| YouTube Channel

पूर्णप्रज्ञ (pUrNaprajJa)

 
Monier Williams Cologne
English
पूर्ण—प्रज्ञ
m.
N.
 of Madhva (also called Madhya-mandira), and of his adherents,
Sarvad.
 (cf.
IW.
 118
119)
Apte Hindi
Hindi
पूर्णप्रज्ञः
पुं*
 पूर्ण-प्रज्ञः -
जिसका ज्ञान पूर्णतः विकसित हो चुका हो
पूर्णप्रज्ञः
पुं*
 पूर्ण-प्रज्ञः -
द्वैत संप्रदाय के प्रवर्तक माधव का विशेषण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पूर्णप्रज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವೈತಮತ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು /ಆನಂದ ತೀರ್ಥರು
प्रयोगाः - > "प्रथमस्तु हनूमान् स्यात् द्वितीयो भीम एव च । पूर्णप्रज्ञस्तृतीयश्च भगवत्कार्यसाधकः ॥"
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पूर्णप्रज्ञ
त्रि०
 पूर्णा प्रज्ञाऽस्य । सम्पूर्णबुद्धौ वायोस्तृतीया-वतारे मध्यापरनामके आनन्दतीर्थे २ वैष्णवमतभेदप्रस्था-पकाचार्यभेदे । तन्मतञ्च सर्च० सं० न्यरूपि यथा“तदेतद्रामानुजमतं जीवाणुत्वदासत्ववेदापौरुषेयत्वसि-द्धार्थबोधकत्वस्वतःप्रमाणत्वप्रमाणत्रित्वपाञ्चरात्रोपजीव्य-त्वप्रपञ्चभेदसत्यत्वादिसाम्येऽपि परस्परविरुद्धभेदादिपक्ष-त्रथकक्षीकारेणा क्षपणकपक्षनिक्षिप्तमित्युपेक्षमाणःस आत्मा तत्त्वमसीत्यादेर्वेदान्तवाक्यजातस्य भङ्ग्यन्तरे-णार्थान्तरपरत्वमुपपाद्य ब्रह्ममीमांसाविवरणव्याजेना०नन्दतीर्थः पस्थानान्तरमास्थित । तन्मते हि द्विविधंतत्त्वं स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् । तदुक्तं तत्त्वविवेके “स्व-तन्त्रमस्वतन्त्रञ्च द्विविधं तत्त्वमिष्यते । स्वतन्त्रो भगवान्विष्णुर्निर्दोषोऽशेषसद्गुणः” इति । तनु सजातीयविजा-तीयस्वगतनामात्वशून्यं ब्रह्म तत्त्वमिति प्रतिपादकेषुवेदान्तेषु जागरूकेषु कयमशेषसद्गुणत्वं तस्य कथ्यतइति चेन्मैवं भेदप्रमापकनहुप्रमाणविरोधेन तेषां तत्रप्रामाण्यानुपपत्तेः तथा हि प्रत्यक्षं तावदिदमस्माद्भिन्न-मिति नीलपीतादेर्भेदमध्यति । अथा मन्येथाः किंप्रत्यक्षं भेदमेवावगाहते किं सा धर्मिप्रतियोगिघटितम् ।न प्रथमः धर्मिप्रतियोगिप्रतिपत्तिमन्तरेण तत्सापेक्षस्यभेदस्याशक्याध्यवसायत्वात् । द्वितीयोऽपि धर्मिप्रतियोगि-महणपुरासरं भेदग्रहणमथ वा युगपत् तत्सर्वग्रहणम् ।न पूर्वः बुद्धेर्विरम्य व्यापाराभावात् अन्योन्याश्रय-प्रसङ्गाच्च । नापि चरमः कार्य्याकारणबुद्ध्या यौगपद्या-भावात् धर्मिप्रतीतिहि भेदप्रत्ययस्य कारणं सन्नि-हितेऽपि धर्मिणि व्यवहितप्रतियोगिज्ञानमन्तरेण मेदस्या-ज्ञातत्वेनान्धयव्यतिरेकाभ्यां कार्य्यकारणमावावगगात् ।तस्मान्न भेदप्रत्यक्षं सुप्रसरमिति चेत् किं वस्तुस्वरूप-भेदवादिनं प्रति इमानि दूषणान्युद्घुष्यन्ते किं वा धर्मि-भेदवादिनं प्रति । प्रथमे चोरापराधान्माण्डव्यनि-ग्रहन्यायापातः भवदभिधीयमानदूषणानां तदविषय-त्वात् । ननु वस्तुस्वरूपस्यैव भेदत्वे प्रतियोगिसापेक्षत्वं नघटते घटादितत्तत्प्रतियोगिसापेक्ष एव सर्वत्र भेदः प्रयतइति चेन्न प्रथमं सर्वतो विलक्षणतया वस्तुस्वरूपे ज्ञाय-माने प्रतियोग्यपेक्षया विशिष्टव्यवहारोपपत्तेः तथाहि परिमाणघटितं वस्तुस्वरूपं प्रथममवगम्यते पश्चात्प्रतियोगिविशेषापेक्षथा ह्रस्वं दीर्घमिति तदेव विशिष्यव्यवहारभाजनं भवति । तदुक्तं विष्णुतत्त्वनिर्णये “नच विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः विशेषणविशेष्यभावश्चभेदापेक्षः, धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः भेदापेक्षञ्चधर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याश्रथतया भेदस्यासिद्धेः पदार्थ-स्वरूपत्वाद्भेदस्येत्यादिना” । अत एव गवार्थिनो गवयदर्श-नान्न प्रवर्त्तन्ते गोशब्दञ्च न स्मरन्ति । न च नीरक्षीरादौस्वरूपे गृह्यमाणे भेदप्रतिभासोऽपि स्यादितिं भणनीयंसमानाभिहारादिप्रतिबन्धकबलाद्भेदभानभ्यवहाराभावोप-पत्तेः तदुक्तम् “अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनव-स्थानात् । सौक्ष्म्याद्व्यवधानादभिभवात् समानाभि-हाराच्चेति” अतिदूराद् गिरिशिखरवर्त्तितर्वादौ, अतिसामीप्याल्लोचनाञ्जनादौ, इन्द्रियघाताद्विद्युदादौ, मनोऽनवस्थानात् कामाद्यपप्लुतमनस्कस्य स्फीतालोक-वर्त्तिनि घष्टादौ, सौक्ष्म्यात् परमाण्वादौ, व्यवधानात्कुड्याद्यन्तर्हिते, अभिभवात् दिवाप्रदीपप्रभादौ, समाना-भिहारात् नीरक्षीरादौ यथावद्ग्रहणं नास्तीत्यर्थः ।भवतु वा धर्मभेदवादस्तथापि न कश्चिद्दोषः धर्मिप्रतियो-गिग्रहणे सति धर्मभेदभानसम्भवात् । न च धर्मभेदवादेतस्य तस्य भेदस्य भेदान्तरभेद्यत्वेनानवस्था दुरवस्थास्यादित्यास्थेयं भेदान्तरप्रसक्तौ मूलाभावात् भेदभेदिनौभिन्नाविति व्यवहारदर्शनात् । न चैकभेदबलेनान्यभेदा-नुमानं दृष्टान्तभेदाविघातेनोत्थानदोषाभावात् । सोऽयंपिण्याकयाचनाय गतस्य स्वारिकातैलदातृत्वाभ्युपगमइव दृष्टान्तभेदविमर्दे त्वनुत्थानमेव । न हि वरविघातायकन्योद्वाहः । तस्मान्मूलक्षयाभावादनवस्था न दोषाय । अ०नुमानेनापि भेदोऽवसीयते । परमेश्वरो जीवाद्भिन्नः तं प्रतिसव्यत्वात् यो यं प्रति सेव्यः स तस्माद्भिन्नः यथा भृत्या-द्राजा । न हि सुखं मे स्यात् दुःखं मे न मनागपि इतिपुरुषार्थमर्थयमानाः पुरुषाः स्वपतिपदं कामयमानाःसत्कारभाजो भवेयुः । प्रत्युत सवानर्थभाजनं भवन्ति ।यः स्वस्यात्मनो हीनत्वं परस्य गुणोत्कर्षञ्च कथयतिस स्तुत्यः प्रीतः स्तावकस्य तस्याभीष्टं प्रयच्छति । तदाह“घातयन्ति हि राजानो राजाहमिति वादिनम् । दद-त्यखिलमिष्टञ्च स्वगणोत्कर्षवादिनामिति” । एवञ्च परमेश्व-राभेदवृष्णया विष्णोर्गुणोत्कर्षस्य मृगवष्णिकासमत्वा-भिधानं विपुलकदलफललिप्सया जिह्वाच्छेदमनु-हरति एतादृशविष्णुविद्वेषणादन्धतमसप्रवेशप्रसङ्गात् ।तदेतत् प्रतिपादितं मध्यमन्दिरेण महाभारततात्पर्य्य-निर्णये “अनादिद्वेषिभिर्दैत्यैर्विष्णोर्द्वेषो विवर्द्धितः ।तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्धे विनिश्चयादिति” । सा चसेवा अङ्कननामकरणभजनभेदात्त्रिविधा । तत्राङ्कननारायणायुधादीनां, तद्रूपस्मरणार्थमपेक्षितार्थसिद्ध्यर्थञ्च ।तथा च शाकल्यसंहितापरिशिष्टम् “चक्रं विभर्त्ति पुरु-षोऽभितप्तं बलं दवानाममृतस्य विष्णोः । स यातिनाकं दुरितं विधूय विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।देवासो येन विधृतेन बाहुना सुदर्शनेन प्रयातास्तमायन् ।येनाङ्किता मनवो लोकसृष्टिं वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तद्व-हन्ति । तद्विष्णोः परमं पदं येन गच्छन्ति लाञ्छिताः ।उरुक्रमस्य चिह्नैरङ्किता लोके सुभगा भवाम” इति“अतप्ततनुर्न तदानो अश्नुते श्रितास इद्वहन्तस्तत् समास-तेति” तैत्तिरीयकोपनिषच्च । स्थानविशेषश्चाग्नेयपुराणेदर्शितः “दक्षिणे तु करे विप्रो बिभृयाद्वै सुदर्शनम् ।मव्येन शङ्खं विभृयादिति ब्रह्मविदो विदुरिति” । अन्यत्रचक्रधारणे मन्त्रविशेपश्च दर्शितः “सुदर्शन! महाज्वाल!कोटिसूर्य्यसमप्रभ! । अज्ञानान्धस्य मे नित्यं विष्णोर्मार्गप्रदर्शय । त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।नमितः सर्वदेवैश्च पञ्चजन्य! नमोऽस्तु ते इति” नामकरणंपुत्रादीनां केशवादिनाम्ना व्यवहारः सर्वदा तन्नामानु-स्मरणार्थम् । भजनं दशविधं वाचा सत्यं हितंप्रियं स्वाध्यायः, कायेन दानं परित्राणं परिरक्षणं, मनसा दया स्पृहा श्रद्धा चेति । अत्रैकैकं निष्पाद्यनारायणे समर्पणं मजनम् । तदुक्तम् “अङ्कनं नाम-करणं भजनं दशधा च तदिति” । एवं ज्ञेयत्वादिनापिभेदोऽनुमातव्यः तथा श्रुत्यापि भेदोऽवगन्तव्यः सत्य-मेतमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतोमघोमः सत्यासोअस्य महिमा गृणे शवोयज्ञेष विप्रराज्ये सत्य आत्मासत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा मयि वारुण्योमयि वारुण्यः” इति मोक्षानन्दभेदप्रतिपादकश्रुतिभ्यः ।“इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम सामर्थ्यमागताः । सर्गेपिनीपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च” “जगद्व्यापारवर्जम्”“प्रभुकरणासन्नितत्वाच्चेत्यादिभ्यश्च । न च “ब्रह्म वेदब्रह्मैव भवतीति” श्रुतिबलाज्जीवस्य पारमैश्वर्य्यं शक्य-शङ्कं “सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवे-दितिवत् वृंहितो भवतीत्यर्थपरत्वात् । “ननु प्रपञ्चोयदि वर्त्तेत निवर्त्तेत न संशयः । मायामात्रमिर्दद्वैतमद्वैतं परमार्थतः” इति वचनात् द्वैतस्य कल्पितत्व-मवगम्यत इति चेत् सत्यं भावमनभिसन्धायाभिधानात्तथा हि यद्ययमुत्पद्येत तर्हि निवर्त्तेत न संशयः ।तस्मादनादिरेवायं प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदप्रपञ्चः । न चाय-मविद्यमानः मायामात्रत्वान्मायेति भगवदिच्छोच्यते ।“महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृति-र्वासनेत्येव तवेच्छानन्त! कथ्यते । प्रकृष्टकृत्या प्रकृति-र्वासना वासयेद्यतः । अ इत्यक्ते हरिस्तस्य माया-ऽविद्येति संज्ञिता । मायेत्युक्ता प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टे हिमयाभिधा । विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दैरेतैरुदीर्य्यते ।प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा” इत्यादि-वचननिचयप्रामाण्यबलात् । सैव प्रज्ञा मानत्राणकर्त्री चयस्य तन्मायामात्रं ततश्च परमेश्वरेण ज्ञातत्वाद्रक्षितत्वाच्चन द्वैतं भ्रान्तिकल्पितं न हीश्वरे सर्वस्य भ्रान्तिः सम्भ-वति विशेषादर्शननिवन्धनत्वाद्भ्रान्तेः । तर्हि तद्व्यप-देशः कथमित्यत्रोत्तरम् अद्वैतं परमार्थत इति परमार्थतइति परमार्थापेक्षया तेन सर्वस्मादुत्तमस्य विष्णुतत्त्वस्यसमाभ्यधिकशून्यत्वमुक्तं भवति । तथा च परमा श्रुतिः“जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथ-श्चैव जडजीवभिदा तथा । मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चोभेदपञ्चकः । सोऽयं सत्योऽप्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नु-यात् । न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः ।कल्पितश्चेन्निवर्त्तेत न चासौ विनिवर्त्तते । द्वैतं न वि-द्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामतन्मितं त्रातं हि विष्णुना । तस्मान्मात्रमिति प्रोक्तं परमोहरिरेव तु” इत्यादि । तखाद्विष्णोः सर्वोत्कर्ष एव तात्पर्य्यंसर्वागमानाम् । एतदेवाभिसन्धायाभिहितं भगवता ।“द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः स-र्वाणि भूतानि कूटस्थाऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यःपरमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्तव्ययईश्वरः । यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । यो मा-मेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । सर्वविद्भजतिमां सर्वभावेन भारत! । इति गुह्यतमं शास्त्रमिद-मुक्तं मयानघ! । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्चभारत!” । महावाराहेऽपि “मुख्यञ्च सर्ववेदानांतात्पर्य्यं श्रीपतौ परे । उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्य्यंस्यादवान्तरम्” इति । युक्तञ्च विष्णोः सर्वोत्कर्षे महा-तात्पर्य्यम् । “मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः धर्मार्थकामा-स्त्वनित्याः मोक्ष एव नित्यः तस्मान्नित्यं तदर्थाय यतेतमतिमान्नर” इति भाल्लवेयश्रुतेः । मोक्षश्च विष्णुप्रसाद-मन्तरेण न लभ्यते । “यस्य प्रसादात् परमा यत्स्वरू-प्रात् तस्मात् ससाराम्मुच्यते नावरे सुरानाराधयन्तोऽसौपरमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मादिति” नारा-यणश्रुतिः । “तखिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं सर्वार्थ-कामैरलमल्पकास्ते । समाश्रिताद्ब्रह्मतरोरनन्तात् निः-संशयं मुक्तिफलं प्रयातः” इति विष्णुपुराणोक्तेश्च ।“प्रसादश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव नाभेदज्ञानादित्युक्तम् ।न च तत्त्वमस्यादितादात्म्यव्याकोपः श्रुतितात्पर्य्यापरि-ज्ञानविजृम्भणात् । “आह नित्यपरक्षोक्षन्तु तच्छब्दीह्यविशेषतः । त्वंशब्दश्चापरोक्षार्थं तयोरैक्य कथंभवेत् । आदित्योयूप इतिवत् सादृश्यार्था तु सा श्रुति-रिति” । तथाच परमा श्रुतिः । जीवस्य परमैक्यञ्चबुद्धिसारूप्यमेव वा । एकस्थाननिवासे वा व्यक्तिस्थान-मपेक्ष्य वा । न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।स्वातन्त्वपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता” इति । अथ वातत्त्वमसोत्यत्र स एवात्मा स्वातन्त्र्यादिगुणोपेत्वतात् अत-त्त्वमसि त्वं तन्न भवसि तद्रहितत्वादित्येकत्वमतिशयेननिराकृतम् । तदाह “अतत्त्वमिति वा च्छेदस्तेनैक्यंसुनिराकृतम्” इति । तस्मात् दृष्टान्तनवकेऽपि “स यथाशकुनिः सूत्रेण बद्ध” इत्यादिना भेद एव दृष्टान्ताभिधानाय अयमभेदोपदेश इति तत्ववादरहस्यम् । तथाचमहोपनिषत् “यथा पक्षो च सूत्रञ्च नानावृक्षरसा यथा ।यथा नद्यः समुद्राश्च शुद्धोदलवणे यथा । चारापहार्यौच यथा यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरा भिन्नौसर्वदैव विलक्षणौ । तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात्परसो हरिः । भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोऽपिसन् । वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बध्यतेऽन्ययेति ।ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । लक्ष्मी-रक्षरदेहत्वादक्षरातः परो हरिः । स्वातन्त्र्यशक्ति-विज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निसीमत्वेन ते सर्वेतद्वशाः सर्वदेवता” इति । विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वासंसारवर्जितः । निर्दुःखानन्दभुग्नित्यं तत्समीपे समोदते । मुक्तानाञ्चाश्रयो विष्णुरधिकाधिपतिस्तथा ।तद्वशा एव ते सर्वे सर्वदैव स ईश्वर” इति च । एक-विज्ञानेन सर्वविज्ञानञ्च प्रधानत्वकारणत्वादिना युज्यतेन तु सर्वमिथ्यात्वेन । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानंसम्भवति यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाज्ञानाभ्यां ग्रामोज्ञातः अज्ञात इत्येवमादिव्यपदेशो दृष्ट एव । यथा चकारणे पितरि ज्ञाते जानात्यस्य पुत्रमिति । अन्यथा“यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं वि-ज्ञातम्” इत्यत्र एकपिण्डशब्दौ वृथा प्रसज्येयातां मृदा वि-ज्ञातयेत्येतावतैव वाक्यस्य पूर्णत्वात् । न च वाचारम्भणंविकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यसित्येतत् कार्यस्य मि-थ्यात्वमाचष्टे इत्येष्टव्यं वाचारम्भणं विकारो यस्य तत्अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्यादिकमित्येतद्वचनंसत्यमिति तथ्यस्य स्वीकारात् । अपरथा नामधेयमेवेतिशब्दयोर्वैयर्थ्यं प्रसज्येत । अतो न कुत्रापि जगतोमिथ्यात्वसिद्धिः । किञ्च प्रपञ्चो मिथ्येत्यत्र मिथ्यात्वंतथ्यमतथ्यं वा । प्रथमे सत्याद्वैतभङ्गप्रसङ्गः चरमेप्रपञ्चसत्यत्वापातः । नन्वनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा उभ-यथाप्यनुपपत्तिरित्याक्षेपवदयमपि नित्यसमजातिभेदःस्यात् । तदुक्तं न्यायनिर्वाणवेधसा “नित्यमनित्यभावा-दनित्यनित्यत्वोपपत्तेर्नित्यसमः” इति । तार्किकरक्षायाञ्च“धर्मस्य तदतदूपविकल्पानुपपत्तितः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्व-भङ्गो नित्यसमो भवेत्” इति । अस्याः संज्ञायाः उप-लक्षणत्वमभिप्रेत्याभिहितं प्रबोधतिद्धौ “अन्वर्थित्वात्तूप-रञ्जकधर्मसमेति” । तस्मादसदुत्तरमेतदिति चेत् अशि-क्षितत्रासनमेतत् दुष्टत्वमूलानिरूपणात् । तद्द्विविधंसाधारणमसाधारणञ्च तत्राद्य स्वव्याघातकं द्वितीयंत्रिविधं युक्ताङ्गहीनत्वमयुक्ताङ्गाधिकत्वमविषयवृत्तित्व-ञ्चेति । तत्र साधारणमसम्मावितमेव उक्तस्याक्षेपस्यस्वात्मव्यापनानुपलम्भात् । एवमसाधारणमपि घटस्यनास्तितायां नास्तितोक्तावस्तित्ववत् प्रकृतेऽप्युपपत्तेः ।ननु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमभ्युपेयते नासत्त्वमिति वेतगदेतत् सोऽयं शिरश्छेदेऽपि शतं न ददाति विंशति-शञ्चकन्तु प्रयच्छतीति शाकटिकदृत्तान्तमनुहरेत् मिथ्या-त्वासत्त्वयोः पर्थ्यायत्वादित्यलमतिप्रपञ्चेन । तत्र “अथातोब्रह्म जिज्ञासेति” प्रथमसूत्रस्यायमर्थः तत्राथशब्दो मङ्ग-लार्णोऽधिकारानन्तर्य्यार्थश्च स्वीक्रियते । अतःशब्दीहेत्वर्थः तदुक्तं गारुडे “अथातःशब्दपूर्वाणि सूत्राणिनिखिलान्यपि । प्रारभेत नियत्यैव तत्किमत्रं निया-मकम् । कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वान् कथमुत्तमता तयोः ।एतदाख्याहि मे व्रह्मन् । यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ।एवमुक्तो नारदेन व्रह्मा प्रोवाच सत्तमः । आनन्तर्य्याधि-कारे च लङ्गलार्थे तथेव च । अथशब्दस्ततःशब्दोहेत्वर्थे समुदीरितः” इति । यतो नारायणप्रसादमन्तरेणन मोक्षो लभ्यते प्रसादश्च ज्ञानमन्तरेण अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्त्तव्येति सिद्धम् । जिज्ञास्यब्रह्मणो लक्षण-मुक्तं “जन्माद्यस्य यतः” इति । सृष्टिस्थित्यादि यतोभवति तद्व्रह्मेति वाक्यार्थः । तथाच स्कान्दं वचः“उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिर्ज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षौच पुरुषाद् यस्मात् स हरिरेकराड्” इति । “यतो वाइमानीत्यादि” श्रुतिभ्यश्च । तत्र प्रमाणमप्युक्तं यथा “शा-स्त्रयोनित्वादिति” । “नावेदविन्मनुते तं वृहन्तम्” “तन्त्वोप-निषदम्” इत्यादिश्रुतिभ्यः तस्यानुमानिकत्वं निराक्रियतेन चानुमानस्व स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यमस्ति । तदुक्तंकौर्मे “श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित् । निश्च-यात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च । श्रुगिस्मृतिसहायंयत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्रकार्य्या विचारणा” इति शास्रस्वरूपमुक्तं स्कान्दे “ऋग्-यजुः सामाथर्वा च भारतं पाञ्चरात्रकम् । मूलरामायणञ्चैव शास्त्रमित्यमिधीयते । यच्चानुकूलमेतस्य तच्चशास्त्रं प्रकीर्त्तितम् । अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैवशास्त्रं कुवर्त्मतः” इति । तदनेनानन्यलभ्यः शास्त्रार्थइति न्यायेन भेदस्य प्राप्तत्वेन तत्र न तात्पर्यं किन्त्वद्वैतएव वेदवाक्यानां तात्पर्यमिति अद्वैतप्रत्याशा प्रतिक्षिप्ताअनुमानादीश्वरस्य सिद्ध्यभावेन तद्भेदस्यापि ततः सिद्ध्यभावात् । तस्मान्न भेदानुवादकत्वमिति तत्परत्वमवगभ्यतेअत एवोक्तम् “सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।नारायण सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम्” इति । शा-स्त्रस्य तत्र प्रामाण्यमुपपादितं “ततु समन्वयादिति” उप-न्तय उपक्रनादितिङ्गम् उक्तं घृहत्संहितायाम “उप-क्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती-च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये” इति । एवं वेदान्ततात्पर्य-वशात्तदेव ब्रह्म शास्त्रगम्यमित्युक्तं भवति । दिड्मार्त्र-मत्र प्रादर्शि शिष्टमानन्दतीर्थभाष्यव्याख्यानादौ द्रष्टव्यंग्रन्थवहुत्वभियोपरम्यत इति । एतच्च रहस्यं पूर्णप्रज्ञेनमध्यमन्दिरेण वायोस्तृतीयावतार मन्येन निरूपित-मिति । “प्रथमस्तु हनूमान् स्यात् द्वितीयो भीम एवच । पूर्णप्रज्ञस्तृतीयश्च भगवत्कार्यसाधकः” इति । एत-देवाभिप्रेत्य तत्र तत्र ग्रन्थसमाप्ताविदं पद्यं लिख्यते“यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने दिव्यानि रूपाण्यलं ह्येत-द्दर्शितमित्थमेतदखिलं वेदस्य गर्भे महः । वायो राम-वचोनतं प्रथमकं वृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्यो यस्तु तृतीय-मेतदमुना ग्रन्घः कृतः केशवे” । तस्मात् सर्वस्य शास्त्रस्यविष्णुतत्त्वं सर्वोत्तममित्यत्र तात्पर्यमिति सर्वं निरवद्यम्”