पूर्त (pUrta)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishपूर्त्त (-र्त्तः-र्त्ता-र्त्तं)
1. Filled, full, complete.
2. Covered, concealed.
(-र्त्त)
1. An act of pious liberality, as digging a well, planting a
grove, building a temple, &c.
2. Nourishing, cherishing. It is
thus defined in Vāchaspatya:--“वापीकूपतडागादि देवता यतनानि च । अन्न
प्रदानमारामः पूर्तमित्यभिघीयते” ॥
पृ to cherish or fill, क्त, and
the vowel changed.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishपूर्त - pUrta - - perfected
पूर्त - pUrta - - filled
पूर्त - pUrta - - complete
पूर्त - pUrta - - completed
पूर्त - pUrta - - concealed
पूर्त - pUrta - - full
पूर्त - pUrta - - covered
पूर्त - pUrta - - guarding
पूर्त - pUrta - - reward
पूर्त - pUrta - - fulfilling
पूर्त - pUrta - - keeping
पूर्त - pUrta - - rewarding
पूर्त - pUrta - - fulfilment
पूर्त - pUrta - - merit
पूर्त - pUrta - - meritorious work
पूर्त - pUrta - - granting
पूर्त - pUrta - - act of pious liberality
Wilson
EnglishApte
Englishपूर्त [pūrta], [पूर्-क्त नि˚]
Full, complete
ऐश्वर्यवैराग्ययशो- $वबोधवीर्यश्रियां पूर्तमहं प्रपद्ये 3.24, 32.
Concealed. covered.
Nourished, protected.
र्तम् Fulfilment.
Cherishing, nourishing.
Granting.
A reward, merit.
An act of pious liberality
it is thus defined: वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते 4.226
1.5. (opp. इष्ट which is thus defined by Atri: अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते)
इष्टपूर्त.
Apte 1890
Englishपूर्त a. [पूर्-क्त नि°] 1 Full, complete.
2 Concealed, covered.
3 Nourished, protected.
र्तं 1 Fulfilment.
2 Cherishing, nourishing.
3 Granting.
4 A reward, merit.
5 An act of pious liberality
it is thus defined
वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमार मः पूर्तमित्यभिधीयते Ms. 4. 226
Māl. 1. 5 (opp. इष्ट which is thus defined by Atri.
अग्निहोत्रं तषः सत्यं वेदानां चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टीमत्यभिधीयते)
cf, इष्टपूर्व.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishपूर्त, अस्, आ, अम्, filled, full, complete, completed,
perfected
covered, concealed
(अम्), n. fulfilling,
fulfilment
granting
the act of nourishing or
cherishing
rewarding, a reward
merit
a merito-
rious work, an act of pious liberality (as feeding a
Brāhman, digging a well, planting a grove, building
a temple)
nourishing, cherishing
N. of a work on
the digging of wells &c. by Kamalākara
[cf. इष्टा-
पूर्त।]
—पूर्त-कमलाकर, अस्, m., N. of a
work mentioned in the Śūdra-dharma-tattva.
Macdonell
EnglishApte Hindi
Hindiपूर्त
वि* - पूर् + क्त
"पूर्ण, पूरा"
पूर्त
वि* - पूर् + क्त
"छिपाया हुआ, ढका हुआ"
पूर्त
वि* - पूर् + क्त
"पालन-पोषण किया गया, रक्षा किया गया"
पूर्तम्
- पूर् + क्त
पूर्ति
पूर्तम्
- पूर् + क्त
"पोषण, पालन"
पूर्तम्
- पूर् + क्त
"पुरस्कार, पात्रता"
पूर्तम्
- पूर् + क्त
"पावन, उदारता का कृत्य"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपूर्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾಲನೆ /ಪೋಷಣೆ /ಸಾಕುವುದು
निष्पत्तिः - > पॄ (पालनपूरणयोः) - भावे "क्तः" (३-३-११५)
पूर्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾವಿ ಕೆರೆ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ತೋಡಿಸುವುದು /ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳ ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತೋಪುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಅನ್ನಸತ್ರಗಳ ಏರ್ಪಾಡು ಹಣ್ಣುಹಂಪಲಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯಾನ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂತಾದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು
निष्पत्तिः - > पॄ (पालनपूरणयोः) - कर्म० "क्तः" (३-२-१०२)
प्रयोगाः - > १) "पुष्करिण्यः सभावापीदेवतायतनानि च । आरामश्च विशेषेण पूर्तं कर्म विनिर्दिशेत् ॥" २) "इष्टेन पूर्तेन नलस्य वश्याः स्वर्भोगमत्रापि सृजन्त्यमर्त्याः"
उल्लेखाः - > स्मृतिः, नैष० ३-२१
पूर्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತುಂಬಲ್ಪಟ್ಟ
पूर्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ
पूर्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ಸಾಕಲ್ಪಟ್ಟ
L R Vaidya
EnglishpUrta {% (II) n. %} 1. Fulfilment
2. cherishing, nourishing
3. name of a class of acts of pious liberality
(in this sense पूर्त is thus defined- वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते M.iv.226
in combination with इष्ट forms इष्टापूर्त q.v. इष्ट is thus defined by Atri- अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानांचैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishLanman
EnglishKridanta Forms
Sanskritपॄ (पॄ꣡ पालनपूरणयोः - जुहोत्यादिः - सेट्)
ल्युट् = परणम्
अनीयर् = परणीयः - परणीया
ण्वुल् = पारकः - पारिका
तुमुँन् = परितुम् / परीतुम्
तव्य = परितव्यः / परीतव्यः - परितव्या / परीतव्या
तृच् = परिता / परीता - परित्री / परीत्री
क्त्वा = पूर्त्वा
ल्यप् = प्रपूर्य
क्तवतुँ = पूर्तवान् - पूर्तवती
क्त = पूर्तः - पूर्ता
शतृँ = पिपुरत् / पिपुरद् - पिपुरती
पॄ (पॄ꣡ पालनपूरणयोः - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् = परणम्
अनीयर् = परणीयः - परणीया
ण्वुल् = पारकः - पारिका
तुमुँन् = परितुम् / परीतुम्
तव्य = परितव्यः / परीतव्यः - परितव्या / परीतव्या
तृच् = परिता / परीता - परित्री / परीत्री
क्त्वा = पूर्त्वा
ल्यप् = प्रपूर्य
क्तवतुँ = पूर्तवान् - पूर्तवती
क्त = पूर्तः - पूर्ता
शतृँ = पृणन् - पृणती
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritयज्ञान्तोऽवभृथः पूर्तं वाप्यादीष्टं मखक्रिया ॥ ८३४ ॥
यज्ञान्त (पुं), अवभृथ (पुं), पूर्त (पुंक्ली), इष्ट (क्ली)
Vedic Reference
EnglishPūrta, ^1 or Pūrti, ^2 occurs in the Rigveda and later denoting
the reward to the priest for his services. Cf. Dakṣiṇā.
1) Rv. vi. 16, 18
viii. 46, 21
Av.
vi. 123, 5
ix. 5, 13
6, 31
Vājasaneyi
Saṃhitā, xviii. 64
Aitareya Brāhmaṇa,
vii. 21, 24, etc.
2) Rv. vi. 13, 6
x. 107, 3
Taittirīya
Saṃhitā, i. 2, 3, 2
ii. 4, 7, 1, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपूर्त्तं, (पॄ पालने + भावे क्तः । “न ध्याख्या-पॄमूर्च्छिमदाम् ।” ८ । २ । ५७ । इति निष्ठा-तस्य न नत्वम् ।) पालनम् । इति शब्दरत्ना-वली ॥
(पिपर्त्ति पालयत्यनेन जीवानिति ।पॄ + करणे क्तः ।) खातादिकर्म्म । इत्यमरः । २ ।७ । २८ ॥
आदिना देवकुल्यादि । तदुक्तम् ।“पुष्करिण्यः सभा वापी देवतायतनानि च ।आरामश्च विशेषेण पूर्त्तं कर्म्म विनिर्द्दिशेत् ॥
”इति भरतः ॥
तत्करणफलम् ।“इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्म्मसाधनम् ।इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षञ्च विन्दति ॥
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ।पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
वापीत्यादीनां पूर्त्तत्वाभिधानात् शूद्रस्याधिकार-माह जातूकर्णः ।“वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ।अन्नप्रदानमारामाः पूर्त्तमित्यभिधीयते ॥
ग्रहोपरागे यद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते ।इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्म्मः सामान्य उच्यते ।अधिकारी भवेत् शूद्रः पूर्त्ते धर्म्मे न वैदिके ॥
”वैदिके वेदाध्ययनसाध्ये अग्निहोत्रादाविति रत्ना-करः ॥
एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः । यथानारीत्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः ।“पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्त्तुः स्वस्रीयमातुलान् ।पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः ॥
”इति जलाशयतत्त्वम् ॥
(पूर्त्तं खातादिकर्म्म अङ्गत्वेनास्त्यस्येति । अच् ।धर्म्मविशेषे, । यथा, मार्कण्डेये । १३ । १५ ।“यतस्ते विमुखा यान्ति निश्वस्यं गृहमेधिनः ।तस्मादिष्टिश्च पूर्त्तश्च धर्म्मौ द्वावपि नश्यतः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritपूर्त्त पूर--क्त नि० । १ पूरिते २ छन्ने विश्वः । पॄ--पालनेकर्मणि क्त । ३ पालिते । भावे क्त । ४ पालने ५ शब्दर० ।५ खातादिकर्मणि अभरः । जातुकर्ण्यः “वापी कूप-तडागादिदेवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्त्त-मित्यभिधीयते” । आरामः पुष्पफलोपायहेतुर्भूभागः ।“अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनम् ।आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते । ग्रहोपरागेयद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते । इष्टापूर्त्तं द्विजातीनांधर्मः सामान्थ उच्यते । अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्त्तेधर्मे न वैदिके” । वैदिके वेदाध्यवनसाध्ये अग्निहोत्रा-दाविति” रत्राकरः । एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः ।यथा नारीत्यनुवृत्तौ वृहस्पतिः “पितृव्यगुरुदौहित्रान्भर्तुः स्वस्रीयमभ्तुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यांवृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः” । एतेन “जलाशयोत्सर्गेगोरवतरणानुमन्त्रणयोर्यजमानकर्तृकमन्त्रपाठः तत्रा-मन्त्रकतया स्त्रीशूद्रयोरनधिकारेण तद्वति यागेऽप्य-नधिकारः विशेषोपदेशविरहादिति” द्वैतनिर्णयोक्तं नि-रस्तम् । अतएव तयोर्जलाशयोत्सर्गादिग्रहयज्ञवेदीहोमादिसमाचारः । अत्र होमो वह्रौ न साक्षात्कल्पतरुरत्नाकरधृतापस्तम्बवचनात् । तद्यथा क्षार-लवणाद्युपक्रम्य “तद्धुतमहुतञ्चाग्नौ न स्त्री जुहुयान्नानु-पेतः इति” अनुपेतः अनुपनीतः, किन्तु ब्राह्मणद्वाराकरणीयः । “श्रौतस्मार्त्तक्रियाहेतोर्वृणुयादृत्विजः स्वयम्”इति याज्ञवल्क्योक्तेः “ऋत्विग्वादे नियुक्तौ च समौप्रंपरिकीर्त्तितौ । यज्ञे स्वाम्याप्नुयात् पुण्यं हानिंवादेऽथ वा जयम्” इति वृहस्पत्युक्तेः । वैदिकेतरमन्त्रपाठे शूद्रादेरप्यधिकारः । “वेदमन्त्रवर्जं शूद्रस्येति”छन्दीगाह्निकाचारचिन्तामणिधृतस्मृतौ वेदेतिविशेषणात् ।“शूद्रोऽप्येवंविधः प्रोक्तो विना मन्त्रेण संस्कृतः ।न केनचित् समसृजत् छन्दसा तं प्रजापतिः” इतियमस्मृतौ छन्दसा वेदेन इत्युक्तेश्च । तं शूद्रम् । पञ्च-यज्ञस्नानश्राद्धेषु वैदिकेतरमन्त्रीऽपि निषिद्धः । शूद्र-मधिकृत्य “नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत्”इति याज्ञवल्कीयेन “व्रह्मक्षत्रविशामेब मन्त्रवत्स्नानमिष्यते । तूष्णीमेव हि शूद्रस्य सनमस्कारकंमतम्” इति योगियाज्ञवल्कीयेन श्राद्धमधिकृत्य “अयमेवविधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः । अमन्त्रस्य तुशूद्रस्य विप्रो मन्त्रेश्च गृह्यते” इति बराहपुराणीयेन चनमस्कारेणेति तूष्णीमिति मन्त्रवर्जित इत्यभिधानात्” ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.