पूर्व (pUrva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पूर्व्व mfn.
   (-र्व्वः-र्व्वी-र्व्वं)
	 1. First,  former,  prior,  preceding,  initial.
	 2. East, 
eastern. 
	 3. All,  entire.
	 4. Before,  in front of. 
	 m.
  plu. (-र्व्वाः)
Ancestors,  forefathers.
	 f.
  (-र्ब्बा) The east.
	 n.
  (-र्व्वं) An ancient tradi-
tion. 
 E.
  पूर्ब्ब or पूर्व्व to fill,  to dwell,  &c. aff.
   अच्
 hence to derivative
and its compounds may be written either with व or व
 the second
of the duplicate consonants may also be rejected,  making it पूर्ब
or पूर्व ।

Capeller Eng

English

 पू॑र्व a.
  being before (sp.   & t.
 ),  fore,  first,  eastern,  to
the east of (abl. )
 prior,  preceding,  ancient,  previous to,  earlier than
(abl.  or —°,  often °— or —° w.
  pp.
   in the sense of an adv.
 ,  e.g.
  
पूर्वोक्त or उक्तपूर्व spoken before or already)
 accompanied by, 
following
 with,  under,  according to (—°)
 w.
  वयस् n.
  youth
 w.
 
आयुस् n.
  old age. —m.  elder brother,  pl.
  the ancestors or ancients.  f.
 
पूर्वा (±दिश्) the east.  n.
  forepart,  as adv.
  in front,  before (as
prep.
   w.
  abl.
 ),  first,  previously,  already,  long since
 —° accompanied
by etc. (cf.   adj.  —°). पूर्व उत्तर former-latter,  n.
  adv.
 
first-last
 अद्य पूर्वम् until now,  hitherto. 

Yates

English

 पूर्व्व पूर्व्वति 1.
a. To fill. (क) पूर्व्वयति
10.
a. To dwell
 to invite.

 पूर्व्व (र्व्वः-र्व्वा-र्व्वं)
a. First,  former
eastern
 all,  entire
 before.
f.
 
East.
n.
  Ancient tradition. 
m.
 
plu. पूर्व्वाः forefathers.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

nocetvayaMsarovaraMsamayenaprApsyAmaH 	-	 sent.
  	-	 [We]Mustleaveearlyinthemorning.Elsewewillnotreachthelakeontime.
उषर्बुध् 	-	  uSarbudh 	-	 adj.
 
कल्प 	-	  kalpa 	-	 adj.
  	-	 early
आरम्भक 	-	  Arambhaka 	-	 adj.
  	-	 early
आदिक 	-	  Adika 	-	 adj.
  	-	 early
प्राथमिक 	-	  prAthamika 	-	 adj.
  	-	 early
शीघ्र 	-	  zIghra 	-	 adj.
  	-	 early
औषस 	-	  auSasa 	-	 adj.
  	-	 early
औषसिक 	-	  auSasika 	-	 adj.
  	-	 early
प्रगेतन 	-	  pragetana 	-	 adj.
  	-	 early
बाल 	-	  bAla 	-	 adj.
  	-	 early
महत् 	-	  mahat 	-	 adj.
  	-	 early
वासर 	-	  vAsara 	-	 adj.
  	-	 early
वैयुष्ट 	-	  vaiyuSTa 	-	 adj.
  	-	 early
लघुलघु 	-	  laghulaghu 	-	 adverb 	-	 early

पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	 early
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  foregoing
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  first
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  initial
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  being before or in front fore
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  former
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  previous to
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  first age
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  aforesaid
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  lowest
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  customary
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  previous
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  to the east of
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  mentioned before
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  earlier than
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  prior
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  traditional
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  ancient
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  old
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  preceding
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 adj.
  	-	  youth
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 m.
  	-	  ancestor
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 m.
  	-	  forefather
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 m.
  	-	  elder brother
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 n.
  	-	  ancient tradition
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 n.
  	-	  particular high number
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 n.
  	-	  fore part
पूर्व 	-	 pUrva 	-	 prep. 	-	  eastern
पूर्व-पयोधि 	-	 pUrva-payodhi 	-	 m.
  	-	  Bay of Bengal  [ Geog. ]
अन्धकारप्रसारात् पूर्व 	-	  andhakAraprasArAt pUrva 	-	 n.
  	-	  before dark

पूर्व 	-	  pUrva 	-	 adj.
  	-	 foregoing
पूर्वगामिन् 	-	  pUrvagAmin 	-	 adj.
  	-	  antecedent  [ foregoing ]

पूर्व 	-	  pUrva 	-	 m.
  	-	 forefather
पूर्वज 	-	  pUrvaja 	-	 m.
  	-	 forefather
पूर्वक 	-	  pUrvaka 	-	 m.
  	-	 forefather
पूर्वपितामह 	-	  pUrvapitAmaha 	-	 m.
  	-	 forefather
पूर्वपुरुष 	-	  pUrvapuruSa 	-	 m.
  	-	 forefather
वंश्य 	-	  vaMzya 	-	 m.
  	-	 forefather
पैतामह 	-	  paitAmaha 	-	 m.
  	-	 forefathers
पूर्वपूर्व 	-	  pUrvapUrva 	-	 m.
  	-	 forefathers
पितृ 	-	  pitR 	-	 m.
  	-	 forefathers
लोकपितामह 	-	  lokapitAmaha 	-	 m.
  	-	  great forefather of mankind
शक्तिपूर्व 	-	  zaktipUrva 	-	 m.
  	-	  having zakti for a forefather
पितृगृह 	-	  pitRgRha 	-	 n.
  	-	  house of the forefathers (ancestors)

पूर्व 	-	  pUrva 	-	 adj.
  	-	 aforesaid
पूर्वोदित 	-	  pUrvodita 	-	 adj.
  	-	 aforesaid
पूर्वोक्त 	-	  pUrvokta 	-	 adj.
  	-	 aforesaid
प्रथमकथित 	-	  prathamakathita 	-	 adj.
  	-	 aforesaid
पूर्ववत् 	-	  pUrvavat 	-	 ind.
  	-	  as aforesaid
पूर्वकल्प 	-	  pUrvakalpa 	-	 m.
  	-	  preceding or aforesaid manner

Wilson

English

 पूर्व्व r. 1st cl. (पूर्व्वति) To fill. 10th cl. (पूर्व्वयति)
1 To dwell.
2 To invite: the root is written either पूर्ब्ब or पूर्व्व.

 पूर्व्व
mfn.
   (-र्व्वः-र्व्वी-र्व्वं)
1 First,  former,  prior,  preceding,  initial.
2 East,  eastern. 
3 All,  entire.
4 Before,  in front of. 
m.
  plu. (-र्व्वाः) Ancestors,  forefathers.
f.
 
(-र्व्वा) The east.
n.
  (-र्व्वं) An ancient tradition. 
E.
  पूर्ब्ब or पूर्व्व to fill,  to dwell,  &c. aff.
   अच्
 hence the
derivative,  and its compounds may be written either with ब or व
 the
second of the duplicate consonants may also be rejected,  making it पूर्ब or
पूर्व.

Apte

English

पूर्व [pūrva],  a.
  (Declined like a pronoun when it implies relative position in time or space,  but optionally so in nom.  pl.
 
 and abl.
  and loc.
  sing.
 )

Being in front of,  first,  foremost.

Eastern,  easterly,  to the east of
 ग्रामात् पर्वतः पूर्वः Sk.
 पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य Ku.*
  1.1.

Previous to,  earlier than
 ब्राह्मणे साहसः पूर्वः Ms.*
  8.276.

Old,  ancient
 पूर्वसूरिभिः R.*
  1.4
 इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U.*
  1.1.

Former,  previous,  anterior,  prior,  antecedent (opp.  उत्तर)
 in this sense oft
 en at the end of comp.
  and translated by 'formerly.' or 'before'
 श्रुतपूर्व &c.
 
 व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी Rām.*
  7.37.1.

Aforesaid,  before-mentioned.

Initial.

Established,  customary,  of long standing

Early,  prime,  पूर्वे वयसि Pt.*
  1.165 'in early age or prime of life.

Elder (ज्येष्ठ)
 रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः Rām.*
  2.79.8.

(At the end of comp.
 ) Preceded by,  accompanied by,  attended with
 संबन्धमा भाषणपूर्वमाहुः R.*
  2.58
 पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś2.17
 तान् स्मितपूर्वमाह Ku.*
  7.47
 बहुमानपूर्वया 5.31
 दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः R.*
  8.29
 so मतिपूर्वम् Ms.*
  11.147 'intentionally',  'knowingly'
 12.89
 अबोधपूर्वम् 'unconsciously',  Ś.*
  5.2. &c.
  -र्वः An ancestor,  a forefather
 पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः R.*
  13.3
 पयः पूर्वैः सनिश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते 1.67
5.14
 अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि Ś.*
  2.17. -र्वम् The forepart
 अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वम् (गात्रम्) Ś.*
  2.4.

र्वा The east

N.
  of a country to the east of Madhyadeśa.  -र्वम् ind.
 

Before (with abl.
 )
 मासात् पूर्वम्.

Formerly,  previously,  at first,  antecedently,  beforehand
 तं पूर्वमभिवादयेत् Ms.*
  2.117
3.94
8.25
 R.*
  12.35
 प्रणिपातपूर्वम् K
 भूतपूर्वखरालयम् U.*
  2.17 'which formerly was the abode',  &c.
 
 समयपूर्वम् Ś.*
  5. 'after a formal agreement.'

Immemorially. (पूर्वेण 'in front',  'before',  'to the east of',  with gen.
   or acc.
 
 अद्य पूर्वम् 'till-now',  'hitherto'
 पूर्वः -ततः -पश्चात् -उपरि 'firstthen,  first-afterwards',  'previously,  subsequently', पूर्वम् -अधुना or -अद्य 'formerly-now.' Comp.
   -अग्निः the sacred fire kept in the house (आवसथ्य). -अङ्गः the first day in the civil month. -अचलः,  -अद्रिः the eastern mountain behind which the sun and moon are supposed to rise. -अधिकारिन् m.
  the first occupant,  a prior owner. -अन्तः the end of a preceding word. -अपर a.
 

eastern and western
 कतमो$यं पूर्वापर- समुद्रावगाढः सानुमानालोक्यते Ś.*
  7
 पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य Ku.*
  1.1.

first and last.

prior and subsequent,  preceding and following.

connected with another.

(रम्) what is before and behind. 

connection
 न च पूर्वापरं विद्यात् Ms.*
  8.56.

the proof and the thing to be proved. ˚विरोधः inconsistency,  incongruity. -अभि- मुख a.
  turned towards or facing the east. -अभ्यासः former practice or experience. -अम्बुधिः the eastern ocean.  -अर्जित a.
  attained by former works. (-तम्) ancestral property.

अर्धः,  र्धम् the first half
 दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् Bh.*
  2.6
 समाप्तं पूर्वार्धम् &c.
 

the upper part (of the body)
 शकुन्तला पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय Ś.*
  3
 R.*
  16.6.

the first half of a hemistich. -अवसायिन् a.
  what occurs first or earlier
 पूर्वावसायिनश्च बलीयांसो जघन्यावसायिभ्यः ŚB. on MS.*  12.2.34.-अह्णः the earlier part of the day,  forenoon
 Ms.*
  4. 96, 152. श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् (पूर्वाह्णतन,  पूर्वा- ह्णिकः,  पूर्वाह्णेतन a.
  relating to the forenoon). -आवेदकः a plaintiff.  -आषाढा N.
  of the 2th lunar mansion consisting of two stars. -इतर a.
  western.  -उक्त,  -उदित a.
  beforementioned,  aforesaid,  -उत्तर a.
  north-eastern.  (-रा) the north-east. (-रे dual) the preceding and following,  antecedent and subsequent. -कर्मन् n.
 

a former act or work.

the first thing to be done,  a prior work.

actions done in a former life.

preparations,  preliminary arrangements. -कल्पः former times.

कायः the fore-part of the body of animals
 पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् Ś.*
  1.7.

the upper part of the body of men
 स्पृशन् करेणानतपूर्वकायम् R.*
  5.32
 पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम् Ku.*
  3.45. -काल a.
  belonging to ancient times. (-लः) former or ancient times. -कालिक,  -कालीन a.
  ancient. -काष्ठा the east,  eastern quarter. -कृत a.
  previously done. (-तम्) an act done in a former life. -कोटिः f.
  the starting point of a debate,  the first statement or पूर्वपक्ष q. v.  -क्रिया preparation.  -गा N.
  of the river Godāvarī. -गङ्गा N.
  of the river Narmadā
 रेवेन्दुजा पूर्वगङ्गा नर्मदा मेकलीद्रिजा Abh. Chin. 183. -चोदित a.
 

aforesaid,  above-mentioned.

previously stated or advanced (as an objection.  -ज a.
 

born or produced before or formerly,  first-produced,  first-born
 यमयोः पूर्वजः पार्थः Mb.
 *  3.141. 11.

ancient,  old.

eastern. 

(जः) an elder brother
 अपहाय महीशमार्चिचत् सदसि त्वां ननु भामपूर्वजः
 Śi.*
  16.44
 R.*
  15.36.

the son of the elder wife.

an ancestor,  a forefather
 स पूर्वजानां कपिलेन रोषात् R.*
  16.34.

(pl. ) the progenitors of mankind. 

the manes living in the world of the moon.  (-जा) an elder sister.-जन्मन् n.
  a former birth. (m.  ) an elder brother
 स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा (विलोक्य) R.*
  14.44.
15.95. -जातिःf.  a former birth. -ज्ञानम् knowledge of a former life.-तापनीयम् N.
  of the first half of नृसिंहतापनीयोपनिषद्.-दक्षिण a.
  south-eastern.  (-णा) the south-east.-दिक्पतिः Indra,  the regent of the east. -दिनम् the forenoon.  -दिश् f.
  the east. -दिश्य a.
  situated towards the east,  eastern.  -दिष्टम् the award of destiny. -दृष्ट a.
 

primæval.

declared by the ancients
 यथा ब्राह्मण- चाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः Ms.*
  9.87.

देवः an ancient deity.

a demon or Asura
 भूमिदेवनरदेवसंगमे पूर्वदेवरिपुरर्हणां हरिः Śi.*
  14.58.

a progenitor (पितृ).

(du. ) an epithet of Nara-Nārāyaṇa
 सव्यसाचिन् महाबाहो पूर्वदेव सनातन Mb.
 *  3. 41.35. (com.  पूर्वदेव नरनारायणसख). -देवता a progenitor (पितृ) of gods or of men
 अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्म- चारिणः । न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥ Ms.*
  3.192.-देशः the eastern country,  or the eastern part of India. -द्वार a.
  favourable in the eastern region.  -निपातः the irregular priority of a word in a compound
 cf.
   परनिपात.-निमित्त an omen.  -निविष्ट a.
  made formerly,  in past
 यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् Ms.*
  9.281.

पक्षः the fore-part or side.

the first half of a lunar month
 सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नम् Bṛi. Up.*
   3.1.5.

the first part of an argument,  the prima facie argument or view of a question
 विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम्.

the first objection to an argument.

the statement of the plaintiff. 

a suit at law.

an assertion,  a proposition.  ˚पादः the plaint,  the first stage of a legal proceeding. -पदम् the first member of a compound or sentence.-पर्वतः the eastern mountain behind which the sun is supposed to rise. -पश्चात्,  -पश्चिम ind.
  from the east to the west. -पाञ्चालक a.
  belonging to the eastern Pañch- ālas. -पाणिनीयाः m.
  (pl. ) the disciples of Pāṇini living in the east. -पालिन् m.
  an epithet of Indra.  -पितामहः a forefather,  an ancestor
 अब्रवीद् हि स मां क्रुद्धस्तव पूर्वपितामहः । मूत्रश्लेष्माशनः पाप निरयं प्रतिपत्स्यसे ॥ Mb.
 *  12.3.21. -पीठिका introduction. 

पुरुषः an epithet of Brahmā.

anyone of the first three ancestors,  beginning with the father (पितृ,  पितामह,  and प्रपितामह)
 Pt.*
  1.89.

an ancestor in general. -पूर्व a.
  each preceding one. (-र्वाः) m.
  (pl. ) forefathers. -प्रोष्ठपदा =
  पूर्वभाद्रपदा
 Mb.
 *  13.89.13.-फल्गुनी the eleventh lunar mansion containing two stars. ˚भवः an epithet of the planet Jupiter. -बन्धुः first or best friend
 Mk. -भवः a former life.

भागः the forepart.

the upper part. -भा(भ)द्रपदा the twentyfifth lunar mansion containing two stars.

भावः priority.

prior or antecedent existence
 येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्वभावो$वगम्यते Tarka K.

(Rhet. ) disclosing an intention.  -भाषिन् a.
  willing to speak first
 hence polite,  courteous. -भुक्तिः f.
  prior occupation or possession
 Ms.*
  8.252. -भूत a.
  preceding,  previous.-मध्याह्नः the forenoon.  -मारिन् a.
  dying before
 एवंवृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम् (दाहयेत्) Ms.*
  5.167. -मीमांसा 'the prior or first Mīmāṁsā',  an inquiry into the first or ritual portion of the Veda,  as opposed to the उत्तरमीमांसा or वेदान्त
 see मीमांसा. -मुख a.
  having the face turned towards the east. -याम्य a.
  south-eastern.  -रङ्गः the commencement or prelude of a drama,  the prologue
 यन्नाठ्यवस्तुनः पूर्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥ D. R
 पूर्वरङ्गं विधायैव सूत्रधारो निवर्तते S. D.*  283
 पूर्वरङ्गः प्रसंगाय नाटकीयस्य वस्तुनः Śi.*
  2.8. (see Malli. thereon). -रागः the dawning or incipient love,  love between two persons which springs (from some previous cause) before their meeting
 श्रवणाद् दर्शनाद् वापि मिथः संरूढरागयोः । दशाविशेषोयो$प्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ S. D.*  214. -रात्रः the first part of the night (from dusk to midnight).

रूपम् indication of an approaching change
 an omen. 

a symptom of occuring disease.

the first of two concurrent vowels or consonants that is retained.

(in Rhet.
 ) a figure of speech which consists in describing anything as suddenly resuming its former state.-लक्षणम् a symptom of coming sickness. -वयस् a.
  young. (n.  ) youth. -वर्तिन् a.
  existing before,  prior,  previous. -वाक्यम् (in dram. ) an allusion to former utterance. -वादः the first plea or commencement of an action at law
 पूर्ववादं परित्यज्य यो$न्यमालम्बते पुनः । पदसंक्रमणाद् ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥ Mitā. -वादिन् m.
  the complainant or plaintiff.  -विद् a.
  knowing the events of the past
 historian
 पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः Ms.*
  9.44. -विप्रतिषेधः the conflict of two statements contrary to each other. -विहित a.
  deposited before.

वृत्तम् a former event
 पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृ- सखस्य राघवः (अह्यमानः) R.*
  11.1.

previous conduct.-वैरिन् a.
  one who first commences hostilities,  an aggressor. -शारद a.
  relating to the first half of autumn. -शैलः see पूर्वपर्वत. -सक्थम् the upper part of the thigh. P.
  V.*
  4.98. -संचित a.
  gathered before (as in former birth)
 त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसंचितम् Ms.*
  6.15.-सन्ध्या daybreak,  dawn
 रजनिमचिरजाता पूर्वसंध्या सुतैव (अनुपतति) Si.*
  11.4. -सर a.
  going in front. -सागरः the eastern ocean
 स सेनां महतीं कर्षन् पूर्वसागरगामिनीम् R.*
  4.32. -साहसः the first of the three fines
 स दाप्यः पूर्वसाहसम् Ms.*
  9.281. -स्थितिः f.
  former or first state.

Apte 1890

English

 पूर्व a. (Declined like a pronoun when it implies relative position in time or space,  but optionally so in nom. pl.
 and abl. and loc. sing.) 1 Being in front of,  first,  foremost. 
2 Eastern,  easterly,  to the east of
 ग्रामात्पर्वतः पूर्वः Sk. 
3 Previous to,  earlier than. 
4 Old,  ancient
 पूर्वसूरिभिः R. 1. 4
 इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U. 1. 1. 
5 Former,  previous,  interior,  prior,  antecedent (opp. उत्तर)
 in this sense often at the end of comp. and translated by ‘formerly’ or ‘before’
 श्रुतपूर्व &c. 
6 Aforesaid,  before-mentioned. 
7 Initial. 
8 Established,  customary,  of long standing. 
9 Early,  prime. पूर्वे वयसि Pt. 1. 165 ‘in early age or prime of life.’ 
10 (At the end of comp.) Preceded by,  accompanied by,  attended with
 संबंधमाभाषणपूर्वमाहुः R. 2. 58
 पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś. 2. 14
 तान्स्मितपूर्वमाह Ku. 7. 47
 बहुमानपूर्वया 5. 31
 दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकंठारिगुरुं विदुर्बुधाः R. 8. 29
 so मतिपूर्वं Ms. 11. 147 ‘intentionally’,  ‘knowingly’
 12. 89
 अबोधपूर्वं ‘unconsciously’,  Ś. 5. 2 &c. 
र्वः An ancestor,  a forefather
 पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः R. 13. 3
 पयः पूर्वैः सनिश्वासैः कवोष्यमुपभुज्यते 1. 67
 5. 14
 अनुकारिणि पूर्वेषा युक्तरूपमिदं त्वायि Ś. 2. 16. 
र्वं The forepart
 अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं (गात्रं) Ś. 2. 4. 
र्वा 1 The east 
2 N. of a country to the east of Madhyadeśa. 
र्वं ind. 1 Before (with abl.)
 मासात्पूर्वं. 
2 Formerly,  previously,  at first,  antecedently,  before-hand
 तं पूर्वमभिवादयेत् Ms. 2. 117
 3. 94
 8. 205
 R. 12. 35
 प्रणिपातपूर्वं K.
 भूतपूर्वखरालयं U. 2. 17 ‘which formerly was the abode’,  &c.
 समयपूर्वं Ś. 5 ‘after a formal agree ment.’ 
3 Immemorially. (पूर्वेण ‘in front,  before’,  to the east of’,  with gen. or acc.)
 अद्य पूर्वं ‘tillnow’,  hitherto’
 पूर्वंः -ततः -पश्चात उपरि ‘first-then,  first-afterwards’,  ‘previously,  subsequently’,  पूर्वंअधुता or अद्य ‘formerly-now.’ 
Comp. 
अग्निः the sacred fire kept in the house (आवसथा). 
अचलः,  
अद्रिः the eastern mountain behind which the sun and moon are supposed to rise. 
अधिकारिन् m. the first occupant,  a prior owner. 
अंतः the end of a preceding word. 
अपर a. {1} eastern and western. कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढःसानुमानालोक्यत Ś. 7
 पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य Ku. 1. 1. {2} first and last. {3} prior and subsequent,  preceding and following. {4} connected with another. (
रं) {1} what is before and behind. {2} connection. {3} the proof and the thing to be proved. °विरोधः inconsistency,  incongruity. 
अभिमुख a. turned towards or facing the east. 
अभ्यासः former practice or experience. 
अंबुधिः the eastern ocean. 
अर्जित a. attained by former works. (
तं) ancestral property. 
अर्धः 
र्धं {1} the first half
 दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव नैत्री खलसज्जनानां Bh. 2. 60
 समाप्तं पूर्व र्धं &c. {2} the upper part (of the body)
 शकुंतला पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय Ś. 3
 R. 16. 6. {3} the first half of a hemistich. 
अह्ण
 the earlier part of the day,  forenoon,  Ms. 4. 96
 152. (पूर्वाह्णतन,  पूर्वाह्णिकः पूर्वाह्णतन a. relating to the forenoon). 
आवेदकः a plaintiff. 
आषाढा N. of the 20th lunar mansion consisting of two stars. 
इतर a,  western. 
उक्त,  
उदित a. beforementioned,  aforesaid. 
उत्तर a. north-eastern. (
रा) the northeast. (
रे dual) the preceding and following,  antecedent and subsequent. 
कर्मन् n. {1} a former act or work. {2} the first thing to be done,  a prior work. {3} actions done in a former life. {4} preparations,  preliminary arrangements. 
कल्पः former times. 
कायः {1} the fore-part of the body of animals
 पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायं Ś. 1. 7. {2} the upper part of the body of men
 स्पृशन् करेणानतपूर्वकायं R. 5. 32
 पर्यंकबंधस्थिरपूर्वकायं Ku. 3. 45. 
काल a. belonging to ancient times. (
लः) former or ancient times. 
कालिक,  
कालीन a. ancient. 
काष्ठा the east,  eastern quarter. 
कृत a. previously done. (
तं) an act done in a former life. 
कोटिः f. the starting point of a debate,  the first statement or पूर्वपक्ष q. v. 
गंगा N. of the river Narmadā. 
चोदित a. {1} aforesaid,  above-mentioned. {2} previously stated or advanced (as an objection). 
ज a. {1} born or produced before or formerly,  first-produced,  first-born. {2} ancient,  old. {3} eastern. (
जः) {1} an elder brother
 Śi. 6. 44
 R. 15. 36. {2} the son of the elder wife. {3} an ancestor,  a forefather: स पूर्वजानां कपिलेन रोषात् R. 16. 34. {4} (pl.) the progenitors of mankind. {5} the Manes living in the world of the moon. (
जा) an elder sister. 
जन्मन् n. a former birth. (
m.) an elder brother
 R. 14. 44
 15. 95. 
जातिः f. a former birth. 
ज्ञानं knowledge of a former life. 
दक्षिण a. south-eastern. (
णा) the south-east. 
दिक्पतिः Indra,  the regent of the east. 
दिन the forenoon. 
दिश् f. the east. 
दिश्य a. situated towards the east,  eastern. 
दिष्टं the award of destiny. 
देवः {1} an ancient deity. {2} a demon or Asura. {3} a progenitor (पितृ). {4} (dual) an epithet of Nara-Nārāyaṇa. 
देवता a progenitor (पितृ) of gods or of men: अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥. 
देशः the eastern country,  or the eastern part of India. 
निपातः the irregular priority of a word in a compound
 cf. परनिपात 
पक्षः {1} the fore-part or side. {2} the first half of a lunar month. {3} the first part of an argument,  the prima facie argument or view of a question. {4} the first objection to an argument. {5} the statement of the plaintiff. {6} a suit at law. {7} an assertion,  a proposition. °पादः the plaint,  the first stage of a legal proceeding. 
पदं the first member of a compound or sentence. 
पर्वतः the eastern mountain behind which the sun is supposed to rise. 
पांचालक a. belonging to the eastern Pañcālas. 
पाणिनीयाः (m. pl.) the disciples of Pāṇini living in the east. 
पालिन् m. an epithet of Indra. 
पितामहः a forefather,  an ancestor. 
पुरुषः {1} an epithet of Brahmā. {2} any one of the first three ancestors,  beginning with the father (पितृ,  पितामह,  and प्रपितामह)
 Pt. 1. 89. {3} an ancestor in general. 
पूर्व a. each preceding one. (
र्वाः) m. pl. forefathers. 
फल्गुनी the eleventh lunar mansion containing two stars °भवः an epithet of the planet Jupiter. 
भागः {1} the forepart. {2} the upper part. 
भा (भ) द्रपदा the twenty fifth lunar mansion containing two stars. 
भावः {1} priority. {2} prior or antecedent existence
 येन सहैव यस्य यं प्रति पूवभावोऽवगम्यते Tarka K. {3} (Rhet.) disclosing an inten tion. 
भाषिन् a. willing to speak first
 hence polite,  courteous. 
भुक्तिः f. prior occupation or possession. 
भूत a. preceding,  previous. 
मीमांसा ‘the prior or first Mīmāmsā’,  an inquiry into the first or ritual portion of the Veda,  as opposed to the उत्तरमीमांसा or वेदांत
 see मीमांसा. 
रंगः the commencement or prelude of a drama,  the prologue
 यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रंगविघ्नोपशांतये । कुशीलवाः प्रकुर्वंति पूर्वरंगः स उच्यते ॥ D. R.
 पूर्वरगं विधायैव सूत्रधारो निवर्तते S. D. 283
 पूर्वरंगः प्रसंगाय नाटकीयस्य वस्तुनः Śi. 2. 8 (see Malli. thereon). 
रागः the dawning or incipient love,  love between two persons which springs (from some previous cause) before their meeting
 श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । दशाविशेषोऽयो प्राप्तौ पूर्वराग स उच्यते ॥. S. D. 214. 
रात्रः the first part of the night. 
रूपं {1} indication of an approaching change. {2} a symptom of occurring disease. {3} the first of two concurrent vowels or consonants that is retained. {4} (in Rhet.) a figure of speech which consists in describing anything as suddenly resuming its former state. 
लक्षणं a symptom of coming sickness. 
वयस् a. young. (
n.) youth. 
वर्तिन् a. existing before,  prior,  previous. 
वादः the first plea or commencement of an action at law. 
वादिन् m. the complainant or plaintiff. 
वृत्तं {1} a former event
 R. 11. 10. {2} previous conduct. 
वैरिन् a. one who first commences hostilities,  an aggressor. 
शारद a. relating to the first half of autumn. 
शैलः see पूर्वपर्वत. 
सक्थं the upper part of the thigh. 
संध्या daybreak,  dawn
 Śi. 11. 40. 
सर a. going in front. 
सागरः the eastern ocean
 R. 4. 32. 
साहसः the first or heaviest of the three fines. 
स्थितिः f. former or first state. 

Monier Williams Cologne

English

 पू॑र्व mf(आ)n.  (connected with पुरा,  पुरस्,  प्र,  and declined like a pron.  when implying relative position whether in place or time,  but not necessarily in abl.
  loc.
   sg. m.
  n.
  and nom.
   pl.
  m.
 
 See Pāṇ.
  i,  1,  27
 34
 vii,  1,  16) being before or in front,  fore,  first,  RV.
   &c.
   &c.
  

 eastern,  to the east of (abl. ),  ib.

 former,  prior,  preceding,  previous to,  earlier than (abl.  or comp. ),  ib. (गज-पूर्व,  preceding the number ‘eight’ i.e. seven,  the seventh,  Śrutab.
 
 मासेन प्° or मास-प्°,  earlier by a month,  Pāṇ.
  ii,  1,  31
 ifc.  often =
  formerly or before,  e.g. स्त्री-प्°,  f° a wife
 आढ्य-प्°,  f° wealthy
 esp.
   after a pp. ,  e.g. कृत-प्°,  done before,  दृष्ट-प्°,  seen b°
 ifc.  also preceded or accompanied by,  attended with,  e.g. स्मित-पूर्वा वाक्,  speech accompanied by smiles
 sometimes not translatable,  e.g. मृदु-पूर्वा वाक्,  kind speech)

 ancient,  old,  customary,  traditional,  RV.
   &c.
   &c.
  

 first (in a series),  initial,  lowest (opp.  to उत्तर
 with दम or साहस ‘the lowest fine’),  Mn.
   viii,  120 &c.
  

 (with वयस्) ‘first age’,  youth,  MBh.
  

 foregoing,  aforesaid,  mentioned before (abl. ),  Mn.
  
 MBh.
  
 Pāṇ.

 पू॑र्व m.
  an ancestor,  forefather (pl.  the ancients,  ancestors),  RV.
   &c.
   &c.
  

 an elder brother,  R.
 

 N.
  of a prince,  BhP.
  

 पू॑र्व n.
  the fore part,  Śak.
  ii,  4 (cf.   Pāṇ.
  ii,  2,  1)

 a partic.  high number (applied to a period of years),  Buddh.
 

 N.
  of the most ancient of Jaina writings (of which 14 are enumerated),  L.
 

 N.
  of a Tantra,  Cat.
 

 an ancient tradition,  W.
 

Monier Williams 1872

English

 पूर्व पूर्व or पूर्ब,  अस्,  आ,  अम्,  (connected
with पुरा,  पुरस्,  but said to be fr. rt. पूर्व्
declined like a pronominal when implying relative
position whether in place or time,  see Pāṇ. I. 1,  34, 
but the nom. pl. may be either पूर्वे or पूर्वास्, 
the abl. sing. either पूर्वस्मात् or पूर्वात्,  the loc.
sing. either पूर्वस्मिन् or पूर्वे),  being before or
in front of,  fore,  first,  foremost
 eastern,  easterly,  to
the east of
 previous to,  earlier than (with abl.)
former,  prior,  anterior,  preceding,  antecedent (in
these senses frequently at the end of a comp. and
then translatable by ‘formerly, ’ e. g. आढ्य-पूर्व, 
formerly wealthy
 दर्शनीय-पूर्व,  formerly
handsome
 often after a past pass. part.,  cf. अदृष्-
ट-प्°,  कृत-प्°,  दृष्ट-प्°)
 first (in a series), 
lowest,  initial (opposed to उत्तर)
 ancient,  cus-
tomary,  hitherto prevalent
 foregoing,  aforesaid, 
before-mentioned
 preceded by,  accompanied by, 
attended with (at the end of comps.,  cf. प्रीति-प्°, 
बुद्धि-प्°,  मृदु-प्°,  स्मित-प्°
 often used ad-
verbially with the termination of the neut.,  e. g.
मति-पूर्वम्,  knowingly,  intentionally)
 full,  all, 
entire (wrongly for पूर्ण)
 (अस्),  m. an ancestor, 
forefather
 N. of a prince
 (आस्),  m. pl. the ancients, 
ancestors
 (आ),  f.,  scil. दिश्,  the east
 epithet of a
country to the east of Madhya-deśa
 a collective
epithet of the Nakṣatras Pūrva-phālgunī,  Pūrvā-
ṣāḍha,  and Pūrva-bhadra-padā
 (अम्),  n. the fore
part,  a particular high number (applied to a period
of years)
 N. of the most ancient of the Jaina
writings (of which fourteen are enumerated)
 N. of
a Tantra
 an ancient tradition
 (अम्),  ind. before
(with abl. or gen.),  beforehand,  formerly,  hitherto, 
previously,  antecedently (in these senses frequently
at the beginning of a comp.,  cf. पूर्व-कारिन्, 
पूर्वोक्त)
 immemorially
 अद्य पूर्वम्,  until
now,  hitherto
 पूर्वम् — ततस्,  first — then
 पूर्-
वम् — पश्चात्,  previously — afterwards
 पूर्वम् —
उपरि,  previously — subsequently
 पूर्वम् — अधु-
ना or पूर्वम् — अद्य,  formerly — now
 (एण),  ind.
(opposed to अपरेण
 with acc.,  gen.,  or abl.) in
front,  before
 to the east,  eastward of
 ततः पूर्-
वेण,  to the east of that
 [cf. Zend panurva
Slav. prŭvüj
 Russ. pervyi,  ‘first
’ Hib. foirfe, 
‘old,  ancient,  perfect,  worthy.’]
—पूर्व-कर्मन्, 
अ,  n. a former work
 preparation
 actions done
in a former state of being.
—पूर्व-कल्प,  अस्, 
m. the preceding or aforesaid manner
 former
times.
—पूर्व-काम-कृत्वन्,  आ,  अरी,  अ,  Ved. ful-
filling former wishes.
—पूर्व-काय,  अस्,  m. the fore
part of the body (of animals)
 the upper part of the
body (of men).
—पूर्व-कारिन्,  ई,  इणी,  इ,  active at
first.
—पूर्व-काल,  अस्,  m. earlier time,  former
times
 (अस्,  आ,  अम्),  belonging to former times, 
spoken of or mentioned before.
—पूर्वकाल-ता,  f.
priority in time.
—पूर्वकालिक,  अस्,  आ,  अम्,  or
पूर्वकालीन,  अस्,  आ,  अम्,  belonging to former
times,  ancient.
—पूर्व-काष्ठा,  f. the eastern
quarter,  the east.
—पूर्व-कृत्,  त्,  त्,  त्,  Ved. active
from ancient times (according to Mahī-dhara = पूर्-
वस्य कर्तृ).
—पूर्व-कृत,  अस्,  आ,  अम्,  done
formerly or in a prior existence,  previous
 (अम्),  n.
an action done in former times or in a former birth.
—पूर्व-कृत्वन्,  आ,  अरी,  अ,  Ved. acting before-
hand.
—पूर्व-कोटि = पूर्वान्त,  (perhaps) the start-
ing-point.
—पूर्व-ग,  अस्,  आ,  अम्,  going before, 
preceding
 belonging to what precedes.
—पूर्व-
गङ्गा,  f. ‘eastern Gaṅgā, ’ epithet of the Narmadā
or Revā river.
—पूर्व-गत,  अस्,  आ,  अम्,  gone be-
fore,  preceding
 (अम्),  n.,  N. of a Jaina work
belonging to the Dṛṣṭi-vāda.
—पूर्व-गत्वन्,  आ, 
अरी,  अ,  Ved. going to meet
 (Sāy.) = पुरतो गन्ता
दूतः.
—पूर्वङ्-गम,  अस्,  आ,  अम्,  going before, 
preceding.
—पूर्व-चित्,  त्,  त्,  त्,  Ved. piling up first, 
preceding in piling up
 (also incorrectly पूर्व-
चित्त।)
—पूर्व-चित्ति,  इस्,  f. (in the Ṛg-veda occur-
ring only in the dat. perhaps in the sense of ‘before-
hand,  in advance’),  Ved. foreboding,  presentiment, 
(Sāy. = अन्येभ्यः पूर्वं लाभः,  a first notion
or conception ?)
 N. of an Apsaras.
—पूर्व-चोदित, 
अस्,  आ,  अम्,  formerly stated,  before-mentioned,  afore-
said.
—पूर्व-ज,  अस्,  आ,  अम्,  born or produced
before or formerly,  former,  elder,  first-born
 ancient, 
primeval
 produced by something antecedent,  caused
born in the east,  eastern
 (अस्),  m. an elder brother
the son of the elder wife,  even though last born
(आस्),  m. pl. the deified progenitors of mankind
ancestors,  forefathers in general.
—पूर्व-जन,  आस्, 
m. pl.,  Ved. men of former times.
—पूर्वजन्म-
कृत,  अस्,  आ,  अम्,  done in a former birth or previous
state of existence.
—पूर्व-जन्मन्,  अ,  n. a former
birth,  former state of existence or life
 (आ),  m. an elder
brother.
—पूर्वजन्मार्जित (°म-अर्°),  अस्,  आ,  अम्, 
acquired in some former state of existence (as merit
&c.).
—पूर्व-जाति,  इस्,  f. former birth,  previous life
or existence.
—पूर्व-जावन्,  आ,  अरी,  अ,  Ved. born
or produced before.
—पूर्व-जिन,  अस्,  m. ‘the
ancient Jina, ’ an epithet of Mañjū-śrī.
—पूर्व-
ज्ञान,  अम्,  n. knowledge of a former life.
—पूर्व-
तन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a Tantra.
—पूर्व-तर,  अस्, 
आ,  अम्,  earlier,  previous,  prior,  anterior
 (अम्),  ind.
before,  first,  previously.
—पूर्व-तापनीय,  अस् or
अम्,  m. or n. (?),  N. of the first half of the Nṛsiṃha-
tāpanīyopaniṣad
 [cf. उत्तर-तापनीय।]
—पूर्व-
त्व,  अम्,  n. precedence,  priority,  a former state.
—पूर्व-दक्षिण,  अस्,  आ,  अम्,  south-eastern.
—पूर्व-दिक्-पति,  इस्,  or पूर्व-दिग्-ईश,  अस्,  m.
‘regent of the eastern quarter, ’ an epithet of Indra.
—पूर्व-दिन,  अम्,  n. the earlier part of the day, 
forenoon.
—पूर्व-दिश्,  क्,  f. the eastern region, 
east quarter.
—पूर्वदिश्य,  अस्,  आ,  अम्,  situ-
ated towards the east,  bearing east
 eastern.
—पूर्व-दिष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  determined by former
actions
 (अम्),  n. the award of destiny.
—पूर्व-
दुष्कृत-भोग,  अस्,  m. the pain or penalty conse-
quent on sins committed in a former birth.
—पूर्व-
दृष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  formerly seen,  seen before.
—पूर्व-दृष्टि,  इस्,  f. a former view or sight.
—पूर्व-देव,  अस्,  m. an ancient deity,  primeval
divinity
 an Asura or demon (offspring of Kaśyapa
the parent of both gods and demons)
 a Pitṛ or
progenitor.
—पूर्व-देवता,  f. a primeval deity,  a
Pitṛ or progenitor of gods as well as men.
—पूर्व-
देविका,  f.,  N. of a Grāma in the eastern part of
India.
—पूर्व-देश,  अस्,  m. the eastern country or
eastern part of India.
—पूर्व-देह,  अस्,  m. a for-
mer body,  a former birth.
—पूर्वदेहिक,  अस्,  आ, 
अम्,  done in a former existence.
—पूर्व-नडक, 
अम्,  n.,  Ved. a hollow bone in the upper part (of
the thigh).
—पूर्व-निपात,  अस्,  m. (in gram.) the
irregular priority of a word in a compound.
—पूर्व-
निवास-ज्ञान,  अम्,  n. (with Buddhists) ‘knowledge
of former habitations, ’ knowledge of the past lives
of all beings.
—पूर्व-निवासानुस्मृति (°स-अन्°), 
इस्,  f. ‘recollection of former habitations, ’ reminis-
cence of former existence (one of the ten powers
of a Buddha).
—पूर्व-न्यास,  अस्,  m.,  N. of a
grammatical work.
—पूर्व-पक्ष,  अस्,  m. the fore
part or side
 the first half of a lunar month,  the
fortnight of the waxing moon
 the first half of a year
an assertion,  proposition
 the first side or part of an
argument,  a primâ facie argument or assertion,  the
primâ facie view of a question
 the first objection to
an argument
 the statement of the plaintiff
 an
action or suit at law.
—पूर्वपक्ष-पाद,  अस्,  m.
the first step of a legal process or lawsuit,  the plaint.
—पूर्वपक्षिन्,  ई,  इणी,  इ,  one who makes an
assertion or proposition.
—पूर्वपक्षीय,  अस्,  आ, 
अम्,  situated on the front side.
—पूर्व-पञ्चाल, 
आस्,  m. pl. the eastern Pañcālas.
—पूर्व-पद,  अम्, 
n. the first member of a compounded word or of a
sentence or of a verse.
—पूर्वपदिक,  अस्,  आ,  अम्, 
relating to the first member of a compound term
reading or knowing the first member of a compound.
—पूर्वपद्य,  अस्,  आ,  अम्,  belonging to the first
member of a compound term.
—पूर्व-पर्वत, 
अस्,  m. the eastern mountain from behind which the
sun is supposed to rise.
—पूर्व-पश्चान्-मुख, 
अस्,  ई,  अम्,  flowing to the east and west (as a
river).
—पूर्व-पा,  आस्,  आस्,  अम्,  Ved. drinking
first or before others.
—पूर्वपाञ्चालक,  अस्,  आ, 
अम् (fr. पूर्व-पञ्चाल),  belonging to the eastern
Pāñcālas.
—पूर्व-पाटलिपुत्रक,  अस्,  आ,  अम्,  being
in the eastern Pāṭali-putra (?).
—पूर्व-पाणिनीय, 
आस्,  m. pl. the disciples of Pāṇini living in the east
पूर्वपाणिनीयं शास्त्रम्,  (probably) the gram-
mar of the eastern disciples of Pāṇini.
—पूर्व-
पाद,  अस्,  m. a forefoot.
—पूर्व-पान or पूर्व-
पाय्य,  अम्,  n. or पूर्व-पीति,  इस्,  f.,  Ved. prece-
dence in drinking.
—पूर्व-पालिन्,  ई,  m.,  N. of a
prince.
—पूर्व-पितामह,  अस्,  m. a forefather, 
ancestor.
—पूर्व-पुरुष,  अस्,  m. ‘the primeval
soul, ’ an epithet of Brahmā
 a forefather,  ancestor.
—पूर्व-पूर्व,  अस्,  आ,  अम्,  each previous or pre-
ceding one
 (आस्),  m. pl. forefathers,  ancestors.
—पूर्व-पेय,  अम्,  n.,  Ved. precedence in drink-
ing
 precedence.
—पूर्व-प्रज्ञा,  f.,  Ved. know-
ledge of the past,  remembrance,  memory.
—पूर्व-
प्रयोग,  अस्,  m.,  N. of a work.
—पूर्व-प्रवृत्त, 
अस्,  आ,  अम्,  formerly happened,  done,  fixed.
—पूर्व-
प्रस्थित,  अस्,  आ,  अम्,  gone before,  set out in
advance.
—पूर्व-फल्गुनी,  f. ‘the first Phalgunī, ’
the eleventh Nakṣatra (figured by a couch and con-
taining two stars,  one of which is δ Leonis
 cf.
उत्तर-फल्गुनी).
—पूर्वफल्गुनी-भव,  अस्, 
m. an epithet of Bṛhas-pati or the planet Jupiter.
—पूर्व-भद्र-पदा,  आस्,  f. pl. or पूर्व-भद्र-
पद,  अस्,  m. = पूर्व-भाद्रपदा,  q. v.
—पूर्व-
भाग,  अस्,  m. the fore part
 the upper part
(opposed to अधो-भाग)
 दिन-पूर्वभाग,  the
earlier part of the day,  forenoon,  morning.
—पूर्व-
भाज्,  क्,  क्,  क्,  Ved. receiving the first share,  the
first sharer
 preferred,  excellent.
—पूर्व-भाद्र-
पदा,  f. the twenty-fifth Nakṣatra,  the former of
the two called Bhādrapadā,  containing two stars.
—पूर्व-भाव,  अस्,  m. the having existed formerly, 
previous existence
 (in rhetoric) disclosing an inten-
tion.
—पूर्वभावि-त्व,  अम्,  n. the being previous
to everything else,  priority.
—पूर्व-भाविन्,  ई,  इनी, 
इ,  being anterior,  preceding (everything else).
—पूर्-
व-भाषिन्,  ई,  इणी,  इ,  speaking first,  addressing a
person,  condescending to speak first,  polite,  com-
plaisant.
—पूर्व-भुक्ति,  इस्,  f. prior possession.
—पूर्व-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  existing previously, 
preceding.
—पूर्व-मारिन्,  ई,  इणी,  इ,  dying before
or first.
—पूर्व-मीमांसा,  f. an inquiry into the
first or ritual portion of the Veda (hence sometimes
also called कर्म-मीमांसा,  as opposed to उत्तर-
मीमांसा or ब्रह्म-मीमांसा,  q. q. v. v.,  which is
rather an exposition of the later portion of the Veda
or Upaniṣads
 the Pūrva-mīmāṃsā forms one of
the six systems of philosophy and is attributed to
Jaimini
 it is really an interpretation of the text of
the Veda,  and is generally called the Mīmāṃsā,  the
term Vedānta being applied to the Uttara-mīmāṃsā
though scarcely a system of philosophy,  yet in the
course of its critical explanation of the Vedic text
the Pūrva-mīmāṃsā discusses various philosophical
questions,  one of its speculations being the doctrine
of the eternity of sound or of an eternal sound
underlying all temporary sound and by some iden-
tified with Brahma).
—पूर्व-मीमांसार्थ-सङ्-
ग्रह (°सा-अर्°),  अस्,  m.,  N. of an introduction to
the Mīmāṃsā by Laugākṣi Bhāskara.
—पूर्व-
यक्ष,  अस्,  m. ‘the first Yakṣa, ’ an epithet of
Maṇi-bhadra,  one of the Jinas or Jaina teachers.
—पूर्व-यायात,  अम्,  n. the more ancient form of
the legend of Yayāti or that current in the east.
—पूर्व-यावन्,  आ,  m.,  Ved. ‘going before, ’ a
leader.
—पूर्व-रङ्ग,  अस्,  m. the commencement
or prelude of a drama,  a prologue,  an overture.
—पूर्व-राग,  अस्,  m. earliest or incipient affec-
tion,  dawning love
 affection arising from some pre-
vious cause (before meeting).
—पूर्व-रात्र,  अस्, 
m. the first part of the night,  the former or earlier
part of the night,  the time from dusk to midnight.
—पूर्वरात्र-कृत,  अस्,  आ,  अम्,  done during the
first part of the night.
—पूर्व-रूप,  अम्,  n. indi-
cation of approaching change
 symptom of occurring
disease
 the first of two concurrent vowels or con-
sonants
 (in rhetoric) a figure of speech which
describes anything as unexpectedly returned to its
former state
 (अस्,  आ,  अम्),  having the previous
form or shape.
—पूर्व-लक्षण,  अम्,  n. indica-
tion of something about to occur (as sickness).
 — 1. पूर्व-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having something
preceding or antecedent,  having or characterized by
a cause
 (according to others) relating to something
preceding.
—२। पूर्व-वत्,  ind. as before,  as hitherto, 
as heretofore,  as aforesaid
 [applied in the Nyāya
philosophy to a kind of syllogism,  e. g. inferring
from the appearance of a dark cloud that rain
will fall.]
—पूर्व-वयस्,  आस्,  आस्,  अस्,  or पूर्व-
वयस्क,  अस्,  आ,  अम्,  being in the first period or stage
of life,  young.
—पूर्व-वयस,  अम्,  n.,  Ved. the
first period or stage of life,  youth.
—पूर्व-वयसिन्, 
ई,  इनी,  इ,  Ved. being in the first period of life,  young.
—पूर्ववर्ति-ता,  f. the having existed before, 
former existence,  precedence,  priority.
—पूर्व-वर्-
तिन्,  ई,  इनी,  इ,  existing before,  preceding,  prior,  pre-
vious.
—पूर्व-वह्,  -वाट्,  m.,  Ved. drawing in front, 
being the first horse or leader,  or harnessed for the
first time (applied to a horse).
—पूर्व-वाद,  अस्, 
m. the first plea or commencement of an action at
law,  a former plea or assertion.
—पूर्व-वादिन्,  ई, 
m. ‘speaking first, ’ ‘stating his case in the first
instance, ’ a complainant,  plaintiff,  one who makes
the first charge or complaint
 the first claimant
 one
who has made a former plea or complaint.
—पूर्व-
वार्षिक,  अस्,  ई,  अम् (fr. पूर्व-वर्ष),  relating
to the first half of the rainy season.
—पूर्व-विद्, 
त्,  त्,  त्,  knowing the things or events of the past.
—पूर्व-वृत्त,  अस्,  आ,  अम्,  formerly happened, 
relating to a previous occurrence
 (अम्),  n. a former
event,  previous occurrence
 former conduct.
—पूर्-
व-वैरिन्,  ई,  इणी,  इ,  one who has first commenced
hostilities,  the first to declare war,  the aggressor.
—पूर्व-शारद,  अस्,  ई,  अम् (fr. पूर्व-शरद्), 
relating to the first half of the autumn.
—पूर्व-
शीर्ष,  अस्,  आ,  अम्,  turned with the head or face
towards the east.
—पूर्व-शैल,  अस्,  m. the eastern
mountain behind which the sun is supposed to rise
(आस्),  m. pl.,  N. of a Buddhist school.
—पूर्वशैल-
सङ्घाराम (°घ-आर्°),  अस्,  m.,  N. of a Buddhist
monastery.
—पूर्व-सक्थ,  अम्,  n. (probably) the
upper part of the thigh.
—पूर्व-सद्,  त्,  त्,  त्,  Ved.
sitting in front.
—पूर्व-सन्ध्या,  f. ‘earlier twi-
light, ’ dawn,  day-break.
—पूर्व-समुद्र,  अस्,  m., 
Ved. the eastern sea.
—पूर्व-सर,  अस्,  ई,  अम्, 
going before,  preceding.
—पूर्व-सस्य,  अम्,  n., 
Ved. earliest-sown grain.
—पूर्व-सागर,  अस्,  m.
the eastern sea.
—पूर्व-सार,  अस्,  ई,  अम्,  going
eastwards.
—पूर्व-सारिन्,  ई,  इणी,  इ,  preceding, 
taking precedence of all others.
—पूर्व-साहस, 
अम्,  n. the first or heaviest fine or punishment.
—पूर्व-सू,  ऊस्,  ऊस्,  उ,  Ved. first bringing forth
first-born.
—पूर्व-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  standing first,  most
excellent.
—पूर्व-स्थिति,  इस्,  f. first or former state.
—पूर्व-स्वर,  अस्,  आ,  अम्,  (in grammar) having the
accent of the preceding.
—पूर्व-हूति,  इस्,  f.,  Ved.
first or earliest invocation,  morning prayer.
—पूर्व-
होम,  अस्,  m.,  Ved. an introductory sacrifice.
—पूर्-
वाग्नि (°व-अग्°),  इस्,  m.,  Ved. ‘original or primeval
fire, ’ the householder's sacred fire (= आवसथ्य).
—पूर्वाग्नि-वह्,  वाट्,  m. carrying the sacred fire.
—पूर्वाग्नि-वहन,  अम्,  n.,  Ved. a vehicle for
carrying the sacred fire.
—पूर्वाचरित (°व-आच्°), 
अस्,  आ,  अम्,  formerly done or followed.
—पूर्वाचल
(°व-आच्°),  अस्,  or पूर्वाद्रि (°व-अद्°),  इस्,  m. the
eastern mountain (behind which the sun and moon
are supposed to rise).
—पूर्वातिथि (°व-अत्°),  इस्, 
m.,  N. of a man.
—पूर्वादि (°व-आदि°),  इस्,  इस्,  इ, 
beginning with the word पूर्व.
—पूर्वाधिकारिन्
(°व-अध्°),  ई,  m. prior owner,  former proprietor.
—पूर्वाधिराम (°व-अध्°),  अम्,  n. the more
ancient form of the story of Rāma or the form
current in the east of India.
—पूर्वानुयोग (°व-
अन्°),  अस्,  m.,  N. of a Jaina work belonging to the
Dṛṣṭi-vāda.
—पूर्वान्त (°व-अन्°),  अस्,  m. the
end of a preceding word
 = पूर्व-कोटि,  q. v.
—पूर्-
वापर (°व-अप्°),  अस्,  आ,  अम्,  being before and
behind,  eastern and western
 prior and subsequent, 
first and last,  preceding and following,  following one
another,  connected with one another
 (अम्),  n. that
which is before and behind,  east and west
 connec-
tion
 the proof and thing to be proved.
—पूर्वा-
पर-त्व,  अम्,  n. the being before and behind.
—पूर्वापर-विरोध,  अस्,  m. opposition of prior
and subsequent,  inconsistency,  incongruity.
—पूर्-
वापरी-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  following one another, 
connected with one another.
—पूर्वा-पुष् (?),  ट्, 
ट्,  ट्,  Ved. supporting those who precede.
—पूर्वा-
भिभाषिन् (°व-अभ्°),  ई,  इणी,  इ,  = पूर्व-भा-
षिन्,  q. v.
—पूर्वाभिमुख (°व-अभ्°),  अस्,  ई, 
अम्,  turned towards or facing the east.
—पूर्वाभि-
रामा (°व-अभ्°),  f.,  N. of a river.
—पूर्वाभिषेक
(°व-अभ्°),  अस्,  m. previous anointing
 (according
to Sāy.) a particular Mantra.
—पूर्वाभ्यास (°व-
अभ्°),  अस्,  m. the repetition of what precedes,  for-
mer practice,  antecedent experience
 (एन),  ind.
afresh,  anew.
—पूर्वाम्बुधि (°व-अम्°),  इस्,  m.
the eastern ocean.
—पूर्वायुस् (°व-आय्°),  उस्,  उस्, 
उस्,  Ved. (perhaps) ‘of an early age, ’ young.
—पूर्-
वाराम (°व-आर्°),  अस्,  m. ‘eastern garden, ’ N. of a
Buddhist monastery.
—पूर्वार्चिक (°व-आर्°),  अम्, 
n.,  N. of the first half of the Sāma-veda (the second
half of which is called उत्तरार्चिक).
—पूर्वार्जित
(°व-अर्°),  अस्,  आ,  अम्,  attained or gained by former
works.
—पूर्वार्ध (°व-अर्°),  अस्,  m. the first
half,  front or upper part,  eastern part (opposed to
जघनार्ध,  उत्तरार्ध,  उत्तमार्ध,  परार्-
ध)
 the first half of a hemistich
 दिनस्य पूर्-
वार्धः,  forenoon.
—पूर्वार्ध-काय,  अस्,  m.
the front or upper part of the body.
—पूर्वार्ध-
लम्बिन्,  ई,  इनी,  इ,  having the foremost half inclined, 
leaning forward.
—पूर्वार्ध्य,  अस्,  आ,  अम्,  Ved.
relating to the first or front part,  relating to the
upper part,  relating to the eastern part.
—पूर्वावे-
दक (°व-आव्°),  अस्,  m. a plaintiff.
—पूर्वाशिन्
(°व-आश्°),  ई,  इनी,  इ,  eating before (another,  with
abl. or loc.).
—पूर्वाषाढा (°व-अष्°),  f. the
first of two constellations called Aṣāḍhā,  the eigh-
teenth or twentieth Nakṣatra or lunar asterism con-
taining two stars of which one is δ Sagittarii.
—पूर्-
वासिन् (°व-आस्°),  ई,  इनी,  इ,  Ved. shooting before
(another).
—पूर्वाह्ण (°व-अह्°),  अस्,  m. the
earlier part of the day,  forenoon (mostly occurring
in the loc. case
 sometimes incorrectly spelt पूर्-
वाह्न).
—पूर्वाह्णक,  अस्,  m. ‘born in the fore-
noon, ’ N. of a man.
—पूर्वाह्णतन or पूर्वाह्-
णिक or पूर्वाह्णेतन,  अस्,  ई,  अम्,  belonging or
relating to the forenoon.
—पूर्वेतर (°व-इत्°), 
अस्,  आ,  अम्,  ‘other than eastern, ’ western.
—पूर्वे-
द्युस्,  ind. on the day before,  yesterday (opposed to
उत्तरे-द्युस्,  उत्तरम् अहर्,  अपरे-द्युस्)
 on a for-
mer day
 at dawn,  during the first part of the day
early,  betimes,  in the morning
 during that portion
of a day on which religious ceremonies are to be per-
formed.
—पूर्वेषुकामशमी (°व-इष्°),  f.,  N.
of a Grāma.
—पूर्वोक्त (°व-उक्°),  अस्,  आ,  अम्,  said
before,  formerly stated,  aforesaid,  before-mentioned.
—पूर्वोत्तर (°व-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  north-eastern
(ए),  n. du. the antecedent and subsequent,  the pre-
ceding and following
 (अम्,  आ),  n. f. the north-east.
—पूर्वोत्पन्न (°व-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  previously
produced,  previously existent.
—पूर्वोत्पन्न-त्व, 
अम्,  n. former existence,  condition of prior exist-
ence.
—पूर्वोदित (°व-उद्°),  अस्,  आ,  अम्,  aforesaid, 
before-mentioned.

Macdonell

English

 पूर्व pūr-va,  a.
  being in front,  fore
 fronting,  🞄eastern
 being to the east of (ab.)
 preceding
 🞄former,  earlier
 prior to (ab. or —°)
 🞄ancient,  traditional,  of the olden time
 first 🞄(in succession)
 lowest (fine)
 previously or 🞄first mentioned or named
 very commonly —° 🞄after a pp. = previously or before (e. g. dṛṣṭa-pūrva,  🞄seen before)
 e vayasi,  in youth
 🞄—° a.
  having as the preceding thing = preceded 🞄or accompanied by,  based on,  with: -m,  ad. 🞄before,  beforehand,  previously,  already
 first
 🞄formerly,  long ago (sts. with pr.)
 —° (also 🞄pūrveṇa),  in accordance with,  amid,  after,  🞄with (or when the privative negation precedes 🞄= without)
 m.
  pl.
  the ancient,  forefathers,  🞄ancestors
 sg. elder brother
 n.
  fore 🞄part
 ā,  f.
  east.

Benfey

English

 पूर्व पूर्व,  i. e. पुर + व (see पुरा), 
also पार्ब,  adj.
 ,  f.
  वा (बा)।
 1. Fore, 
Śāk. d. 37.
 2. Former,  prior, 
Böhtl. Ind. Spr. 905.
 3. First,  Man.  1,  10.
 4. Lowest,  Man.  8,  120.
 5. Eastern, 
Man.  2,  22.
 II. adv. वम्।
 1. Before, 
Chr. 3,  2
 first,  Pañc. 51,  18.
 2. For-
merly,  Chr. 16,  20.
 3. Immemorially, 
Man.  9,  87.
 III. पूर्वेण,  instr. adv. To
the east,  Rām.  2,  70,  11.
 IV. An ances-
tor,  Pañc. iii. d. 216
 Man.  3,  220.
 V.
f.
  वा,  The cast.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  1. new, 
Pañc. ii. d. 16
 unknown,  68,  13. 2. in-
comparable. अ-दृष्ट- (vb. दृश्), 
 I.
adj.
  not seen before,  Rām.  5,  54,  3.
अद्य-,  adv. till to-day,  Rām.  1,  32,  8.
अन्-आमय-प्रश्न-,  adv. after having
inquired for a person's health.
अन्य-, 
f.
  वा,  a woman previously promised to
one and married to another.
अ-बोध-, 
adv. without having perceived before, 
Śāk. d. 99.
अहम्-,  adj.
  desiring to
be the first,  Rām.  2,  12,  92.
त्रि-अब्द-, 
adv. less than three years,  Man.  2,  134.
दक्षिण-,  adj.
 ,  f.
  वा,  south-eastern. 
पव-,  f.
  a woman formerly married, 
having belonged formerly to another
man,  Chr. 6. 8. पूर्व-पूर्व, 
 I. adj.
 
every preceding one.
 II. m.
  pl. an-
cestors,  MBh. 3,  12408.
भूत-,  adj.
 
prior
 °वम्,  adv. formerly.
अ-भूत-, 
adj.
  not having existed before.
मृदु-, 
adj.
  mild,  friendly. adv. mildly,  gently
at first,  Rām.  2,  1,  8. यथा-पूर्वम्, 
adv. 1. as before,  Pañc. 36,  18. 2.
formerly. 3. in order or succession. 
सखि-,  adj.
  more excellent than a
friend,  MBh. 1,  5142.
स्त्री-,  one who
has been before a wife.
स्मित-,  adv.
smiling first. -- Cf.  पूर्वेद्युस्।

Hindi

पिछला

Apte Hindi

Hindi

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"सामने होने वाला,  प्रथम,  प्रमुख"

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"पूर्वी,  पूर्व दिशा में स्थित,  के पूर्व में "

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"पहले का,  से पहला"

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"पुराना,  प्राचीन"

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"पूर्वोक्त,  विगत,  पिछ्ला,  पहला,  पूर्वगामी"

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"उपर्युक्त,  पूर्वोक्त"

पूर्व
वि* - पूर्व + अच्
"पूर्ववर्ती,  से युक्त"

पूर्वम्
नपुं*
   - -
अगला भाग

पूर्वम्
अव्य* - -
से पहले

पूर्वम्
अव्य* - -
"विगत काल में,  पहले,  प्रारंभ में,  पूर्वतः "

पूर्व
वि* - पूर्व+अच्
"पहला,  प्रथम"

पूर्व
वि* - पूर्व+अच्
"पूर्वी,  पूर्वदेश"

पूर्व
वि* - पूर्व+अच्
"प्राचीन,  पहला"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पूर्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವಕಾಲ /ಹಿಂದಿನಕಾಲ
निष्पत्तिः - > पूर्व (निकेतने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > पूर्वति इति
पूर्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂದಿನ ಕಾಲ /ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಕಾಲ
पूर्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲ /ಮೊದಲನೆಯ ಘಟ್ಟ
पूर्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವಪುರುಷರು /ಮೂಲಪುರುಷರು /ವಂಶದ ಹಿರಿಯರು
प्रयोगाः - > १) "पयः पूर्वैः स्वनिःश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते" २) "तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः"
उल्लेखाः - > रघु० १-६७,  रघु० १३-३
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದವನು /ಹಳಬ
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪುರಾತನ ಕಾಲದ /ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ
प्रयोगाः - > "इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यः नमोवाकं प्रशास्महे"
उल्लेखाः - > उ० रा० १-१
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹಿಂದಿನ /ಇದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನದಾದ
प्रयोगाः - > "प्राणिनां यदवलोकनक्षणे पूर्वजातिषु भवत्यनुस्मृतिः"
उल्लेखाः - > याद० १७-३४
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ /ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಕಾಲದ
प्रयोगाः - > "प्र्वानुबद्धवैरेण शत्रुणा प्रभविष्णुना"
उल्लेखाः - > मृच्छ० १०-४४
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲನೆಯ /ಪ್ರಾರಂಭದ /ಎಳೆಯ
प्रयोगाः - > "पूर्वे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-१७६
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲನೆಯ /ಹಿಂದಿನ
प्रयोगाः - > "पूर्वस्मादन्यवद्भाति भावाद्दाशरथिं स्तुवन्"
उल्लेखाः - > भट्टि० ८-१०५
पूर्व
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲನೆಯ ಘಟ್ಟದ /ಪ್ರಾರಂಭದ
पूर्व
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ /ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ
पूर्व
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ /ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು
प्रयोगाः - > "पूर्वमेव मया ज्ञातं पूर्णमेतद्धि मेदसा"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-११७
पूर्व
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಇದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ /ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು
प्रयोगाः - > "पूर्वं मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात्"
उल्लेखाः - > मृच्छ० ८-१७
पूर्व
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಥಮವಾಗಿ /ಮೊದಲನೆಯವನಾಗಿ

L R Vaidya

English

 pUrva {% (I) a. (f. र्वा) (when implying relative position in time or place,  the word is declined like a pronoun but optionally so in the nom. pl. and abl. and loc. sing.) %} 1. Being in front of,  first,  foremost
eastern,  easterly
old,  ancient,  अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः R.i.4
preceding,  former,  anterior
previous to,  earlier than
aforesaid,  before-mentioned
(at the end of a compound) preceded by,  attended with,  accompanied by,  पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Sak.ii.,  दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकंठारिगुरुं विदुर्बुधाः R.viii.29,  तान् स्मितपूर्वमाह K.S.vii.47,  v.31.

 pUrva {% (II) m. %} A forefather,  an ancestor,  पयः पूर्वैः सनिश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते R.i.67,  v.14.

 pUrva {% (III) n. %} The forepart.[पूर्वम् is used as an indeclinable in the sense of ‘formerly, ’ ‘beforehand, ’ ‘antecedently, ’ ‘previously, ’ R.xii.35,  M.ii.60,  viii.205. पूर्वेण ‘to the east’ (with an acc. or gen.)]पूर्वम्-ततस् or पश्चात् ‘first-then.’ पूर्वम्-उपरि ‘previousely-subsequently.’ पूवम्-अधुना ‘formerly-now.’

Bopp

Latin

 पूर्व (de declin. v. gr. 279.)
1) prior. BR. 2. 34. H. 3. 18.
BH. 4. 15.
2) orientalis. SU. 2. 12. De पूर्व in fine compp.
v. gr. 680. (Cf. पर,  पुरस्,  पुरा,  प्रथम
 zend. 𐬞𐬀𐬋𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀
paôirya primus
 russ. pervyĭ id.
 hib. foirfe «old,  ancient, 
perfect,  worthy».)

Indian Epigraphical Glossary

English

 pūrva (IE 7-1-2),  sometimes used to indicate ‘fourteen’.

Lanman

English

 pū́rva [525^4],  a. being before in place or
time:
	—1. east (cf. prāñc)
	—2. prior
preceding,  86^13
 pūrva…uttara,  former
…latter,  21^8
 ancient,  57^6
 of old time, 
69^3,  83^10
 first spoken,  60^2
 w. past pass.
ppl. [1291]: dṛṣṭa-pūrva,  seen before
pūrvam,  adv. before
 beforehand,  60^9
previously,  already,  7^21,  25^17
 in former
times,  48^1
 long ago,  46^3
 first,  103^6
pūrvam…uttaram,  first…last,  104^12
	—3. at end of cpds,  (having…as preceding
thing,  i. e.) accompanied by…,  or
simply with…,  8^21. [connected w. puras
and pra.]

Abhyankara Grammar

English

पूर्व  (l) ancient,  old: (2) belonging to the Eastern districts. The word  is frequently used as qualifying the word अाचार्य where it means ancient.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

पूर्वँ पूर्व  निकेतने 
- पूर्वयति  पूर्वयामास  128

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  भूतपूर्व,  पूर्व,  पौर्विक,  पूर्वतन,  प्राक्तन
adjective
 
यः गते काले पदम् अधिकृतवान्।
 "अद्य सभायां नैके भूतपूर्वाः मन्त्रिणः सन्ति।"

Synonyms:
  आरम्भिक,  प्रारम्भिक,  पूर्व
adjective
 
कस्यापि घटनायाः क्रियायाः वा आदिमः भागः।
 "सः अनुष्ठानस्य आरम्भिकायां सिद्धतायां मग्नः।"

Synonyms:
  पूर्व
noun
 
एकं तन्त्रम् ।
 "पूर्वस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

snga
१) पूर्व २)

snga ba
१) पूर्व २) प्रातः

snga ma
१) पूर्व २) पूर्वक ३) प्राक् ४) प्राची

snga sor
पूर्व

sngan chad
पूर्व

sngar
१() आदौ २) पुरस्तात् ३) पूर्व ४) पूर्वम् ५) प्रथमम् ६) प्राक् ७)

sngon
१) आदि २) पुरा ३) पुराण ४) पुरातन ५) पुरिम ६) पूर्व ७) पूर्वक ८) पौराणिक ९) पौर्विक

sngon chad
१) पूर्व २) पौर्विक ३)

sngon du
१) पूर्व २) पूर्वगमम् ३)

sngon du song ba
१) पूर्व २) ° पूर्वक

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
एकात्तानायनसर्गाग्राण्यैकाग्रं च तद्गतम् ।
अनन्यवृत्यैकायतनगतं चाथाद्यमादिमम् ॥ १४५८ ॥
पौरस्त्यं प्रथमं पूर्वमादिरग्रमथान्तिमम् ।
जघन्यमन्त्यं चरममन्तपाश्चात्त्यपश्चिमे ॥ १४५९ ॥
-wordlist-
 
एकतान (क्ली),  एकायन (क्ली),  एकसर्ग (क्ली),  एकाग्र (क्ली),  ऐकाग्र (क्ली),  तद्गत (क्ली),  अनन्यवृत्ति (स्त्री),  एकायनगत (क्ली),  आद्य (क्ली),  आदिम (क्ली),  पौरस्त्य (क्ली),  प्रथम (क्ली),  पूर्व (क्ली),  आदि (पुं),  अग्र (क्ली),  अन्तिम (क्ली),  जघन्य (क्ली),  अन्त्य (क्ली),  चरम (क्ली),  अन्त (क्ली),  पाश्चात्त्य (क्ली),  पश्चिम (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
पक्षः कृष्णः सितो द्वेधा कृष्णो निशाह्वयोऽपरः ।
शुक्लो दिनाह्वयः पूर्वो मासे वर्षांशको भवेत् ॥ २१ ॥
वर्षकोशो दिनमलः फाल्गुनालस्तु फाल्गुने ।
-wordlist-
 
निशाह्वय (पुं),  दिनाह्वय (पुं),  पूर्व (पुं),  वर्षांशक (पुं),  वर्षकोश (पुं),  दिनमल (पुं),  फाल्गुनाल (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

आदि
आदि,  अग्र,  पुरा,  पूर्व,  प्रथम,  प्राक्,  पुर
आदिरग्रं पुरा पूर्वं प्रथमं प्राक् पुरः स्मृतम् ।
verse 4.1.1.707
page 0082

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

तु,  पूर्व,  निवृत्ति,  पूर्वस्माद् अवधारण
तुः स्यात् पूर्वे निवृत्तौ च पूर्वस्मादवधारणे ॥ २३ ॥
verse 1.1.1.23
page 0120

Tamil

பூர்வ : எதிரிலுள்ள,  கிழக்கத்திய,  முந்தைய,  முன்காலத்திய,  முன் நடந்த,  முன்னே சொல்லப்பட்ட.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पूर्व्व,  क निकेतने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-पर०-निमन्त्रणे सक०-निवासे अक०-सेट् ।)षष्ठस्वरी । निकेतनमिह निमन्त्रणं निवासो वा ।क,  पूर्व्वयति द्विजान् भोक्तुं गृही । पूर्व्वयतितीर्थेषु साधुः । इति दुर्गादासः ॥
 वर्ग्यबान्तो-ऽयम् ॥

 पू(र्व्व)र्ब्बः,  त्रि,  (पूर्व्व निमन्त्रणे निवासे वा +अच् ।) प्रथमः । (यथा,  कुमारे । १ । ५३ ।“यदैव पूर्व्वे जनने शरीरंसा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज्ज ।तदा प्रभृत्येव विमुक्तसङ्गःपतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥
”यथाच मनुः । २ । १८४ ।“गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व्वं पूर्व्वं विवर्ज्जयेत् ॥
”)आदिः । (यथा,  मनुः । २ । ७४ ।“ब्राह्मणः प्रणवं कुर्य्यादादावन्ते च सर्व्वदा ।स्रवत्यनोङ्कृतं पूर्व्वं पुरस्ताच्च विशीर्य्यति ॥
”)प्राग्दिग्-देशकालाः । इत्यमरः ॥
 (यथा, मनुः । ५ । ९२ ।“दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् ।पश्चिमोत्तरपूर्व्वैस्तु यथायोगं द्विजन्मनः ॥
”)समग्रम् । इति तट्टीकायां स्वामी ॥
 अग्रः ।इति हलायुधः ॥
 (यथा,  मनुः । २ । ५० ।“त्रिराचामेदपः पूर्व्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ।खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च ॥
”)

 पूर्व्व,  क निकेतने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-परं०-निमन्त्रणे सक०-निवासे अक०-सेट् ।)षष्ठस्वरी । निकेतनमिह निमन्त्रणं निवासोवा । क,  पूर्व्वयति द्बिजान् भोक्तुं गृही । पूर्व्व-यति तीर्थेषु साधुः । इति दुर्गादासः ॥
 अन्त्य-वान्तोऽयम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पूर्व निमन्त्रणे सक०
  निवासे अक० चु०
  उभ०
  सेट् । पूर्बयतिते अपुपूर्बत् त । ओष्ठ्यान्तोऽयम् ।

 पूर्व निवासे अक० निमन्त्रणे सक०
  भ्वा०
  प० सेट । अन्त्य-स्थान्तोऽयम् । पूर्वति अपूर्वीत् ।

 पूर्व(र्ब) त्रि०
  पूर्ब (र्व)--अच् । १ प्रथमे आद्ये यस्यां दिशि येषां सूर्यस्यप्रथमं दृष्टिः तेषां तस्यां २ दिशि स्त्री तदुपलक्षिते ३ देशे यस्ययदपेक्षया प्रथमं जन्मादि तस्य ४ तादृशकाले ५ तदुपलक्षितेच । तस्य दिग्देशकालव्यवस्थावाचित्वे सर्वनामकार्य्यंपूर्वस्मै इत्यादि जसि ङिङस्योस्तु वा पूर्बे पूर्बाः पूर्ब-स्मात् पूर्वात् पूर्ब पूर्बस्मिन् । स्त्रियां तु न विभाषा पूर्बस्यैषूर्बस्याम् इत्यादि । सर्वनामत्वेन वृत्तिमात्रेऽस्य पुंवद्-भावः । पूर्बस्यां स्थितं पूर्बस्थितम् । पूर्बस्या रूपं पूर्बरूपम्इत्यादि ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

पूर्वँ पूर्व
मानकरूपान्तरम् - पर्वँ
पर्व 
मानकरूपान्तरम् - मर्वँ
मर्व  पूरणे
- पूर्वति  पूर्वः  पर्वति,  पर्वतः  562-564

धातुवृत्तिः

Sanskrit

पूर्वँ पूर्व
मानकरूपान्तरम् - पर्वँ
पर्व
मानकरूपान्तरम् - मर्वँ
मर्व (अर्थः)  पूरणे
( पूर्वति ) "उपधायां च'' इति दीर्घः क्किपि राल्लोपे ( पूः ) पिपर्त्तौ च व्युत्पादयिष्यते पुरि भवादि ( पौरेयम् ) "नद्यादिभ्योढक्'' इति शैषिको ढक् वृत्तौ पूर्वनगरीति पीठित्वा केचित्पूर्वनगरीति पठन्ति विच्छिद्य च प्रत्ययं कु_वन्ति,  उभयमपि प्रमाणमित्युक्तम् (द्विपुरी) "ऋक्पूरब्धू'' इत्यकारः समासान्तः,  स चाकृत एव समास इति जम्भतावुक्तं,  तेनाकारान्तोत्तरपदद्विगत्वे ङीप् पूर्ववदत्रापि स्वतिकिंनञः परत्वे समासान्तो न भवन्ति पूर्वः अच्  ( सूत्रम्) "सर्वादीनि सर्वनामानि' (इति सूत्रम्) असंज्ञोपसर्जनानि सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानीति सर्वनामत्वे "सर्वनाम्रः स्मै'' इति ङेः स्मैभावः ( पूर्वस्मै ) "पूर्वादिभ्योनवभ्यो वा'' इति ( पूर्वस्मात् पूर्वात् पूर्वस्मिन् पूर्वे ) इति पूर्वस्य स्मात्स्मिनौ,  "आमि सर्वनान्नः सुट्'' इति (पूर्व्वेषाम्)  इत्यामः सुडागमः,  "बहुवचने ज्ञल्येत्'' इत्येत्वे षत्वम् "सि च'' "पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधरिण व्यवस्यायामसंज्ञायाम्'' इति जसः कार्यं प्रति सर्वनामसंज्ञाविकल्पनात् सर्वनामत्वे "जसः शी''  इति शीभावे ( पूर्वे पूर्वाः ) जसः काय प्रतीत्युक्तत्वात् "अव्ययसर्वनान्नमकच् प्राक् टेः'' इत्यकचि संज्ञायां विकल्पनाभावात् ( पूर्वके पूर्वका ) इति भवति व्यवस्था नाम स्वाभिधेयापेक्षो ऽवधिनियमः मासेन पूर्वाय  ( मासपूर्वाय ) इत्यत्र"पूर्वसदृ''इति तृतीयासमासत्वे "तृतीयासमास'' इति सर्वनामत्वाभावःअत्र समासइति प्रकृते पुनः समासवचनाद्वक्येपि नेयं संज्ञा स्त्रियां तु "सर्वनाम्नः स्याड् ह्रस्वश्च'' इति ङिद्वचनेषु स्याडागमे ह्रस्वत्वे ( पूर्वस्यै,  पूर्वस्याः,  पूर्वस्यामिति ) शीभावाद्यनदान्तत्वान्न भवति पूर्वस्मिन्न्हनि,  (पूर्वस्यै,  पूर्वस्याः,  पूर्वस्यामिति ) शीभावाद्यनदन्ततृवान्न भवति पूर्वस्मिन्नहनि,  ( पूर्वेद्युः )सद्यःपरुत्परार्यैषमःपरेद्यव्यद्यपूर्वेद्युरन्येद्युरन्यतरेद्युरितरेद्युरुभयेद्युत्तरेद्युरुः'' इति द्युप्रत्यये यस्येति लोपो निपात्यते "तद्धितश्चा सर्वविभक्तिः'' इति अव्ययश्चायम् (पुरो वसति पुरत आगतः,  पुरो रमणीयम् )  ( सूत्रम्) पूर्वाधरावराणामसिपुरधवश्चैषाम् (इति सूत्रम्) इति सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्येभ्यः पूर्वादिभ्यो ऽसिप्रत्ययः स्वार्थे तत्संनियोगेनैषां यथासंख्यं पुरादय आदेशा इत्यपि प्रत्यये पूर्वस्य पुरादेशः (पुरस्ताद्वसति पुरस्तादागतः पुरस्ताद्रमणीयम् )  ( सूत्रम्) अस्ताति (इति सूत्रम्) च अस्तातौ परतः पूर्वादिभ्यः पूवर्वत् पुराद्यादेशाः (पूर्वतः पूर्वत्र ) किंसर्वनामबहुभ्यो ऽद्वयादिभ्यः'' इत्यधिकृत्य"पञ्चम्यासिल्'' "सप्तम्यास्त्रल्'' इति स्वार्थे तसिलंत्रलौ,  पुरो भवं (पौरस्त्यम् ) "दउक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्'' इति शैषिकस्त्यक्,  (पुरस्कृत्य) "पुरोव्ययम्''इति क्रियायोगे गतित्वात् कुगतिसमासे क्तवो ल्यप् "नमस्पुरसोर्गत्योः'' इति कुष्वोः परतो विसर्जनीयस्य सत्वम्,  गतिसंज्ञायामव्ययवचनात् पुरः कृत्वेत्यत्रानव्ययत्वेन गतित्वाभावात् सत्वसमासयोरभावः पूर्व कृतमनेन (पूवीं)  ( सूत्रम्) पूर्वादिनिः (इति सूत्रम्) इति प्रथमान्तात्नपूर्वशब्दादानेनेत्यर्थे इनिः,  पूर्वं कृतमनेनेति "सुप्सुपा'' इति समासः (कृतपूर्वी कटम् ) "सपूर्वाच्च'' इतीनिः सपूर्वाद्विद्यमानपूर्वादित्यर्थः (पूर्वपुरुषः पूर्वपूरुषः) "पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च'' इति समानाधिकरणविशेषणसमासः,  (पूर्वः कायस्य पूर्वकायः)  ( सूत्रम्) पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे (इति सूत्रम्) इति एदेशिना ऽवयविना षष्ठ्यन्तेन पूर्वादीनि सामर्थ्यादवयवचनानि समस्यन्त इति त्पुरुषः एकाधिकरण इत्युक्तत्वादवयविन्येकद्रव्ये सत्ययं समासः तेन पूर्वः छात्राणामित्यत्र समासो न भवति ( पूर्वापरमम् पूर्वापरे,  पूर्वापरौ ) "विभाषा वृक्षङ्गतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्'' इति द्वन्द्वस्य विभाषयैकवद्भावः "नपुंसकम्'' इति विहितैकवद्भावो नपुंसकलिङ्गः ( पूर्वपूवं पुष्यति ) पूर्वतरं पुष्तीत्यर्थः [ पूर्वपरयोरर्थातिशयविवक्षायां द्वे भवतः ] इति द्वित्वम् ( पर्वति पपर्व पर्विता पिपर्विषति पापर्व्यते पापर्ति ) लङ्तिप्सिपोः (अपापः) क्किपि "राल्लोपः'',  (पः,  परौ परः,  पर्वतः) "भृमृदृशियजिपर्वी'' इत्यादिनातच्,  पर्वते भवो मनुष्यः ( पर्वतीयः ) "पर्वताच्च'' इति शषिकः छः भवादावमनुष्ये "विभाष ऽमनुष्ये'' इत्यणि ( पार्वतम् ) इत्यपि भवति तस्य जन्यं रघोर्घोरं पार्वतीयैर्गणैरभूदिति प्रयोगः "तस्येदम्'' इत्यणि द्रष्टव्यः पर्वतोभिजनोस्याः ( पार्वती )  ( सूत्रम्) सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ (इति सूत्रम्) इति प्रथमान्तादभिजनोपाधिकादस्येत्यर्थे तक्षषिलादित्वादञि ङीप्,  यत्र पूर्वौरुषितः सोभिजनः एवं (पर्वर्तितः) इत्यादि पूर्वं निकेतनइति चुरादौ अत्र देवः पूर्व्यतीति तु यक् स्वप्र एतत्कण्ड्वादिषु दर्शनादित्याहा गणपाठे पुनः पूर्वशब्दो न दृश्यते,  यस्त्वर्थनिर्देशसहिते गणे पठ्यते लेट् लोट् धौर्त्ये पूर्वभावे स्वव्ने चेति सोनयोरर्थनिर्देशः अत एव शाकटायनायां वृत्तावर्थनिर्देशमन्तरेण कण्ड्वादीनां पाठे पूर्व्वशब्दो न पठ्यते स्पष्टचैतत्पुरुकारे  570

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“पूर्व निकेतने”@} 2 ‘गुर्द पूर्वनिकेतने’ इति चुरादिषु पठितस्य धातोः केषाञ्चित् मतेन ‘गुर्द-- पूर्व’ इति व्यस्तपाठपक्षे धातुरयमुपात्तः। 
 ‘पूर्व पूर्वनिकेतने’ इति धा। 
 का। 
 3 पाठः। 
 ‘पूरणे पूर्वतीति स्यात् पूर्वयेत् णौ निकेतने।।’ 4 इति देवः। 
 पूर्वकः-र्विका,  पुपूर्वयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिक- चूर्णयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१०४०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६६६। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (३-३१)
 04 =>
  (श्लो। १६२)
 05 =>
  (५५०)

Capeller

German

 पूर्॑व der vordere,  vorangehend,  östlich (von
(Abl.)
 vorherig,  ehemalig,  alt,  früh
früher als (Abl.)
 anfangend mit,  folgend
auf (—°). Mit वयस् Jugend
 mit
आयुस् Greisenalter. m.
  älterer Bruder
Pl. Vorfahren.  f.
  पूर्वा (दिश्) Osten. 
n.
  Vorderteil
 adv. voran,  vormals, 
früher,  zuvor,  vorher (dass. पूर्व °— u.
adj. —°)
 begleitet von,  verbunden
mit,  vermittelst,  unter (—°). Mit Abl.
vor (zeitl.) अद्य पूर्वम् bis jetzt.

Grassman

German

 pū́rva,  a. pr. [mit purás,  purā́,  weiter mit prá zusammenhängend],  1〉 vorder,  voran seiend,  in räumlichem Sinne,  mit dem Gegensatze ápara ({74, 8}
 {468, 5}
 {488, 15})
 2〉 jemandem [Ab. Lo.] vorangehend in räumlichem Sinne
 3〉 östlich,  mit dem Gegensatze ápara ({31, 4}
 [Page845] {402, 2} {962, 5})
 4〉 vorangehend im bildlichen Sinne,  d. h. vorzüglich oder mächtig,  Gegensatz ápara ({488, 15}
 {522, 3}
 {536, 7})
 5〉 früher seiend,  früher,  ehemalig in zeitlichem Sinne,  Gegensatz ápara ({185, 1}
 {289, 5}
 {396, 6}
 {488, 17}
 {841, 2}
 {844, 5}
 {853, 3}. _{853, 7})
 úpara ({104, 4}
 {385, 11}
 {789, 3})
 ávara ({141, 5})
 6〉 früher als [Ab.]
 7〉 alt = bejahrt
 älter = bejahrter
 viele Jahre zählend
 8〉 von Alters her bestehend,  uralt
 9〉 auch in substantivischem Sinne m. pl.,  die Alten,  die Altvordern,  die Vorfahren
 10〉 -am adv. früher,  vor Zeiten. — Vgl. aham-pūrvá.
-as 1〉 ráthas {94, 8}. — 2〉 {346, 8} yásmin brahmā́ rā́jani 〰 éti
 asmát {879, 1} (ní sátsat). — 3〉 samudrás {962, 5}. — 4〉 {522, 3} 〰 cakāra áparān áyajyūn
 {536, 7} 〰 áparāya śíkṣan. — 5〉 {853, 7}
 jātás {975, 3}
 yás (drapsás) {843, 11}. — 6〉 divás (vor Tage) {60, 2}
 mā́nuṣāt {194, 3}
 tvát (agnés) {251, 5} (hótā) = {357, 5}. — 8〉 áṅgirās {139, 9}
 {918, 15}
 vṛṣabhás (váruṇas) {272, 5}
 putrás {857, 10}
 (agnís) {913, 7}.
-as-pūrvas 5〉 yájamānas {431, 2}.
-am [m.] 1〉 pā́dam {488, 15}. — 2〉 yuvós {34, 10} (uṣásas rátham). — 3〉 ketúm {965, 2}
 tvā (agnim) {31, 4}. — 5〉 {844, 5} (yáthā ná 〰 áparas jáhāti)
 rátham {385, 11}. — 8〉 (agním) {895, 4}.
-am [n.] 5〉 mahitvám {166, 1}
 dhā́ma {809, 5}. 10〉 {228, 2} (Gegensatz idám)
 {30, 9}.
-eṇa 1〉 padā́ {960, 6}.
-asmai 5〉 suvitā́ya {647, 10} (Gegensatz návyase).
-asmāt 1〉 {74, 8}.
-asya 5〉 ávasas {195, 8}. — 7〉 pitúr {401, 3} (yónim). — 8〉 ádres {846, 7} (sūnúm,  agním).
-e [L.] 1〉 árdhe {468, 5}. — 3〉 árdhe rájasas {92, 1}
 {124, 5}. — 5〉 ā́ yuni {812, 1}
 {831, 7}.
-ā [du.] 8〉 (mitrā́váruṇā) {419, 3} (vor u).
-e [N. pl. m.] 3〉 ántās {908, 1}. — 5〉 {396, 6}
 pitáras {62, 2}
 {289, 2}
 {463, 2}
 {808, 11}
 {809, 39}
 {840, 2}
 {841, 8}
 {956, 6}
 ṛ́ṣayas {48, 14}
 {538, 9}
 {880, 3}
 {908, 4}
 {924, 9}
 té (priyámedhas u. s. w.) {139, 9}
 ṛtasā́pas {179, 2}
 {980, 4}
 jaritā́ras {460, 4}
 kaváyas {569, 1}. — 6〉 hótur cid {920, 2} (grā́vāṇas). — 7〉 agnés bhrā́taras {877, 6}. — 8〉 devā́s {164, 50}
 {537, 7}
 {916, 16}
 {935, 4}
 {1017, 2}
 daívyās hótāras {954, 3}. — 9〉 {357, 8}
 {379, 2}.
-āsas [dass.] 5〉 indavas {789, 3}
 yé {841, 2}.
-ān 4〉 vrā́dhatas cid {895, 10}. — 5〉 sákhīn {407, 16}.
-āṇi 5〉 yugā́ni {586, 4}
 káraṇāni {315, 10}
 {385, 6}. — 8〉 okíā {645, 17}.
-ā [dass.] 5〉 dātrā́ {334, 1}. — 7〉 ā́yūṃṣi {218, 10}. — 8〉 dhā́māni {882, 5}.
-ebhis 5〉 ṛ́ṣibhis {1, 2}
 yájvabhis {922, 5}.
-ais 5〉 pitṛ́bhis {841, 10}.
-ebhyas [D.] 5〉 jaritṛ́bhyas {175, 6}
 {176, 6}
 ṛ́ṣibhyas {840, 15}. — 9〉 {794, 5}.
-eṣām 5〉 {488, 17}
 ṛ́ṣīṇām {545, 4}
 {956, 7}
 sutā́nām {922, 13}.
-ā [f.] 2〉 {500, 6} apā́diyám (uṣā́s) 〰 ‿agāt padvátībhias. — 5〉 {185, 1} katarā́ 〰 katarā́‿ áparā‿ ayós. — 6〉 {123, 2} 〰 víśvasmāt bhúvanāt abodhi (uṣā́s).
-ām 3〉 díśam {95, 3}. — 5〉 áparā 〰 abhí eti paścā́t {124, 9} (von Nacht und Morgenröthe). [Page846] — 8〉 práyatim {126, 5}
 {678, 18}
 pradíśam {823, 3} (SV. prācī́m).
-ayā 8〉 nivídā {89, 3}
 {96, 2}.
-ās [N. pl. f.] 5〉 uṣásas {289, 1}
 {534, 20}
 óṣadhīs {923, 1}.
-ās [A.] 5〉 uṣásas {44, 10}
 {113, 10}
 mātṝ́s {141, 5}
 upārúhas {780, 2}.
-ābhis 5〉 (erg. nābhíbhis) {104, 4}
 (erg. adbhís) {402, 2}.
-āsām 8〉 svásṝṇām {124, 9}.
-āsu 5〉 táruṇīṣu {289, 5}
 víuṣṭiṣu {640, 15}.
-atarām 5〉 (uṣásam) {113, 11}.

Burnouf

French

 पूर्व पूर्व a. (पर
 sfx. व) premier,  qui est en
tête,  initial
		 विवृत्तिपूर्व qui est le premier dans
l'hiatus,  tg.
		 Ancien,  antique
 antérieur
		 qu'on a en face, 
oriental. -- S. m.
  au pl. पूर्वास् les Anciens,  les Ancêtres
		 पूर्वे चत्वारस् les 4 Prajāpatis. -- S. n.
  chose
antique,  ancienne tradition.  -- S. f.
  पूर्वा l'est.
पूर्वगङ्गा f.
  la Narmadā,  rivière.
पूर्वचित्ति f.
  np. d'une Apsaras.
पूर्वज a. (जन्) né auparavant. -- S. m.
  frère aîné
		 fils de la sœur aînée.
		 Au pl. les 4 Prajāpatis
		 les
Ancêtres.
पूर्वजिन m.
  un jaina,  en gén. 
		 Mañjughoṣa.
		 Au pl.
les 24 saints jainas de la 1ʳᵉ ère.
पूर्वतरम् adv. (comp. au n.
 ) antérieurement. antérieurement,  autrefois, 
jadis.
पूर्वतस् adv. (sfx. तस्) à l'orient.
पूर्वदेव m.
  asura.
पूर्वदेश m.
  la région orientale.
पूर्वनिवासज्ञान n.
  la connaissance des habitations
antérieures,  c-à-d. des vies passées de tous les êtres,  Bd.
पूर्वपक्ष m.
  la 1ʳᵉ quinzaine du mois lunaire.
		 La
1ʳᵉ partie d'un argument.
पूर्वपद n.
  le 1ᵉʳ membre d'un composé,  tg.
पूर्वपद्य a. qui se rapporte au 1ᵉʳ membre d'un composé, 
tg.
पूर्वपर्वत m.
  le Mont-d'orient,  derrière lequel se lève
le Soleil.
पूर्वफल्गुनी f.
  le 11ᵉ astérisme lunaire,  comprenant
δ du Lion. 
पूर्वफल्गुनीभव m.
  la planète de Jupiter.
पूर्वभाद्रपदा f.
  le 26ᵉ astérisme lunaire.
पूर्वम् adv. (n.  de पूर्व) antérieurement,  autrefois, 
jadis
 d'abord.
पूर्वरङ्ग m.
  prologue,  ouverture d'un drame.
पूर्वरात्र m.
  1ʳᵉ moitié de la nuit.
पूर्ववत् adv. (sfx. वत्) comme auparavant,  comme
ci-dessus.
पूर्ववाद n.
  le 1ᵉʳ plaidoyer dans un procès
 la
plainte.
पूर्वशैल m.
  le Mont-de-l'est.
पूर्वसर a. (सृ) qui va devant ou à l'est.
पूर्वसार a. mms.
पूर्वाद्रि m.
  (अद्रि) le Mont-de-l'est.
पूर्वाषाधा f.
  le 20ᵉ astérisme lunaire,  comprenant
δ du Sagittaire.
पूर्वाह्न m.
  (अहन्) la matinée.
पूर्वाह्नेतन a. (sfx. तन) de la matinée.
पूर्वेण (i. de पूर्व) auparavant,  autrefois,  jadis
		 d'abord
		 à l'est.
पूर्वेद्युस् adv. (द्यु) la veille
		 hier
		 le matin, 
dans la matinée.
पूर्वोत्तरा f.
  (उत्तर) le nord-est.
पूर्व्य a. (sfx. य) précédent,  antécédent
 antérieur.

Stchoupak

French

 पूर्व-
 (flex. nominale et pronom. ) a. qui est en tête,  qui est avant, 
premier 
 précédent,  antérieur à (abl. ifc.) 
 ancien,  vieux,  traditionnel 
dit avant,  susdit,  mentionné 
 oriental 
 ifc. ancien 
 accompagné par, 
précédé par 
 pourvu de (qqf.  explétif) 
 m.
  aïeul 
 frère aîné 
 nt.
partie antérieure 
 -अम् avant (abl.) 
 auparavant,  jadis (not. iic.) 
avec,  parmi,  selon (ifc.) 
 -एण ifc. avec 
 अद्य पूर्वम् jusqu'à
maintenant 
 -आ- f.
  (दिश्-) Orient 
 -ता- f.
  fait d'être
précédé par,  d'être accompagné par (ifc.) 
 -वत्तर- compar.
précédent,  antécédent 
 -वत् comme avant,  comme il a été dit,  selon ce
qui précède 
 -तर- compar. antérieur,  précédent 
 -तरम् avant, 
précédemment.
°कर्मन्- nt. action précédente.
°कल्प- m.
  manière précédente 
 passé 
 -ए -एषु dans le passé.
°काय- m.
  partie antérieure,  partie supérieure du corps (de l'homme
et des animaux).
°कारिन्- a. qui a rendu précédemment un service à qq'un. 
°कार्य- a. v. qui doit être fait avant.
°कालिक- a. du temps passé.
°कृत- a. v. fait précédemment 
 nt. action accomplie dans le passé, 
dans une vie antérieure.
°ग- ag. précédent.
°गङ्गा- f.
  la rivière Narmadā ou Revā.
°गत- a. v. qui est allé avant.
°चिती- °चित्ति- °चित्ती- f.
  n.
  d'une Apsaras.
°चिन्तन- nt. préoccupations précédentes.
°चोदित- a. v. affirmé auparavant.
°ज- a. né avant,  précédent,  ancien,  aîné,  premier né 
 m.
  frère
aîné 
 ancêtre 
 -देव- m.
  Brahma.
°जन्मन्- nt. naissance antérieure,  vie antérieure 
 m.
  frère aîné 
°जन्म-कृत- a. v. fait dans une existence antérieure.
°जाति- f.
  naissance antérieure.
°तस्कर- m.
  précédemment voleur.
°दर्शन- m.
  n.
  d'un homme.
°दिष्ट- a. v. déterminé par des actions précédentes.
°दुग्ध- a. v. dérobé précédemment.
°दृष्ट- a. v. vu avant 
 apparu autrefois,  originaire 
 de tout temps
considéré comme.
°देव- m.
  °देवता- f.
  divinité primitive.
°देश- m.
  pays oriental.
°देहिक- °दैहिक- a. fait dans une existence antérieure.
°निविष्ट- a. v. creusé dans les anciens temps (étang).
°पक्ष- m.
  1{^re^} quinzaine du mois lunaire.
°पथ- m.
  chemin déjà suivi.
°पद- m.
  premier membre de composé (gramm. ).
°परिग्रह- m.
  droit de priorité,  prérogative 
 a. sur quoi qq'un
(gén. ) a des prérogatives.
°पश्चान्-मुख- -ई- a. qui coule vers l'Est et vers l'Ouest.
°पितामह- °पुरुष- m.
  ancêtre.
°पीठिका- f.
  n.
  de l'introduction au Daśakumāracarita.
°पुरुष- m.
  chacun des 3 ascendants,  à commencer par le père.
°पूजित- a. v. consacré avant.
°पूर्व- a. chacun des précédents,  chacun de ceux nommés
précédemment 
 m.
  pl.
  ancêtres 
 -तम- sup. id.
°प्रज्ञा- f.
  connaissance antérieure (instinct ?).
°प्रतिपन्न- a. v. qui a promis précédemment.
°प्रवृत्त- a. v. déjà produite auparavant (joie).
°प्रस्थित- a. v. déjà parti.
°बन्धु- m.
  meilleur ami.
°भाद्र-पद- m.
  -आ- et पूर्वा-भाद्र-पदा- f.
  n.
  du 25{^e^}
Nakṣatra.
°भाषिन्- a. qui parle le premier,  qui engage l'entretien. 
°भुक्ति- f.
  possession antérieure.
°मध्याह्न- n.
  matin. 
°मारिन्- a. qui meurt avant.
°रङ्ग- m.
  prélude d'un drame,  prologue.
°मीमांसा- f.
  n.
  d'un système philos. (= Mīmāṃsā).
°राज- m.
  ancien roi.
°रात्र- m.
  première partie de la nuit.
°वयस्- °वयस्क- a. jeune.
°विद्- ag. qui connaît les choses du passé
°वृत- a. v. choisi précédemment.
°वृत्त- nt. évènement précédent.
°वैरिन्- a. qui a commencé les hostilités le premier.
°शिष्य- m.
  ancien élève.
°शीर्ष- a. qui les pointes tournées vers l'Est.
°संचित- a. v. amassé précédemment.
°सभिक- m.
  directeur d'une maison de jeux.
°सर- -ई- a. oriental.
°सागर- m.
  mer orientale.
°सारिन्- a. précédent.
°साहस- nt. première peine,  châtiment le plus grave.
°सुप्त- a. v. qui s'est endormi précédemment,  déjà endormi.
°सुहृद्- a. aimé de longue date (?).
°स्थ- a. excellent.
पूर्वाङ्ग- nt. corps précédent.
पूर्वाद्रि- m.
  montagne de l'Est.
पूर्वाधिक-द्युति- a. plus brillant qu'avant.
पूर्वाध्युषित- a. v. habité autrefois.
पूर्वानुक्रम- m.
  succession (ifc.).
पूर्वापकारिन्- a. qui a fait du. tort autrefois à qq'un. 
पूर्वापर- a. qui est en avant et en arrière 
 dirigé en avant et en
arrière 
 oriental et occidental 
 précédent et suivant 
 premier et dernier 
qui se suivent l'un l'autre 
 nt. ce qui précède et ce qui suit 
°दक्षिण- a. oriental,  occidental et méridional.
पूर्वाभ्यास- m.
  effort antérieur ou d'autrefois.
पूर्वाम्बुधि- m.
  océan oriental.
पूर्वार्जित- a. v. obtenu auparavant,  obtenu par des actions
antérieures.
पूर्वार्ध- m.
  nt. partie antérieure,  partie supérieure 
 (दिनस्य)
matin 
 °काय- m.
  partie supérieure du corps 
 °भाग- m.
  sommet.
पूर्वावधीरित- a. v. dédaigné auparavant.
पूर्वाशिन्- ag. qui mange avant les autres (abl. loc.).
पूर्वाह्ण- m.
  matin,  matinée (not. loc.) 
 -इक- -ई-
a. matinal 
 qui a lieu le matin 
 nt. cérémonie matinale.
पूर्वेन्द्र- m.
  un ancien Indra.
पूर्वोक्त- a. v. ci-dessus mentionné,  indiqué auparavant,  susdit.
पूर्वोचित- a. v. connu auparavant,  ancien. 
पूर्वोत्तर- a. nord-oriental.
पूर्वोत्थायिन्- ag. qui se lève le premier (le matin).
पूर्वोत्थित- a. v. qui s'est levé avant (fumée).
पूर्वोपकारिन्- ag. qui a rendu précédemment un service à un autre.
पूर्वोपनिहित- a. v. enfoui jadis (trésor).
पूर्वोपपन्न- a. v. qui a des droits d'antériorité (?).
पूर्वे-द्युस् adv. le jour avant,  hier.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.