ववतीतद्व्यवहारस्तत्र भाक्तस्तथैकत्वैकपृथक्त्वे नैकत्वैकपृथक्-त्ववती तद्व्यवहारस्तत्र भाक्त इत्यर्थः । कर्मभिः कर्माणिगुणैगुणाः इत्यपि दृष्टान्तसूत्रद्वयं पूर्वदृष्टान्तसूत्रेणैक-वाक्यतापन्नमेवात्र भासते यथा कर्माणि न कर्मवन्तिगुणाश्च न गुणवन्तस्तथैकत्वैकपृथकत्वे न तद्वतीइत्यर्थः” वृत्तिः ।