| YouTube Channel

पूरी (pUrI)

 
Monier Williams Cologne
English
पूरी
f.
N.
 of a woman,
Cat.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पूर्
मूलधातुः:
 पूरी
धात्वर्थः:
 आप्यायने
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 पूरयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पूरीँ पूरी आप्यायने
- पूर्य्यते पुपूरे पूरणम् पूरः पूः पूर्णम् पूरितम् पूर्त्तिः पूर्णिमा 45
पूरीँ पूरी आप्यायने
- पूरयति अन्यत्र पूर्य्यते 248
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पूरी
noun
एका स्त्री ।
"पूर्याः उल्लेखः विवरणपुस्तिकायाम् अस्ति"
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पूरीँ पूरी आप्यायने
- (अर्थविवरणम्) आप्यायनं वृद्धिः
पूर्यते पूरिता पूर्णः (द्र0 7214) पूर्तिः (द्र0 729) दीपजनबुध (3161) इति कर्तरि वा चिण्-अपूरि अपूरिष्ट वा दान्तशान्त (7227) इति ण्यन्तात् पूर्णः पूरितः चर्मोदरयोः पूरेः (3421) णमुल्-चर्मपूरं भुङ्क्ते, वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् (3432)-गोष्पदप्रं वृष्टो देवः, गोष्पदपरं वृष्टो देवः ऊर्ध्वे शुषिपूरोः (3444)-ऊर्ध्वपूरं पूर्णः 42
पूरीँ पूरी आप्यायने
- पूरयति, दिवादौ (442) पूर्यते 250
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पूरीँ पूरी (अर्थः) आप्यायने
( पूर्यते ) ( पूर्यते ) इत्यादि दीपिवत् ( अपूपुरत् ) "णौ चङि'' इति नित्यं ह्रस्वः ( पूरः ), इगुपधलक्षणः कः ( ऊर्ध्वपूरं ) पूर्यते "ऊर्ध्वे शुषिपूरोः'' इति कर्तृवाचिन्यूर्ध्वे ( 1 ) शब्दे इत्याधिकं पुस्तकान्तरे उपपदे णमुल् कषादित्वाद्यथाविध्युनुप्रयोगः ऊर्ध्वेस्सन् पूर्यत इत्यर्थः ( पूर्णः, पूर्णवान्, पूर्तिः)आबादित्वात् क्तिन् (पूर्णिः) इत्यौणादिकः पूर्णिमिमीति इति (पूर्णिमा) मूलविभुजादित्वात् कः ( चर्मपूरं ) स्तृणोति, ( उदरपूरं ) भुंक्ते "चर्मोदरयोः पूरेः'' इत्यनयोः कर्मणोरुपपदयोः णमुल्प्रत्ययः पूरयतेर्धातुसम्बन्धे विधानाद् धात्वन्तरस्य अनुप्रयोगः ( गोष्पदपुरं ) वृष्टो देवः, ( गोष्पद्मं वा ) "वर्षमाणऊलोपश्चास्यान्यान्यतरस्याम्'' इति कर्मण्युपपदे वर्षस्य इयत्तायां गम्यमानायां पूरयतेर्णमुल् ऊकारलोपश्चास्य विकल्पेन ( पूर्णः ) "वा दान्तशान्तपूर्ण'' इति क्ते णिलुगिडभावौ पक्षे निपात्येते अन्यदा "निष्ठायां सेटि'' इति णिलोपे ( पूरितः ) पूरयतीति ( पूरणः ) बाहुलकात्कर्तरि ल्युट् ( पूरुः ) बहुलवचनादुरप्रत्ययः 43
पूरीँ पूरी (अर्थः) आप्यायने
( पूरयति ) इदित्वान्निष्ठायामनिडर्थादस्यापि णिज्विकल्पितः तेन पूरयति पूर्यते इति श्यनि 263
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पूरी आप्यायने”@} 2 ‘आप्यायनम् = वृद्धिः।’ इति क्षीरस्वामी।
‘पूरेराप्यायनेऽर्थे स्यात् पूर्यते पूरयेदपि।।’ 3 इति देवः।
पूरकः-रिका, पूरकः-रिका, पुपूरिषकः-षिका, पोपूरकः-रिका
पूरिता-त्री, पूरयिता-त्री, पुपूरिषिता-त्री, पोपूरिता-त्री
-- पूरयन्-न्ती, पूरयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 4 पूर्यमाणः, 5 प्रपूर्यमाणः, पुपूरिषमाणः, पोपूर्यमाणः
पूरिष्यमाणः, पूरयिष्यमाणः, पुपूरिषिष्यमाणः, पोपूरिष्यमाणः
पूः-पूरौ-पूरः
-- -- -- 6 पूर्णम्-पूर्णः-पूर्णवान्, 7 पूर्णः-पूरितः, पुपूरिषितः, पोपूरितः-तवान्
पूरः, 8 पूरणः, पूरः, पुपूरिषुः, पोपूरः
पूरितव्यम्, पूरयितव्यम्, पुपूरिषितव्यम्, पोपूरितव्यम्
पूरणीयम्, पूरणीयम्, पुपूरिषणीयम्, पोपूरणीयम्
पूर्यम्, पूर्यम्, पुपूरिष्यम्, पोपूर्यम्
पूर्यमाणः, पूर्यंमाणः, पुपूरिष्यमाणः, पोपूर्यमाणः
पूरः, पूरः, पुपूरिषः, पोपूरः, पूरितुम्, पूरयितुम्, पुपूरिषितुम्, पोपूरितुम्
9 पूर्तिः 10, पूरणा, पुपूरिषा, पोपूरा
पूरणम्, पूरणम्, पुपूरिषणम्, पोपूरणम्
पूरित्वा, पूरयित्वा, पुपूरिषित्वा, पोपूरित्वा
प्रपूर्य, प्रपूर्य, प्रपुपूरिष्य, प्रपोपूर्य
11 चर्मपूरं स्तृणोति।
उदरपूरं भुङ्क्ते।
12 13 गोष्पदपूरम् 14 गोष्पदप्रम्, सीतापूरं सीताप्रं वा वृष्टो देवः।
15 ऊर्ध्वपूरं पूर्यते।
पूरम् २, पूरित्वा २, पूरम् २, पूरयित्वा २, पुपूरिषम् २, पुपूरिषित्वा २, पोपूरम् २
पोपूरित्वा २
16 पूरुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३७)
02
=>
 (४-दिवादिः-११५१। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १५०)
04
=>
 [पृष्ठम्०८८२+ २७]
05
=>
 [[१। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति सूत्रस्य नेदं लक्ष्यम्। यत्रोपसर्गस्थान्निमित्तात् कृत्स्थस्य नकारस्य णत्वम्, तत्रैव तस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः। अत्र तु धातुस्थान्निमित्तात् रेफरूपात् णत्वमिति ज्ञेयम्। तेन नित्यणत्वमेव।]]
06
=>
 [[२। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्निषेधः। णत्वम्।]]
07
=>
 [[३। ‘वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः’ (७-२-२७) इत्यनेन ण्यन्तादस्मान्निष्ठायां पक्षे अनिट्त्वं निपात्यते। अनिट्पक्षे, णिलुकि णत्वे पूर्णः इति, इट्पक्षे पूरितः इति च रूपम्।]]
08
=>
 [[४। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्। अनादेशे णत्वे च रूपमेवम्। पूरणः = समुद्रः।]]
09
=>
 [[५। ‘क्तिन् आबादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्
\n\n अप्रत्ययापवादः। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्निषेधः। पूर्णिः इति तु बाहुलकात् निप्रत्यये णत्वे च रूपम्।]]
10
=>
 [पूर्णिः]
11
=>
 [[६। ‘चर्मोदरयोः पूरेः’ (३-४-३१) इत्यनेन चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः णमुल्प्रत्ययः। पूरयतेः ‘धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः’ (३-४-१) इति परिभाषया धातुसम्बन्धे विधा- नात् धात्वन्तरस्य प्रयोगः। एवम् उदरपूरम् इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०८८३+ २५]
13
=>
 [[१। ‘वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम्’ (३-४-३२) इत्यनेन कर्मण्युपपदे, वर्षस्येयत्तायां गम्यमानायाम्, पूरयतेर्णमुल्, ऊकारलोपश्चास्य विकल्पेन भवति। एवम्, ‘मूषिकाबिलपूरम्, मूषिकाबिलप्रं वा वृष्टो देवः।’ इत्यत्रापि णमुल् ज्ञेयः। ‘कूपप्रं वापिकापूरं बर्षति स्माद्य वारिदः। यावता पूर्यते कूपस्तावदित्यवगम्यते।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
14
=>
 [[आ। ‘ददाल भूर्नभो रक्तं गोष्पदप्रं ववर्ष च।’ भ। का। १४। २०।]]
15
=>
 [[२। ‘ऊर्ध्वे शुषिपूरोः’ (३-४-४४) इति कर्तृवाचिन्यूर्ध्वे उपपदे णमुल्। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुल्प्रयोजकस्यैव धातोरनुप्रयोगः। ‘ऊर्ध्वः सन् पूर्यते कुम्भ ऊर्ध्वपूरं प्रपूर्यते।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
16
=>
 [[३। बाहुलकादौणादिके उप्रत्यये रूपमेवम्।]]
1 {@“पूरी आप्यायने”@} 2 आस्वदीयः।
‘पूरेराप्यायनेऽर्थे स्यात् पूर्यते, पूरयेदपि।।’ 3 इति देवः।
ईदित्त्वस्य ण्यन्ते प्रयोजनाभावात् णिज्विकल्पो ज्ञेयः।
णिजभावपक्षे औत्सर्गिकः शब्विकरण इति ज्ञेयम्।
पूरकः-रिका, पुपूरयिषकः-षिका, 4 पूरकः-रिका, पुपूरिषकः-षिका, पोपूरकः-रिका
5 पूरन्-न्ती, पूरिष्यन्-न्ती-ती
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचोरयतिवत् 6 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८०४। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १५०)
04
=>
 [[४। णिजभावपक्षे क्रमेण शुद्धात्, शुद्धप्रकृतिकसन्नन्तात्, यङन्ताच्च रूपाणि प्रदर्शितानीति ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[५। णिजभावपक्षे, शतरि ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति परस्मैपदंभवति।]]
06
=>
 (५४६)