| YouTube Channel

पूषन् (pUSan)

 
शब्दसागरः
English
पूषन्
m.
 (-षा) The sun.
E.
 पूष् to nourish,
aff.
 कनिन् ।
Capeller Eng
English
पूष॑न्
m.
N.
 of a Vedic divinity, often identif. with the
Sun.
Yates
English
पूषन् (षा) 5.
m.
 The sun.
Wilson
English
पूषन्
m.
 (-षा) The sun.
E.
 पूष to nourish,
aff.
 कनिन्.
Apte
English
पूषन् [pūṣan],
m.
 (nom. पूषा, -षणौ, -षणः) [पूष्-कनिन्
Uṇ.*
 1. 156]
A Vedic deity.
The protector of the universe
Īśop.16.
The sun
सदापान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति
Bh.*
 2.114
इन्धनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणम्
Śi.*
 2.23
नवीनमिव पूषणम् Śiva B.15.26.
One of the 12 Ādityas
Mb.
 * 12.15.18.
The earth.
Comp.
 -अनुजः rain
प्रास्यद् द्रोणसुतो बाणान् वृष्टिं पूषानुजो यथा
Mb.
 * 8. 2.29. -अरिः, असुहृद्
m.
 an epithet of Śiva.
आत्मजः a cloud.
an epithet of Indra.
an epithet of Karṇa
पूषात्मजो मर्मसु निर्बिभेद
Mb.
 * 8.89.76. -दन्तहरः an epithet of Vīrabhadra
see अदन्त. -भासा the city of Indra (अमरावती).
Apte 1890
English
पूषन् m. (nom. पूषा,
षणौ,
षणः) [पूष्-कनिन्
Uṇ. 1. 156] The sun
सदापांथः पूषा गगनपरिमाणं कलयति Bh. 2. 114
इंधनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणं Śi. 2. 43.
Comp.
असुहृद् m. an epithet of Śiva.
आत्मजः {1} a cloud. {2} an epithet of Indra.
दंतहरः an epithet of Vīrabhadra
see अदंत.
भासा the city of Indra.
Monier Williams Cologne
English
पूष॑न्
m.
 (the अ not lengthened in the strong cases, but
acc.
 °षाणम्, in
MārkP.
 )
N.
 of a Vedic deity (originally connected with the sun, and therefore the surveyor of all things, and the conductor on journeys and on the way to the next world, often associated with Soma or the Moon as protector of the universe
he is, moreover, regarded as the keeper of flocks and herds and bringer of prosperity
in the Brāhmaṇas he is represented as having lost his teeth and feeding on a kind of gruel, whence he is called करम्भाद्
in later times he is one of the 12 Ādityas and regent of the Nakṣatra Revatī or Pauṣṇa
du.
 ‘Pūṣan and Aryaman’,
VP.
 , Sch.)
the sun,
Kād.
Bālar.
(?) growth, increase (cf. पूष-राति)
the earth,
L.
Monier Williams 1872
English
पूषन्, आ, m. (the अ of अन् is not lengthened in
the nom. du. pl. and acc. sing. du., e. g. nom. du.
पूषणौ, nom. pl. पूषणस्, acc. sing. पूष-
णम्, acc. pl. पूष्णस्, or according to some also
पूषस्, inst. sing. पूष्णा or पूषा, loc. sing.
पूष्णि or पूषणि or पूषि, see Gram. 157), N.
of a Vedic deity (regarded as the guardian of flocks
and herds and of property in general, cf. पुष्टिम्-
भर
in the character of a herdsman he is repre-
sented as carrying an ox-goad and riding in a car
drawn by goats, cf. अजाश्व
in that of a presiding
deity of the sun he is all-seeing, the companion of
travellers, guide of the soul on its way to the next
world, and the lover of his sister Sūryā
he causes
the alternation of day and night, and is associated
with Soma or the Moon as protector of the universe
he is invoked together with various gods, but most
frequently with Indra and Bhaga
his most remark-
able epithets are आ-घृणि, कपर्दिन्, दस्र, द-
स्म, दस्म-वर्चस्
in the Brāhmaṇas Pūṣan is
represented as having lost his teeth and feeding on a
kind of gruel, whence he is called करम्भाद्
in
later times he is enumerated among the twelve
Ādityas, and regent of the Nakṣatra Revatī or
Pauṣṇa)
N. of the sun.
—पूषण्-वत्, आन्, अती,
अत्, Ved. accompanied by Pūṣan
(Sāy.) = पुष्ट्या
युक्त, filled with nutriment.
—पूष-दन्त-हर,
अस्, m. ‘taking away Pūṣan's teeth, ’ an epithet of
Śiva.
—पूष-भासा, f. ‘sun-splendor, ’ N. of the
capital of Indra
(also spelt पूष-भाषा।)
—पू-
ष-मित्र, अस्, m., N. of a man with the surname
Gobhila.
—पूष-राति, इस्, इस्, इ, Ved. having Pūṣan
as a giver, i. e. probably, among whom Pūṣan is
the especial benefactor.
—पूषात्मज (°ष-आत्°),
अस्, m. ‘son of Pūṣan, ’ an epithet of Indra.
—पू-
षासुहृद् (°ष-अस्°), त्, m. ‘enemy of Pūṣan, ’
an epithet of Śiva.
Macdonell
English
पूषन् pūṣ-án,
m.
 N. of a Vedic deity, keeper 🞄of flocks and herds and bringer of prosperity
🞄being a sun-god, he surveys all things and 🞄acts as a conductor on journeys and on the 🞄way to the next world
sun.
Benfey
English
पूषन् पूषन्, i. e. पुष् + अन्,
m.
1.
The name of a vedic deity.
2. One of
the Ādityas, MBh. 1, 2523.
3. The
sun, Böhtl. Ind. Spr. 461.
Apte Hindi
Hindi
पूषन्
पुं*
 - पूष् + कनिन्
सूर्य
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पूषन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
निष्पत्तिः - > पूष (वृद्धौ)‌ - "कनिः" (उ० १-१५७)
व्युत्पत्तिः - > पूषति इति
प्रयोगाः - > "इन्द्रनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणम्"
उल्लेखाः - > माघ० २-२३
विस्तारः - > ಈ ಪೂಷನೆಂಬ ಸೂರ್ಯನು ದ್ವಾದಶ ಸೂರ್ಯರಲ್ಲೊಬ್ಬನು. "धाता मित्रोऽर्यमा शक्रः वरुणस्त्वंश एव च । भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा ॥ एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ॥ - भा० आदि० ६६
L R Vaidya
English
pUzan {% m. (nom. पूषा-षणौ-षणः) %} The sun, सदापांथः पूषागगन परिमाणं कलयति Bhartr.ii.(misc.)4.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१२, अर्क, आदित्य, इन, उष्णांशु, गण, चक्र, तपन, तरणि, तिग्मांशु, तीक्ष्णांशु, दिनकर, दिननाथ, दिनप, दिनमणि, दिनेश, दिवाकर, द्युमणि, नर, नृ, ना, पतङ्ग, पूषन्, प्रद्योतन, भगण, भानु, भानुमत्, भास्कर, मण्डल, मार्तण्ड, मास, मित्र, मिहिर, रवि, राशि, विवस्वत्, व्यय, शङ्कु, सवितृ, सूर्य, हंस
Bopp
Latin
पूषन् m. (r. पूष् s. अन्) sol. AM.
Lanman
English
pūṣán [426a], m. Pūshan, a Vedic divinity,
keeper of flocks and herds, and bringer of
prosperity. [√puṣ, 1160c.]
Kridanta Forms
Sanskrit
पूष् (पू꣡षँ꣡ वृद्धौ - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = पूषणम्
अनीयर् = पूषणीयः - पूषणीया
ण्वुल् = पूषकः - पूषिका
तुमुँन् = पूषितुम्
तव्य = पूषितव्यः - पूषितव्या
तृच् = पूषिता - पूषित्री
क्त्वा = पूषित्वा
ल्यप् = प्रपूष्य
क्तवतुँ = पूषितवान् - पूषितवती
क्त = पूषितः - पूषिता
शतृँ = पूषन् - पूषन्ती
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-
र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।
सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो
मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥
p{0008}
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।
मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।
त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
-wordlist-
आदित्य (पुं), सवितृ (पुं), अर्यमन् (पुं), खरांशु (पुं), सहस्रांशु (पुं), उष्णांशु (पुं), अंशु (पुं), रवि (पुं), मार्तण्ड (पुं), तरणि (पुं), गभस्ति (पुं), अरुण (पुं), भानु (पुं), नभोमणि (पुं), अहर्मणि (पुं), सूर्य (पुं), अर्क (पुं), किरण (पुं), भग (पुं), ग्रहपुष (पुं), पूषन् (पुं), पतङ्ग (पुं), खग (पुं), मार्ताण्ड (पुं), यमुनाजनक (पुं), कृतान्तजनक (पुं), प्रद्योतन (पुं), तापन (पुं), ब्रध्न (पुं), हंस (पुं), चित्रभानु (पुं), विवस्वत् (पुं), सूर (पुं), त्वष्टृ (पुं), द्वादशात्मन् (पुं), हेलि (पुं), मित्र (पुं), ध्वान्ताराति (पुं), अब्जहस्त (पुं), अंशुहस्त (पुं), चक्रबान्धव (पुं), अब्जबान्धव (पुं), अहर्बान्धव (पुं), सप्तसप्ति (पुं), दिवाकर (पुं), दिनकर (पुं), अहस्कर (पुं), दिवसकर (पुं), प्रभाकर (पुं), विभाकर (पुं), भास्कर (पुं), मिहिर (पुं), विरोचन (पुं), ग्रहपति (पुं), अब्जिनीपति (पुं), गोपति (पुं), द्युपति (पुं), विकर्तन (पुं), हरि (पुं), शुचि (पुं), इन (पुं), गगनध्वज (पुं), गगनाध्वग (पुं), हरिदश्व (पुं), जगत्साक्षिन् (पुं), कर्मसाक्षिन् (पुं), भास्वत् (पुं), विभावसु (पुं), त्रयीतनु (पुं), जगच्चक्षुस् (पुं), तपन (पुं), अरुणसारथि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आदित्य
आदित्य, सवितृ, सहस्रकिरण, प्रद्योतन, भास्कर, तिग्मांशु, तरणि, दिनमणि, भास्वत्, विवस्वत्, हरि, मार्तण्ड, तपन, विकर्तन, इन, पूषन्, पतङ्ग, भग, सूर्य, गोपति, यम, दिनकर, सूर, अंशुमालिन्, रवि, मिहिर, विरोचन, अर्क, तिमिररिपु, द्युमणि, अंशुमत्, अंशु, हरिदश्व, सप्ताश्व, प्रभाकर, भानुमत्, भानु, ब्रध्न, हंस, खग, मित्र, चित्रभानु, अहर्पति, कर्मसाक्षिन्, जगच्चक्षुस्, द्वादशात्मन्, त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006
नाममाला
Sanskrit
तरणि, तपन, भानु, ब्रध्न, पूषन्, अर्यमन्, रवि, तिग्म, पतङ्ग, द्युमणि, मार्तण्ड, अर्क, ग्रहाधिप, इन, सूर्य, तमोऽरि, ध्वान्तारि, तिमिरारि, विरोचन
तरणिस्तपनो भानुर्ब्रध्नः पूषाऽर्यमा रविः ।
तिग्मः पतङ्गो द्युमणिर्मार्तण्डोऽर्को ग्रहाधिपः ॥ ४९ ॥
इनः सूर्यस्तमोध्वान्ततिमिरारिर्विरोचनः ।
verse 0.1.1.49
page 0026
Tamil
Tamil
பூஷன் : சூரியன்.
Mahabharata
English
Pūshan, a god, one of the Ādityas. § 88 (Aṃśāvat.): I, 65, 2523 (the ninth of the Ādityas).--§ 191 (Arjuna): I, 123, 4824 (do., present at the birth of Arjuna).--§ 258 (Khāṇḍavadahanap.): I, 227, 8268 (fought with Kṛshṇa and Arjuna).--§ 310b (Sūrya): III, 3, 146 (the fifth name of Sūrya in Dhaumya's enumeration), 191 (= Sūrya, in Yudhishṭhira's hymn).--§ 573 (Ambop.): V, 179, 7162 (= Sūrya). --§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 202, 9550 (Śiva tore out the teeth of P. while he was eating the puroḍāśa at the sacrifice of Daksha).--§ 615u (Skanda): IX, 45, 2507 (came to the investiture of Skanda), 2546 (gave two companions to Skanda).--§ 617 (Aishīkap.): X, 18, 801 (ºaś ca daśanān, torn out by Śiva, cf. § 603), 807 (do., restored by Śiva).--§ 623 (Rājadh.): XII, 15, 441 (na… Pºāṇaṃ, sc. namasyanti janāḥ).--§ 664 (Mokshadh.): XII, 207, 7582 (the tenth of the Ādityas).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 65, 3295 (becomes gratified by ghee)
81, 3833 (etān lokān avāpnoti gān datvā…yeshām adhipatiḥ Pºā). --§ 747b (Suvarṇotpatti)
XIII, 85, 4116.--§ 770 (Ānuśāsanik.): XIII, 151, 7093 (the tenth of the Ādityas).-§ 773d (Śiva): XIII, 161, 7476 (Śiva tore out the teeth of P., cf. § 603).
पुराणम्
English
पूषा १ / PŪṢĀ I (pūṣan). pūṣā attended the Janmotsava of arjuna. (Chapter 122, Ādi Parva). When arjuna and kṛṣṇa fought against indra at khāṇḍavaprastha pūṣā stood as an ally of indra. (Śloka 35, Chapter 226, Ādi Parva). Once all the devas together performed a yāga and not knowing the importance of śiva, they did not invite him to the Yāga. śiva attended the function uninvited. The devas did not like it and they attacked śiva. The twelve ādityas as a team fought against śiva and in the fight pūṣā lost his teeth. (Chapter 18, Sauptika Parva). Once pūṣā presented to subrahmaṇya two warriors named pāṇītaka and kālika.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पूषन्
पु०
 पूष--कनिन् । १ सूर्य्ये आदित्यभेदे भा० आ० ६ श्लो०ङौ तु पूष्णि पूषणि पूषि । २ पृथिव्यां स्त्री निघण्टुः ।पूषणा शब्देदृश्यम् । अयमन्तोदात्तः । स्वार्थे क । तत्रार्थे ।पूषा अस्त्यस्य मतुप् वेदे नुट् णत्वम् । पूषण्वत् सूर्य्य-युक्ते पृथिवीयुक्ते च
त्रि०
 । ऋ० १ । ८२ । ६ । भा०
Capeller
German
पूष॑न्
m.
 N. eines Gottes
die Sonne.
Grassman
German
pūṣán, m., Name eines Gottes, welcher ursprünglich als der nährende, Blüthe, Gedeihen schaffende [von pus], Wohlstand bringende (puṣṭimbhará {299, 7}) aufgefasst ist
daher heisst er Herr des Labetrunks (iḍás páti {499, 4}), der Labungen in seinem Hause hat [vā́japastia {499, 2}], Reichthum besitzt (viśvávedas, ánaṣṭavedas, purūvásu), u. wird vielfach angerufen, Güter zu bringen und zu beschützen (z. B. {42, 9}
{489, 15}
{495, 5}
{496, 2}. _{496, 3} u. s. w.). Das Gedeihen, was er schafft, ist aber nicht (wie bei Indra, Pardschanja, den Marut u. s. w.) an den Regen oder das Gewitter geknüpft, sondern an das Licht, vorzugsweise an das Sonnenlicht. Daher heisst er der hellstrahlende (ā́ghṛṇi), alle Wesen beschauende ({296, 9}
{499, 2}
{965, 1}), er steht daher in engster Beziehung mit der Sonne und erscheint als Buhle seiner Schwester, der sūriā́ (svásur jārás {496, 4}. _{496, 5}), welcher ihn die Götter vermählen ({499, 7}). Er fährt auf goldenen Schiffen ({499, 3}) im Meere und in der Luft, geleitet die Sonne und treibt die Heerde der Gestirne ({499, 1}. _{499, 2}) mit dem Antreibestachel (áṣṭrā)
daher heisst er {843, 3} ánaṣṭapaśus bhúvanasya gopā́s. Er heisst vimucas napāt, wo unter vimúc wahrscheinlich die Befreiung der Sonne und des Mondes von der Verfinsterung verstanden ist, und so scheint er als derjenige aufgefasst, der ihnen Licht schafft und sie auf ihren Bahnen behütet. So wird er denn auch als Behüter der Pfade, welche die Menschen wandeln, dargestellt ({42, 1}—_{42, 3}. _{42, 7}. _{42, 8}
{494, 1}. _{494, 2}. _{494, 4}
{843, 4}—_{843, 6}
{885, 7}), als der, welcher [Page849] ihnen Heerden zutreibt oder ihre Heerden behütet ({494, 9}
{495, 5}. _{495, 6}), als der alles fördernde [viśvaminvá], der die Andacht belebt ({231, 6}
vgl. dhiyaṃjinvá, dhījávana). — Zu den Opfern fährt er mit Ziegen (vgl. ajā́śva), und seine Opferspeise ist Grütze (karambhá, vgl. karambhā́d). Häufig wird er mit andern Göttern, besonders mit Bhaga ({326, 24}
{395, 4}
{400, 2}
{403, 3}
{492, 11}
{651, 11}
{813, 7}
{14, 3}
{557, 1}
{951, 2}) und Indra genannt
siehe auch índrāpūṣán, sómāpūṣán.
-an {23, 13}
{42, 1}. _{42, 2}. _{42, 5}. _{42, 7}—_{42, 9}
{90, 5}
{138, 2}—_{138, 4}
{184, 3}
{296, 7}
{489, 16}. _{489, 19}
{494, 1}. _{494, 3}. _{494, 6}. _{494, 8}
{495, 1}. _{495, 6}. _{495, 9}
{497, 5}
{499, 1}. _{499, 3}
{556, 6}
{624, 17}. _{624, 18}
{647, 8}
{911, 37}.
-an (dreisilbig pūuṣan) {852, 4}. _{852, 8}.
-ā́ {23, 14}
{89, 5}. _{89, 6}
{90, 4}
{181, 9}
{192, 6}
{222, 4}
{231, 6}
{291, 2}
{296, 9}
{326, 24}
{353, 7}
{395, 4}
{400, 2}. _{400, 5}
{403, 3}
{405, 11}
{435, 5}
{458, 11}
{465, 5}
{490, 8}
{491, 5}
{492, 11}
{495, 4}. _{495, 5}. _{495, 10}
{498, 4}
{499, 2}. _{499, 4}
{502, 6}
{516, 10}
{551, 9}
{555, 2}
{651, 11}
{779, 10}
{793, 4}
{800, 3}
{813, 7}
{843, 3}—_{843, 6}
{852, 1}. _{852, 9}
{885, 7}
{891, 1}
{892, 5}
{911, 14}. _{911, 26}
{918, 13}
{924, 1}
{965, 1}
{1023, 4}.
-ā́ (dreisilbig pūuṣā́) {852, 3}.
-áṇam {14, 3}
{42, 10}
{106, 4}
{186, 10}
{400, 3}
{462, 9}
{489, 15}
{495, 8}
{496, 4}. _{496, 6}
{497, 1}
{498, 6}
{552, 8}
{557, 1}
{560, 1}
{624, 15}
{859, 1}
{861, 11}
{890, 3}. _{890, 7}
{951, 2}.
-ṇā́ {495, 2}.
-ṇé {122, 5}
{299, 7}
{773, 9}
{821, 1} (neben bhágāya).
-ṇás [G.] mahitvám {138, 1}
bhāgás {162, 3}. _{162, 4}
námauktim {397, 9}
cakrám {495, 3}
sumatím {498, 5}.
-áṇā [du.] índrā nú. 〰 {498, 1} (s. índrāpūṣán).
-áṇas siehe pūṣáṇa.
Burnouf
French
पूषन् पूषन्
m.
 (पुष्) le Soleil nourricier.
पूषभासा
f.
 la cité d'Indra.
पूषसुहृत्
m.
 Śiva.
Stchoupak
French
पूषन्-
(cas forts en -अन्-)
m.
n.
 d'une divinité (un des Āditya)
soleil.