पूर्व्वरूपं (pUrvvarUpaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपूर्व्वरूपं, (पूर्व्वं रूपमिति कर्म्मधारयः ।)पूर्व्वलक्षणम् । वैद्यके भाविव्याधिबोधकचिह्रम् ।यथा, --“--प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ।उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः ।लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ॥
”द्विविधं हि पूर्व्वरूपं भवति । सामान्यं विशि-ष्टञ्च । सामान्यं येन दोषदूष्यसंमूर्च्छनावस्था-जनितेन भाविज्वरादिव्याधिमात्रं प्रतीयते नतु वातादिजनितत्वादिविशेषः । यथा । श्रमोरतिर्विवर्णत्वमिति । तथा बालगुरुवाक्यप्रद्वे-ऽषादि । सामान्याभिप्रायेणैव तन्त्रान्तरं यथा ।व्याधेर्जातिर्व्वुभूषा च पूर्व्वरूपेण लक्ष्यते ।भावः किमात्मकत्वञ्च लक्ष्यते लक्षणेन तु इति ॥
तथाह पराशरः । पूर्व्वरूपं नाम येन भावि-व्याधिविशेषो लक्ष्यते न तु दोषविशेष इति ।विशिष्टं यथा । उरःक्षतादौ लिङ्गान्येव वाता-दिजान्यव्यक्तानि । यदुक्तं तत्रैव । अव्यक्तंलक्षणं तेषां पूर्व्वरूपमिति स्मृतमिति । तथाहसुश्रुतः ।सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समीरणात् ।पित्तान्नयनयोर्द्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनमिति ॥
हारीतेऽप्युक्तम् । इति पूर्व्वरूपमष्टानां ज्वराणांसामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाङ्गमर्द्दभूयिष्ठं हृद-योद्वेगि वातजमिति । प्राग्रूपं येन लक्ष्यते इत्य-स्यार्थमाह रक्षितः । येन श्रमादिना उत्पित्सुःसामग्रीसाकल्यादुत्पादेच्छरामयो रोगः दोष-विशेषेण वातादिजन्यासाधारणवेपथ्वादिना अन-धिष्ठितोऽसम्बद्धो लक्ष्यते ज्ञायते तत्प्राग्रूपमिति ।लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वादित्यस्यार्थमाह स एव ।प्राग्रूपमित्यनेन पूर्व्वोक्तेन सम्बन्धः लिङ्गं लक्ष-णम् अव्यक्तं नात्यभिव्यक्तं तत्र हेतुरल्पत्वात् नत्वावरणादियोगादव्यक्तत्वमित्यर्थः यथायथं यस्यव्याधेर्यद्रूपं तदेवाव्यक्तं तस्य पूर्व्वमित्यर्थः ।अन्ये तु पूर्व्वरूपलक्षणमाहुः ।स्थानसंश्रयिणः क्रुद्धा भाविव्याधिप्रबोधकम् ।दोषाः कुर्व्वन्ति यल्लिङ्गं पूर्व्वरूपं तदुच्यते ॥
इति ॥
संक्षेपतस्तु लक्षणं भाविव्याधिबोधकमेव लिङ्गंपूर्व्वरूपम् ।” इति माघवकरविजयरक्षितौ ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.