पृ (pR)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पृ r. 3rd cl. (पिपर्त्ति)
	 1. To protect,  to nourish.
	 2. To fill. जुहो० पर० सक०
अनिट् वा दीर्घे सेट् । 5th cl. (पृणोति) To satisfy,  to please or content.
प्रीतौ अक० प्रीणने सक० स्वादि० पर० अनिट् । r. 1st and 10th cls. (परति
पारयति-ते) To fill,  as the stomach or a vessel. चु० उभ० सक० सेट् ।
r. 6th cl. (But with वि and आङ् prefixed,  and ङ aff.
  ) व्यापृङ्
(व्याप्रियते) To be busy or active,  to labour,  to make exertions
तु० आत्म० अक० अनिट्ः see पृ ।

Capeller Eng

English

 1 पृ पि॑पर्ति पृणा॑ति पृण॑ति pp.
   पूर्त॑ & पूर्ण॑
(q.v. ) fill,  make full
 sate,  nourish,  refresh
 give abundantly,  lavish
(dat.   of pers.
   & acc.
  of th.),  present with (acc.  of pers.
   & instr.
   of
th.),  fulfil,  accomplish. M.
  & P.
  पूर्य॑ते (पू॑र्यते & पूर्यति) fill
or sate one's self,  become full of (instr.  ). C.
  पूर॑यति,  °ते make
full,  complete,  fulfil,  accomplish
 fill,  cover,  present with (instr.  ).
—अभि make full
 M.
  P.
  become full,  be filled with (gen.  )
 C.
  fill, 
complete,  load,  cover,  present abundantly with (instr.  ),  increase, 
augment,  fulfil,  accomplish. आ fill,  sate
 make full,  complete, 
fulfil,  accomplish
 M.
 P.
  be or become full,  increase,  be rich in
(instr.  )
 C.
  fill wholly,  cover with (instr.  ). नि put down,  pour out
((r. )). परि M.
  P.
  be filled,  become full or complete by (instr.  )
 C.
 
fill,  make full,  accomplish. प्र fill,  make up,  complete,  accomplish
M.
 P.
  refl.
 C.
  = S.
  प्रति bestow in return
 C.
  fill,  satiate,  satisfy, 
accomplish. सम् M.
 P.
  be or become filled
 C.
  fill,  make full,  fulfil, 
accomplish. — Cf.  अभिपूर्ण,  आ॑पूर्ण,  परिपूर्ण,  पृण॑न्त्,  प्रतिपूर्ण, 
संपूर्ण.

 2 पृ पि॑पर्ति pass (trans.  ),  bring across or to (acc. ), 
rescue,  save from (abl. )
 protect,  further,  promote. C.
  पार॑यति
(°ते) the same + come through,  overcome
 resist,  keep one's ground
 be
capable of or able to (infin. ). —अति lead over,  bring across (acc. )
pass (trans.  ),  go through (acc. ). C.
  lead over,  pass (trans.  )
 M.
 
rescue,  deliver from (abl. ). निस् draw or help out of (abl. ),  escape
C.
  = S.
  सम् C.
  bring over
 finish,  perform. 

 3 पृ पृणोति pp.
   पृत (only —°),  w.
  आ be busy or active
w.
  व्या (प्रियते or पृणुते) be busy or occupied with (अर्थम्). C.
 
व्यापारयति set to work,  employ in or at (loc. ,  instr.
  ,  or अर्थम्).
— Cf.  आपृत (add.  ),  व्यापृत.

Yates

English

 पृ (लि) पिपर्त्ति 3.
a. To protect
 to
fill. (न) पृणोति 5.
a. To satisfy.
(कि) परति,  पारयति 1. 10.
a.
To fill. (शङ, ) with व्या prefixed.
व्यापृयते 6.
d. To be busy or active.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 पृ r. 3rd cl. (पिपर्त्ति)
1 To protect,  to nourish.
2 To fill. 5th cl. (पृणोति) To satisfy,  to please or content. r. 1st and
10th cls. (परति पारयत्ति) To fill,  as the stomach or a vessel. r. 6th cl.
(but with वि and आङ् prefixed,  and ङ aff.
  )
व्यापृङ् (व्याप्रियते) To be busy or active,  to labor,  to make exertions:
see पॄ.

Apte

English

पृ [pṛ],  I. 6 Ā. (प्रियते-पृत) To be busy or active (mostly with व्या)
 कार्ये व्याप्रियते
 see व्यापृत. -Caus (पारयति-ते)

To cause to work,  engage upon,  entrust,  with,  appoint to
 (usually with loc.
 )
 व्यापारितः शूलमृता विधाय सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति R.*
  2.38.

To place,  set,  fix,  direct,  cast
 व्यापारयामास करं किरीटे R.*
  6.19
 उमामुखे...व्यापार- यामास विलोचनानि Ku.*
  3.67
 व्यापारितं शिरसि शस्त्रमशस्त्रपाणेः Ve.*
  3.19
 R.*
  13.25. -II. 3 P.
  (पिपर्ति,  पूर्ण)

To bring or carry over.

To deliver from,  bring out of. 

To fill.

To protect,  maintain,  sustain. 

To promote,  advance. -III. 9 P.
  (पृणाति) To protect. -IV.*  1 U.
  (पारयति-ते
 sometimes पार् is regarded as a separate root.)

To carry over or across,  ferry over.

To reach the other side of anything,  accomplish,  perform,  achieve,  bring to a conclusion (a vow &c.
 ).

To be able or capable
 न खलु मातापितरौ भर्तृ- वियोगदुःखितां दुहितरं द्रष्टुं पारयतः Ś.*
  6
 न पारयामि तातकाश्यपस्य ... आपन्नसत्त्वां शकुन्तलां निवेदयितुम् Ś.*
  4
 अधिकं न हि पारयामि वक्तुम् Bv.*
  2.59.

To deliver,  save,  extricate,  rescue.

To withstand,  oppose.

To live
 V.*
  5 P.
  (पृणोति)

To please or delight,  gratify.

To be pleased or delighted.

Apte 1890

English

 पृ {vI.v} {c6c} A. (प्रियते-पृत) To be busy or active (mostly with व्या): कार्ये व्यप्रियते
 see व्यापृत. 
Caus. (पारयति-ते) 1 To cause to work,  engage upon,  entrust with,  appoint to
 (usually with loc.)
 व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमंकागतसत्ववृत्ति R. 2. 38. 
2 To place,  set,  fix,  direct,  cast
 व्यापारयामास करं किरीटे R. 6. 19
 उपामुखे…व्यापारयामास विलोचनानि Ku. 3. 67
 व्यापारितं शिरसि शस्त्रपशस्त्र पाणेः Ve. 3. 19
 R. 13. 25. {vII.v} {c3c} P. ( पिपर्ति,  पूर्णं) 1 To bring or carry over. 
2 To deliver from,  bring out of. 
3 To fill. 
4 To protect,  maintain. sustain. 
5 To promote,  advance. {vIII.v} {c9c} P. (पृणाति) To protect. {vIV.v} {c10c} U. (पारयति-ते
 sometimes पार् is regarded as a separate root) 1 To carry over or across,  ferry over. 
2 To reach the other side of anything,  accomplish,  perform,  achieve,  bring to a conclusion (a vow &c.). 
3 To be able or capable
 न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदुःखितां दुहितरं द्रष्टु पारयतः Ś. 6.
 न पारयामि तातकाश्यपस्य… आपन्नसत्त्वां शकुंतलां निंवदयितुं Ś. 4
 अधिकं न हि पारयामि वक्तु Bv. 2. 59. 
4 To deliver,  save,  extricate,  rescue. 
5 To withstand,  oppose. 
6 To live. {vV.v} {c5c} P. (पृणोति) 1 To please or delight,  gratify. 
2 To be pleased or delighted. 

Monier Williams Cologne

English

 1. पृ cl.
  3. P.
  (Dhātup.   xxv,  4) पि॑पर्ति (3. pl.
  पि॑प्रति,  RV.
  
 Impv.
  पिपृहि,  BhP.
  
 पर,  VS.
 
 cl.
  9. P.
  पृणाति,  ‘to protect’,  Dhātup.
   xxxi,  19
 pf.  3. pl.
  पिप्रुः,  BhP.
   [=  पूर्णाः,  Sch.]
 aor.
  Subj. पर्षि,  पर्षति,  पर्ष,  पारिषत्,  RV.
   
 अपारीत्,  Bhaṭṭ.
 
 inf.
   पर्ष॑णि,  RV.
  ), 
to bring over or to (acc.  ),  bring out of,  deliver from (abl. ),  rescue,  save,  protect,  escort,  further,  promote,  RV.
  
 AV.
  
 VS.
 
 ŚāṅkhGṛ.
 
 BhP.
  
 Bhaṭṭ.
 
to surpass,  excel (acc.  ),  RV.
   viii,  50,  8
 AV.
   xi,  5,  1
 2
to be able (with inf.
  ),  BhP.
   :
Caus.
  पार॑यति (ep.   and mc.  also °ते
 aor.
  अपीपरत्
 Pass.
  पार्यते), 
to bring over or out,  rescue,  protect,  save,  preserve,  keep alive,  RV.
   &c.
   &c.
  
to get over,  overcome,  bring to an end,  ib.
to resist,  withstand,  be a match for (acc.  ),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  
to be capable of or able to (with an inf.
   which after पार्यते has a pass. sense
 cf.
   √ शक् and Pāṇ.
  iii,  4,  66,  Sch.),  Kāv.
 
 Pur.
  &c.
  

 पृ [cf.   Gk. περάω,  πόρος,  πορεύεσθαι
 Lat.
  porta,  peritus
 Slav.
  pirati
 Germ.
   fahren
 Eng.
  to fare.]

 2. पृ cl.
  5. P.
 ,  cl.
  6. Ā. पृणोति or प्रियते (Dhātup.   xxvii,  12
 xxviii,  109),  to be busy or active (only in आ-√ पृ and व्य्-आ-√ पृ,  q.v.)

Monier Williams 1872

English

 पृ 1. पृ,  cl. 3. P. पिपर्ति,  पपार,  प-
रिष्यति,  अपार्षीत् (mostly Ved.),  to bring
over,  carry over or across,  ferry over
 to bring
out of,  deliver from (with abl.)
 to escort
 to pro-
tect,  uphold,  support,  sustain,  maintain
 to bring
forward,  promote,  advance
 cl. 9. P. पृनाति, 
to protect: Caus. P. (ep. also A.) पारयति
(-ते),  -यितुम्,  Aor. अपीपरत्,  to ferry over or
across,  carry over,  conduct through
 to bring out, 
deliver,  extricate,  rescue,  save,  protect
 to reach
the other side of anything,  to accomplish,  achieve, 
perform,  bring to a conclusion
 to keep one's ground, 
withstand,  oppose
 to be able or capable
 to live
[cf. Zend par,  ‘to carry across:’ Gr. περά-ω,  πόρο-ς, 
πορεύς,  πορ-θ-μός,  πορσύν-ω,  πορεύ-ω,  πορίζ-ω, 
ἄπορος,  ἀπορέ-ω,  ἔμ-πορο-ς,  πεῖρ-α,  πειρά-ω,  παρών, 
πειράτης,  πεπαρεῖν,  πείρω,  περόνη,  πόρπη,  πειρά, 
πηρό-ς: Lat. por-ta,  por-tu-s,  ex-per-i-o-r,  peritus, 
perî-culu-m,  par-a-re (?),  parere,  partus,  portare:
Goth. far-an,  ‘to go
’ far-j-an,  ‘to carry:’ Old
Germ. ar-far-an,  ‘to perceive
’ furt: Angl. Sax.
fyrd.]

 पृ 2. पृ [cf. rt. पृण्],  cl. 5. P. पृणोमि, 
पपार,  परिष्यति,  अपार्षीत्,  पर्तुम्,  to
please,  gratify,  delight
 to be pleased or delighted.

 पृ 3. पृ,  cl. 6. A. प्रियते,  पप्रे,  परिष्-
यते,  अपृत,  पर्तुम्,  to be busy or active
(in व्य्-आ-पृ,  q. v.)
 [cf. Gr. περά-ω,  πέρ-νη-μι, 
πι-πρά-σκ-ω,  πρί-α-μαι,  πρά-σι-ς,  πρα-τία-ς, 
πόρ-νη,  ἔμ-πορος,  ἔμ-πολά-ω,  πωλέω
 Lat. prec-iu-m, 
prec-ari
 Old Germ. feil,  feili = Mod. Germ. feil, 
‘cheap,  venal.’]

 पृ 4. पृ = rt. पॄ,  to fill,  q. v.

Macdonell

English

 पृ 1. PṚ,  Ⅲ. P. piparti (V. C.),  Ⅵ. P. Ā. 🞄pṛṇá (V.),  Ⅸ. P. pṛṇā́ (V.),  fill (Ā. fill 🞄oneself)
 fill with air,  blow int (ac.)
 make 🞄full,  allow to collect
 satisfy,  nourish,  quicken
 🞄grant in abundance,  to (d.),  present with 🞄(in. )
 fulfil (a wish): pr. pt. pṛṇ-át,  granting 🞄abundantly,  bounteous,  ungrudging
 Ⅳ. 🞄Ā. (E. also P.) pū́ryá,  or ps. pūrvyá,  be filled 🞄with,  become full of (in. ): pp. pūrta (rare),  🞄filled
 full of (g.)
 -pūrṇá (ordinary form),  🞄filled,  full (also of the moon),  with,  of (in. ,  🞄g.,  or —°)
 complete,  entire
 full (number)
 🞄abundant
 fully drawn (bow,  arrow)
 expired 🞄(time)
 accomplished (vow)
 fulfilled
 🞄settled,  concluded (agreement,  contract)
 🞄satisfied
 cs. pūráya,  P. Ā. fill,  — up,  with 🞄(in. ),  fill with sound (in. )
 intensify (sound)
 🞄fill with air,  blow (a conch)
 draw to the full 🞄(bow,  arrow)
 complete,  supplement (speech,  🞄sentence)
 cover completely,  overspread,  🞄overwhelm,  bestrew,  with (in. )
 overload 🞄with gifts (in. ),  present with (in. )
 fulfil 🞄(wish,  hope,  etc.)
 allow to expire (period). 🞄anu,  cs. P. fulfil,  accomplish (a wish,  etc.). 🞄abhi,  Ⅸ. P. make full
 ps. be filled,  become 🞄full (of,  g.): pp. full,  of (in. ,  g.,  —°)
 cs. P. 🞄fill
 load
 overwhelm with (in. )
 overload 🞄with gifts,  bounteously present with (in. )
 🞄overpower (of pain)
 augment
 accomplish. 🞄ā,  Ⅲ. P. fill
 fill up,  complete
 fulfil (a 🞄wish)
 Ⅵ. Ā. be filled
 be sated,  with (in. )
 🞄ps. be filled,  become full,  of (in. ,  g.)
 increase 🞄in size (body)
 be fully drawn (bow)
 have 🞄abundance of (in. ): pp. ā́-pūrṇa,  full (also 🞄of the moon)
 filled with (in.  or —°)
 resounding 🞄with (—°)
 satisfied
 cs. fill,  — up
 cause 🞄to resound with (in. )
 fill with air,  blow (a 🞄wind instrument)
 cover completely,  stud,  🞄with (in. ). vi‿ā (-piparti),  pass away,  disappear. 🞄sam-ā,  ps. be filled with (in. ): pp. 🞄full,  entire (year)
 cs. fill with (in. )
 draw 🞄completely (bow). ni,  Ⅸ. P. pour or set 🞄down,  strew (technical term in the sacrifice 🞄to the Manes). nis,  pp. niṣ-pūrta,  poured 🞄out. pari,  ps. be filled,  become become full,  of 🞄(in. ): pp. filled
 full,  of (in. )
 covered,  with 🞄(—°)
 complete,  entire
 wealthy,  possessed of 🞄abundance
 fulfilled
 attained (object)
 cs. 🞄fill,  — up
 cause to resound with (in. )
 stop 🞄up (a hole)
 complete,  accomplish,  go through 🞄from beginning to end: pp. -pūrita,  filled 🞄with (—°)
 thoroughly gone through (—°)
 🞄abundant. pra,  Ⅸ. P. fill,  complete
 ps. 🞄be filled,  become full
 become sated
 become 🞄complete
 be fulfilled
 cs. fill,  — up,  🞄with (in. )
 cause to resound with (in. )
 complete
 🞄enrich,  load with presents (in. ): pp. 🞄filled with,  full of (—°). prati,  pp. full (also 🞄of the moon)
 filled with,  full of (in.  or —°)
 🞄satisfied
 cs. fill,  — up
 satisfy (any one)
 🞄accomplish. sam,  ps. become full: pp. full 🞄(also of the moon)
 filled,  fully provided,  or 🞄replete with (in. ,  g.,  or —°)
 complete,  entire
 🞄abundant
 possessed of plenty
 fulfilled
 cs. 🞄fill up
 fulfil,  satisfy (a wish).

 पृ 2. PṚ,  Ⅲ. P. píparti (V.),  bring across 🞄or to (ac.)
 deliver from (ab.)
 protect
 🞄further,  support
 surpass (any one)
 be able 🞄to (inf. )
 cs. pāráya,  (V. C.) P. (E. also Ā.) 🞄conduct or bring across
 deliver,  from (ab.)
 🞄protect,  preserve the life of
 get over,  overcome
 🞄resist (ac.)
 be able to (inf. 
 when 🞄[Page169-1] 🞄this verb is ps.,  the inf.  must be translated by 🞄a ps.)
 ati,  bring or conduct across (ac.)
 🞄go through with,  fulfil (a promise)
 cs. conduct 🞄or bring across
 Ā. deliver from (ab.). 🞄nis,  help out of,  deliver from (ab.)
 cs. id. 🞄sam,  cs. bring to an end.

 पृ 3. PṚ,  only with ā,  Ⅴ. P. āpṛṇoti,  be 🞄busy with (d.): pp. āpṛta,  busied. vi‿ā,  🞄Ⅴ. Ā. -pṛṇute,  ps. -priyate,  be busied about 🞄(-artham): pp. -pṛta,  busied with,  engaged 🞄in (lc.,  —°,  -artham,  or -hetos)
 cs. vyāpāraya,  🞄P. occupy,  keep busy,  employ,  with,  on,  or 🞄for (in. ,  lc.,  -artham)
 direct (the glance) 🞄towards
 vāṇīm —,  use oneʼs voice
 hastam —,  wave the hand: pp. engaged or appointed 🞄for (-artham).

Benfey

English

 1. पृ पृ,  ii. 3,  पिपृ (पीपृ, 
Bhāg. P. 7,  9,  41),  Par. † ii. 9,  पृणा,  णी,  Par.
 1. To bring over (ved.).
 2. To protect, 
Bhāg. P. 7,  9,  41. (
 3. To fill,  see पॄ).
Caus. and पार्,  i. 10,  पारय, 
 1. To
accomplish,  Rām.  2,  55,  19.
 2. To keep
one's ground,  MBh. 9,  1074.
 3. To
live,  Man.  9,  178.
 4. To be able, 
Bhāg. P. 5,  10,  4. -- With the prep. अति
अति,  To maintain,  Bhāg. P. 3,  18,  12.
Caus. To save from (abl.),  3,  25,  40. --
Cf.  पर and πείρω,  πεῖρα,  πόρος,  πορεύς,  ἄπορος,  ἀπορέω,  πορίζω,  πορσύνω,  πορθμός,  παρών,  πειράτης,  πεπαρεῖν
Lat. par, 
peritus,  ex-pertus,  ex-perior,  pārere, 
partus,  parare,  portus,  porta,  portare
Goth. farjan
 O.H.G. and A.S. faran
O.H.G. furt
 A.S. fyrd.

 2. पृ पृ,  i. 6,  प्रिय,  Ātm.  To be
busy or active. -- With the prep. आ
आ,  ptcple. of the pf.  pass. आपृत,  Oc-
cupied,  Bhāg. P. 3,  9,  10. -- With व्या
वि-आ,  To be busy,  occupied with. व्या-
पृत,  Occupied,  Rām.  2,  39,  14
 affected
with,  Lass. 94,  10. Caus. To occupy, 
Ragh. 6,  19. -- Cf.  πέρ-νημι (see पण्), 
περνάω,  πιπράσκω,  ἔμπορος,  πόρνος,  νη
(cf.  पण्य-स्त्री),  ἐμπολάω,  πωλέω,  πρίαμαι
(old pass.)
 O.H.G. feil,  feili.

 3. पृ पृ,  ii. 5,  पृणु,  Par. To be
pleased with. -- With the prep. आ आ, 
To be attached to,  Bhāg. P. 5,  5,  4 (cf. 
प्री).

Apte Hindi

Hindi

पृ
"तुदा* आ* ,  " - -
"व्यस्त होना,  सक्रिय होना"

पृ
"प्रेर* ,  " - -
"काम कराना,  काम पर लगाना,  सौंपना,  नियत करना"

पृ
"प्रेर* ,  " - -
"रखना,  जड़ देना,  निश्चित करना,  निदेश देना,  ढालना"

पृ
"जुहो* पर*  , " - -
आगे ले जाना

पृ
"जुहो* पर*  , " - -
"से मुक्त करना,  प्रकाशित करना"

पृ
"जुहो* पर*  , " - -
भरना

पृ
"जुहो* पर*  , " - -
"रक्षा करना,  जीवित रखना,  जीवित रहना"

पृ
"जुहो* पर*  , " - -
"उन्नति करना,  प्रगति करना"

पृ
क्र्य* पर*  - -
रक्षा करना

पृ
"चुरा* उभ* ,  " - -
"पार ले जाना,  नाव से पार उतारना"

पृ
"चुरा* उभ* ,  " - -
"किसी वस्तु के दूसरे पार्श्व पर पहुंचना,  निष्पन्न करना,  अनुष्ठान करना,  सम्पन्न करना,  (व्रत का) पूरा करना"

पृ
"चुरा* उभ* ,  " - -
योग्य या समर्थ होना

पृ
"चुरा* उभ* ,  " - -
"सौंपना,  बचाना,  उद्धार करना,  निस्तार करना"

पृ
स्वा* पर*  - -
"प्रसन्न करना,  खुश करना,  तृप्त करना"

पृ
स्वा* पर*  - -
"प्रसन्न होना,  खुश होना"

पृ
"जुहो*,  क्रया*-पर* ,  ,  -कर्म* पूर्यते,  प्रेर* ,  ,  इच्छा* ,  पिपरीषति>,  " - -
"भरना,  भर देना,  पूरा करना"

पृ
"जुहो*,  क्रया*-पर* ,  ,  -कर्म* पूर्यते,  प्रेर* ,  ,  इच्छा* ,  पिपरीषति>,  " - -
"पूरा करना,  पूरी करना,  तृप्त करना"

पृ
"जुहो*,  क्रया*-पर* ,  ,  -कर्म* पूर्यते,  प्रेर* ,  ,  इच्छा* ,  पिपरीषति>,  " - -
"हवा भरना,  बजाना"

पृ
"जुहो*,  क्रया*-पर* ,  ,  -कर्म* पूर्यते,  प्रेर* ,  ,  इच्छा* ,  पिपरीषति>,  " - -
"संतुष्ट करना,  थकावट दूर करना,  प्रसन्न करना"

पृ
"जुहो*,  क्रया*-पर* ,  ,  -कर्म* पूर्यते,  प्रेर* ,  ,  इच्छा* ,  पिपरीषति>,  " - -
"पालना,  परवरिश करना,  पुष्ट करना,  पालनपोषण करना,  पालन करना"

L R Vaidya

English

 pf {% (I) vi. 6A (pp. पृत
 pres. प्रियते) %} To be busy or active (mostly used with व्या).

 pf {% Caus. (पारयति-ते) %} With व्या-,  1. to cause to work,  to engage in,  व्यापारयामास करं किरीटे R.vi.19,  or व्यापारयामास विलोचनानि K.S.iii.67
 2. to appoint,  व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमंकागतसत्ववृत्ति R.ii.38.

 pf {% (II) vt. 3P (pp. पूर्ण
 pres. पिपर्ति) %} 1. To bring out of,  to deliver from
 2. to protect
 3. to promote,  to advance
 4. to fill. (This root is very rarely used in classics.)

 pf {% (III) vt. 10U (pres. पारयति-ते) %} 1. To reach the other side of anything,  to accomplish,  to achieve,  to bring to a conclusion (as a vow or promise)
 2. to be able to bear
 3. to extricate,  to rescue,  to save.

 pf {% (IV) vt. 5P (pres. पृणोति) %} 1. To delight,  to gratify
 2. to be delighted.

Bopp

Latin

 1. पृ 5. P. पृणोमि (प्रीतौ) exhilarare. Cf. प्री,  पृड्.

 2. पृ 6. A. प्रिये (व्यायामे) laborare,  operam dare,  occupa-
tum esse.
c. आ praef. वि id. व्यापृत occupatus. MAH. 2. 2126.: मा
व्यापृतः परकार्येषु भूः
 1. 7281.: वैवस्वतो व्यापृतः स-
त्रहेतोः
 4. 597.: व्यापृतो गोषु
 R. Schl. II. 39. 14.: व्या-
पृतम् वित्तसञ्चये. -- Caus. occupare,  occupatum te-
nere. RAGH. 2. 38.: वनद्विपानान् त्रासार्थम् अस्मिन्न्
अहम् वनकुक्षौ व्यापारितः शूलभृता
 7. 54.: स द-
क्षिणन् तूणमुखेन वामम् व्यापारयन् हस्तम्
 6. 19.:
एकम् व्यापारयामास करङ् किरीटे. (Cf. पॄ,  पूर् im-
plere
 पृत occupatus proprie oneratus,  chargé.)

 3. पृ 10. P. पारयामि (पूरणे K. पालने पूर्तौ V.) implere
nutrire,  sustentare. Cf. पॄ,  पूर्.

Lanman

English

 √1pṛ (pṛṇā́ti
 pū́ryate
 pūrṇá [957b]
pass. pūryáte
 pūráyati,  -te
 etc.). fill
bestow abundantly
 sate
 pū́ryate,  becomes
sated [see 761b]
 caus. [1041^2],  fill
make a thing (acc.) full of (gen.),  102^18.
[for treatment of root-vowel,  see 242: cf.
-πί-πλη-μι,  Lat. plēre,  ‘fill’
 po-pul-us, 
‘folk’
 Eng. fol-k (doubtful): see also
pūrṇá and √prā.]
+ pra,  intrans. prapūryate,  becomes
sated.
+ sam,  intrans. sampūryate,  becomes
full
 sampūrṇa,  full.

 √2pṛ (píparti
 pāráyati,  -te
 etc.). pass, 
trans.
 bring across. [cf. περάω,  ‘pass
over,  cross’
 πόρος,  ‘passage,  i. e. ford, 
ferry,  bridge’
 Lat. por-ta,  ‘gate’
 Eng.
fare,  ‘get on’
 ferry,  for-d
 Avestan
peretu,  ‘bridge, ’ and Εὐ-φράτης,  ‘the well-bridged
(stream)’
 also Βόσ-πορος and
Ox-ford.]
+ ati,  bring across.

 √3pṛ (pṛṇóti
 pṛtá
 priyate
 pāráyati).
be busy
 only w. ā,  see 773.
+ ā,  in ā́pṛta,  busied.
+ vy-ā,  in vyāpriyate,  is busied.

Kridanta Forms

Sanskrit

पृ (पृ॒ पालनपूरणयोः इत्येके - जुहोत्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  परणम्
अनीयर् =  परणीयः - परणीया
ण्वुल् =  पारकः - पारिका
तुमुँन् =  परितुम्
तव्य =  परितव्यः - परितव्या
तृच् =  परिता - परित्री
क्त्वा =  पृत्वा
ल्यप् =  प्रपृत्य
क्तवतुँ =  पृतवान् - पृतवती
क्त =  पृतः - पृता
शतृँ =  पप्रत् / पप्रद् - पप्रती

पृ (पृ॒ प्रीतौ - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  परणम्
अनीयर् =  परणीयः - परणीया
ण्वुल् =  पारकः - पारिका
तुमुँन् =  पर्तुम्
तव्य =  पर्तव्यः - पर्तव्या
तृच् =  पर्ता - पर्त्री
क्त्वा =  पृत्वा
ल्यप् =  प्रपृत्य
क्तवतुँ =  पृतवान् - पृतवती
क्त =  पृतः - पृता
शतृँ =  पृण्वन् - पृण्वती

पृ (पृ॒ङ् व्यायामे - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  परणम्
अनीयर् =  परणीयः - परणीया
ण्वुल् =  पारकः - पारिका
तुमुँन् =  पर्तुम्
तव्य =  पर्तव्यः - पर्तव्या
तृच् =  पर्ता - पर्त्री
क्त्वा =  पृत्वा
ल्यप् =  प्रपृत्य
क्तवतुँ =  पृतवान् - पृतवती
क्त =  पृतः - पृता
शानच् =  प्रियमाणः - प्रियमाणा

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  पृ
मूलधातुः:
   
धात्वर्थः:
  पालन-पूरणयोः
गणः:
  जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  अनिट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  पिपर्ति
अनुबन्धादिविशेषः:
  ऋकारान्तः

धातुः:
  पृ
मूलधातुः:
   
धात्वर्थः:
  प्रीतौ
गणः:
  स्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  अनिट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  पृणोति
अनुबन्धादिविशेषः:
  ऋकारान्तः

धातुः:
  पृ
मूलधातुः:
   पृङ्
धात्वर्थः:
  व्यायामे
गणः:
  तुदादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  अनिट्
उपग्रहः:
  आत्मनेपदी
रूपम्:
  (व्या)प्रियते
अनुबन्धादिविशेषः:
  ऋकारान्तः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

पृ पालन, पूरणयोः 
- पिपर्त्ति  पिपृतः  पिप्रति  पपार  पप्रतुः  पप्रुः  पर्त्ता  पृणाति पूर्त्तमिति क्र्य्यादिपाठात्  दीर्घान्तं केऽपि पठन्ति  पिपर्त्ति  पिपूर्त्तः  पिपूरति  4

पृ  प्रीतौ 
- पृणोति  पपार  पर्त्ता  अपार्षीत्  13

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  निरम्,  रम्,  घट्,  व्यापृ,  चर्,  चेष्ट्,  त्रन्द्,  पृ,  प्रचर्,  विष्,  व्यवहृ
verb
 
अतंद्रितं कार्यसमाकुलानुकूलः व्यापारः।
 "रचना आदिनं मिष्टान्नं पक्तुं न्यरमत्।"

Synonyms:
  पृ
verb
 
पूरणानुकूलः व्यापारः।
 "कर्मकरैः मार्गस्थं विवरं पूर्यते।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पृ,  क पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) पूर्त्तिः पूर्णीकरणम् । क,  पारयतिपयसा कुम्भं लोकः । इति दुर्गादासः ॥

 पृ,  न प्रीतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (स्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) न,  अतिथीन् पृणोति । इतिदुर्गादासः ॥

 पृ,  लि पालने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (ह्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) लि,  पिपर्त्ति । इति दुर्गादासः ॥

 पृ,  श ङ व्यायामके । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (तुदा०-आत्म०-अक०-अनिट् ।) व्यायामको व्यापारः ॥
श ङ,  धर्म्मे व्याप्रियते सुधीः । इति दुर्गादासः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पृ व्यापारे तु० आत्म० अक० अनिट् प्रायेणायम् व्याङ्पूर्वः ।व्याप्रियते व्यापृत । व्यापप्रिये । व्याप्रियते । व्यापृतःव्यापारः ।

 पृ प्रीतौ अक० प्रीणने सक०
  स्वा० षर० अनिट् । पृणोति अपार्षीत् । पपार ।

 पृ पालने पूरणे च जुहो० पर०
  सक०
  अनिट् वा दीर्धे सेट् ।पिपर्त्ति पिपृतः पिपूर्त्तः । अषार्षीत्--अपारीत् । पपारपप्रतुः पपरतुः । पूर्णः ।

 पृ पर्त्तौ चु०
  उभ०
  सक०
  सेट् । पारयति ते--अपीपरत्--त ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

पृ  प्रीतौ
- पृणोति  पर्ता  पुपूर्षति,  इट् सनि वा (7241) इति नास्त्युपदेशाधिकारात् (द्र0 7210)  12

धातुवृत्तिः

Sanskrit

पृ  (अर्थः)  प्रीतौ
पृणोति पपार पप्रतुः पपर्थ पप्र पप्रिव पर्ता परिष्यति पृणोतु अपृणोत् पृणुयात् प्रियात् अपार्षीत् पुपूर्षति पेप्रीयते पारयति अपीपरत्) प्रियत इति श्यनि गतम् पिपर्तीति श्लौ 12

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“पृ पालनपूरणयोः”@} 2 3 “ह्रस्वान्तोऽयं धातुरिति-वर्धमान-काश्यप-आभरण-पुरुषकाराः। 
 4 स्वामी तु दीर्घान्तं पठित्वा,  ‘ह्रस्वान्तोऽयम्’ इति नन्दी।’ इति। 
 आत्रेय- मैत्रेयौ तु ह्रस्वान्तं पठित्वा,  ‘दीर्घान्तमेके’ इति। 
 …वृत्तिकारस्य तु दीर्घान्त एवेष्टः। 
 यदाह-- ‘शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा’ 5 इत्यत्र “केचित् एतत् सूत्रं प्रत्याचक्षते। 
 ‘श्रा पाके,  द्रा कुत्सायां गतौ,  प्रा पूरणे’ इत्येषाम्,  ‘बह्वर्था अपि धातवः’ 6 इति श्रॄदॄप्राम् अर्थे वर्तमानानां ‘विशश्रतुः’ इत्यादीनि रूपाणि साधयन्ति। 
 तथा सति,  ‘विशुश्रुवान्’ इति क्वसौ एतद्रूपं न स्यात्।” इति। 
 यदि ह्रस्वान्तः स्यात् प्रातिना प्रत्याख्यानम्,  ‘पिपृवान्’ इति प्रयोजनकथनं चानुपपन्नं स्यात्। 
 तथा वृत्ति-न्यास पदमञ्जरी- प्रदीपकारादयोऽपि। 
 किञ्च,  अपाणिनीयश्च ह्रस्वान्तः। 
 यदि हि स्यात्
   किं ह्रस्वविकल्पेन? यत् क्रैयादिकाद् दीर्घान्तरूपाणि,  अस्माच्च ह्रस्वान्तरूपाणि भविष्यन्ति। 
 एवञ्च,  “तं पिपृतं रोदसी--” 7 ‘पाहि माऽग्ने पिपृहि--’ 8 इत्यादयश्छान्दसा द्रष्टव्याः।।” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तौ सुदूरं विचार्य ह्रस्वान्तपाठाभावः समर्थितः। 
 तथापि,  सिद्धान्त- कौमुद्यादिषु,  पूर्वेषां ग्रन्थेषु ह्रस्वान्तस्याप्युपलम्भात्तेषां मतानुरोधेनात्र ह्रस्वान्तस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] 9 ‘पृणाति पूरणे,  श्लौ तु पिपर्ति,  णिचि पारयेत्।।’ 10 इति देवः। 
 पारकः-रिका,  पारकः-रिका,  11 पुपूर्षकः-र्षिका,  12 पेप्रीयकः-यिका
   पर्ता-पर्त्री,  पारयिता-त्री,  पुपूर्षिता-त्री,  पेप्रीयिता-त्री
   13 पिप्रत्-पिप्रतौ-पिप्रतः,  पिप्रती,  पारयन्-न्ती,  पुपूर्षन्-न्ती
   -- 14 परिष्यन्-न्ती-ती,  पारयिष्यन्-न्ती-ती,  पुपूर्षिष्यन्-न्ती-ती
   -- व्यतिपिप्राणः,  पारयमाणः,  व्यतिपुपूर्षमाणः,  पेप्रीयमाणः
   व्यतिपरिष्यमाणः,  पारयिष्यमाणः,  व्यतिपुपूर्षिष्यमाणः,  पेप्रीयिष्यमाणः
   व्यापृत्-व्यापृतौ-व्यापृतः
   -- -- -- व्यापृतम्-तः-तवान्,  पारितः,  पुपूर्षितः,  पेप्रीयितः-तवान्
   परः,  व्यापारी,  पारः,  पुपूर्षुः,  15 पिपारयिषुः,  पेप्रियः
   16 पर्तव्यम्,  पारयितव्यम्,  पुपूर्षितव्यम्,  पेप्रीयितव्यम्
   परणीयम्,  पारणीयम्,  पुपूर्षणीयम्,  पेप्रीयणीयम्
   17 पार्यम्,  पार्यम्,  पुपूर्ष्यम्,  पेप्रीय्यम्
   ईषत्परः-दुष्परः-सुपरः
   -- -- -- 18 व्याप्रियमाणः,  पार्यमाणः,  पुपूर्ष्यमाणः,  पेप्रीय्यमाणः
   व्यापारः,  पारः,  पुपूर्षः,  पेप्रीयः
   पर्तुम्,  पारयितुम्,  पुपूर्षितुम्,  पेप्रीयितुम्
   व्यापृतिः,  पारणा,  पुपूर्षा-पिपारयिषा,  पेप्रीया
   परणम्,  पारणम्,  पुपूंर्षणम्,  पेप्रीयणम्
   पृत्वा,  पारयित्वा,  पुपूर्षित्वा,  पेप्रीयित्वा
   व्यापृत्य,  व्यापार्य,  व्यापुपूर्ष्य,  प्रपेप्रीय्य
   पारम् २,  पृत्वा २,  पारम् २,  पारयित्वा २,  पुपूर्षम् २,  पुपूर्षित्वा २,  पेप्रीयम् २
   पेप्रीयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१०४४)
 02 =>
  (३-जुहोत्यादिः-१०८६। सक। अनि। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  [क्षीर]
 05 =>
  (७-४-१२)
 06 =>
  (भाष्यम् १-३-१)
 07 =>
  (तै। ब्रा। २। ८। ४। ८।)
 08 =>
  (तै। सं। १। ३। ३। १।)
 09 =>
  [पृष्ठम्०८८५+ १८]
 10 =>
  (श्लो। ३६)
 11 =>
  [[१। सन्नन्ते सर्वत्र,  ‘अज्झनगमां सनि,  (६-४-१६) इति दीर्घे,  ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे ‘उद् ओष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्त्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इत्यत्रोपदेशाधिकारादत्र सनि इड्विधिर्न।]]
 12 =>
  [[२। यङन्ते सर्वत्र ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङागमः। अभ्यासे गुणः।]]
 13 =>
  [[३। शतरि,  ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः विकरणप्रत्ययः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इति अभ्यासस्ये- त्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
 14 =>
  [[४। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति स्यप्रत्ययस्येडागमः।]]
 15 =>
  [[५। ण्यन्तात् सनि,  ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
 16 =>
  [पृष्ठम्०८८६+ २५]
 17 =>
  [[१। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति भावकर्मणोर्ण्यत्प्रत्ययः।]]
 18 =>
  [[२। यकि,  ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।]]

1 {@“पृ प्रीतौ”@} 2 ‘प्रीतौ पृणोत्यृदन्तस्य,  व्यायामे प्रियते पृङः।’ 3 इति देवः। 
 अयं धातुश्छान्दस इति क्षीरस्वामिकाश्यपौ। 
 पारकः-रिका,  पारकः-रिका,  पुपूर्षकः-र्षिका,  पेप्रीयकः-यिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि जौहोत्यादिकपिपर्तिवत् 4 ज्ञेयानि। 
 शतरि-- 5 पृण्वन्-ती,  इति रूपमिति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१०४५)
 02 =>
  (५-स्वादिः-१२५८। अक। अनि। पर।)
 03 =>
  (श्लो। ३४)
 04 =>
  (१०४४)
 05 =>
  [[३। ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। ‘हुश्नुवोः सार्वधातुके’ (६-४-८७) इति यण्। णत्वम्।]]

Burnouf

French

 *पृ पृ. पृणोमि 5
 p. पपार
 etc. Réjouir, 
égayer
 cf.  पॄ।

 *पृ पृ। पिपर्मि 3,  Vd. Occuper qqn.  de qqc. -- Au
moy. [avec वि et आ] व्याप्रिये 6,  voyez ce mot.

 *पृ पृ। पारयामि 10,  cf.  पॄ।

Stchoupak

French

 १ पृ-
 v. {%PṜ- 
 %} 2. v. आ-पृ-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.