| YouTube Channel

पूर्व्वपक्षपादः (pUrvvapakSapAdaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पूर्व्वपक्षपादः,
पुं,
 (पूर्व्वपक्ष एव पादः ।) चतु-ष्पादव्यवहारान्तर्गतः प्रथमः पादः । तस्यसंज्ञान्तरम् । भाषा २ प्रतिज्ञा ३ पक्षः ४ ।इति मिताक्षरा ॥
तत्र बृहस्पतिः ।“पूर्व्वपक्षः स्मृतः पादो द्विपादश्चोत्तरः स्मृतः ।क्रियापादस्तथा चान्यश्चतुर्थो निर्णयः स्मृतः ॥
मिथ्योक्तौ च चतुष्पात् स्यात् प्रत्यवस्कन्दने तथा ।प्राङ्न्याये च स विज्ञेयो द्विपात् संप्रतिपत्तिषु ॥
”यद्यपि संप्रतिपत्तावपि निर्णयोऽस्ति तथाप्युत्तर-वादिनैव भाषार्थस्याङ्गीकृतत्वेन क्रियासाध्यो नभवतीति द्विपादतोक्ता ॥
* ॥
अथ भाषापादः । तत्र भाषास्वरूपमाहतुःकात्यायनबृहस्पती ।“प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्य सत्कारणान्वितम् ।निश्चितं लोकसिद्धञ्च पक्षं पक्षविदो विदुः ॥
स्वल्पाक्षरः प्रभूतार्थो निःसन्दिग्धो निराकुलः ।विरोधिकारणैर्मुक्तो विरोधिप्रतिरोधकः ॥
यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्व्ववादिना ।दद्यात्तत्पक्षसम्बद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम् ॥
”प्रतिज्ञा साध्याभिधायिका वाक् । तस्या दोषैःपरस्परविरुद्धार्थपदादिभिस्त्यक्तम् । साध्यंसाधनार्हाभिमतार्थं पक्षं विदुः । अन्यथाप्रतिज्ञादोषेण साध्यदोषः स्यात् । अतएवोक्तम् ।“वचनस्य प्रतिज्ञात्वं तदर्थस्य च पक्षता ।असङ्करेण वक्तव्ये व्यवहारषु वादिभिः ॥
”वक्तव्ये पक्षप्रतिज्ञे पूर्व्वोक्ते । नारदेनापि ।“सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता ।तद्धानौ हीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत् ॥
”उत्तरो विजयी यद्यप्यन्यत्र साध्यं ज्ञाप्यं तद्वि-शिष्टधर्म्मी पक्ष इति भेदः । तथाप्यत्र वाक्-प्रत्याय्यर्णादिधर्म्मविशेषविशिष्टस्य पक्षतयाधर्म्मिणोऽधमर्णादेरेव साध्यत्वात् साध्यपक्षयोर-भेदाभिधानम् । अतएव उपसंहारे च एवंविधःपक्ष इति मिताक्षरायान्तु भाषा प्रतिज्ञापक्षइति नार्थान्तरमित्युक्तम् । भाषार्थमुक्त्वा भाषा-स्वरूपप्रपञ्चमाह स्वल्पाक्षर इति । निराकुलःपौर्ब्बापर्य्यविपर्य्यासादिशून्यः ।“अत्र द्यूते च व्यवहारे च प्रव्रते यज्ञकर्म्मणि ।यानि पश्यन्त्युदासीनाः कर्त्ता तानि न पश्यति ॥
”इति गृह्यसंग्रहवचनादुदासीनेभ्यो ज्ञात्वा शोघ-येत् । तच्छोधनमाह बृहस्पतिः ।“न्यूनाधिकं पूर्व्वपक्षं तावद्वादी विशोधयेत् ।न दद्यादुत्तरं यावत् प्रत्यर्थी सभ्यसन्निधौ ॥
”तल्लिखनप्रकारमाह व्यासः ।“पाण्डुलेख्येन फलके भूमौ वा प्रथमं लिखेत् ।ऊनाधिकन्तु संशोध्य पश्चात् पत्रे निवेशयेत् ॥
”फलकं काष्ठादिपट्टकम् । कात्यायनः ।“पूर्व्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाकोऽथ लेखयेत् ।पाण्डुलेख्येन फलके ततः पत्रेऽभिलेखयेत् ॥
शोधयेत् पूर्व्वपक्षन्तु यावन्नोत्तरदर्शनम् ।उत्त्ररेणावरुद्धस्य निवृत्तिः शोधनं भवेत् ॥
अन्यदुक्तं लिखेद्योऽन्यदर्थिप्रत्यर्थिनोर्वचः ।चौरवच्छासयेत्तन्तु घार्म्मिकः पृथिवीपतिः ॥
”स्वभावोक्तमकृत्रिमम् । एतच्च स्वरविशेषादिनासुज्ञेयम् । अतएव याज्ञवल्क्यः ।“छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।भूतमप्यनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः ॥
”भूतं तत्त्वार्थसम्बद्धम् । यदाह नारदः ।“भूतं तत्त्वार्थं सम्बद्धं प्रमादाभिहितं छलम् ।किन्तु राज्ञा विशेषेण स्वधर्म्ममभिरक्षता ॥
मनुष्यचित्तवैचित्र्यात् परीक्ष्या साध्वसाधुता ।सर्व्वेष्वर्थविवादेषु वाक्छलेनावसीदति ॥
पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्योऽप्यर्थान्न हीयते ॥
”सर्व्वेषु अर्थविवादेषु प्रमादाभिधानेऽपि नावसी-दति । अत्रोदाहरणं पशुस्त्रीत्यादि । अर्थविवाद-ग्रहणान्मन्युकृतविवादेषु प्रमादाभिधाने प्रकृ-तार्थाद्धीयत इति गम्यते । यथाहमनेन शिरसिपादेन ताडित इत्यभिधाय केवलं हस्तेन ताडितइति वदन् न केवलं दण्ड्यः पराजीयते च ।तथा च त्वं शतं मह्यं ऋणं धारयसि मत्त ऋण-त्वेन गृहीततावद्धनकत्वादित्यादि भाषाशरीरंएतच्च संस्कृतदेशभाषान्यतरेण यथाबोधं वक्तव्यंलेख्यं वा मूर्खाणामपि वादिप्रतिवादित्वदर्श-नात् । अतएवाध्यापनेऽपि तथोक्तम् । विष्णु-धर्म्मोत्तरे ।“संस्कृतैः प्राकृतैर्व्वाक्ययः शिष्यमनुरूपतः ।देशभाषाद्युपायाद्यैर्बोधयेत् स गुरुः स्मृतः ॥
”इति व्यवहारतत्त्वम् ॥