| YouTube Channel

पूरकः (pUrakaH)

 
Apte Hindi
Hindi
पूरकः
पुं*
 - पूर् + ण्वुल्
नींबू का पौधा
पूरकः
पुं*
 - पूर् + ण्वुल्
श्राद्ध की समाप्ति पर पितरों को दिया जाने वाला पिंड
पूरकः
पुं*
 - पूर् + ण्वुल्
(अंकगणित में) गुणक
पूरकः
पुं*
 - पूर्+ण्वुल्
" बाढ़, जलप्लावन"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पूरकः
Root: पूरक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Kind of citron
Tamil Mādul̤aibhēdam
Shloka(s):
3|3|33|2 ► बीजपूरे मातुलुङ्गो लुङ्गः सुफलपूरकौ॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|33|2 ⇢ पूरकः (पूरक) (पुं) ⇒ Kind of citron
Tamil Mādul̤aibhēdam ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पूरकः,
पुं,
 (पूरयतीति । पूरि + ण्वुल् ।) वीज-पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(अस्य पर्य्यायोयथा, --“बीजपूरो मातुलुङ्गः सुफलः फलपूरकः ।लुङ्गुषः पूरकः पूरो बोजपूर्णोऽम्बुकेशरः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)गुणकाङ्कः । इति लीलावती ॥
ध्यानादिकर्त्तृ-नासिकागतोच्छ्वासः । ब्रह्मध्यानपूर्व्वकप्राणाया-माङ्गतत्तन्मन्त्रं जपन् वामनासिकया वायुनादेहपूरणम् । (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् ।२ । ७१ ।“प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥
”)यथाच व्यासः ।“आदानं रोधमुत्सर्गं वायोस्त्रिस्त्रिः समभ्यसेत् ।ब्रह्माणं केशवं शम्भुं ध्यायेद्देवाननुक्रमात् ॥
पूर्व्ववचने त्रिर्जपमात्राभिधानादत्र त्रिस्त्रिरितिवीप्सा सन्ध्यात्रयापेक्षया ।ब्रह्माणं केशवं शम्भुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् ॥
इति योगियाज्ञवल्क्यः ।‘भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपः सत्यं तथैव च ।प्रत्योङ्कारसमायुक्तं तथा तत् सवितुः पदम् ॥
ओँ आपो ज्योतिरित्येतच्छिरः पश्चात्तु योज-येत् ।त्रिरावर्त्तनयोगात्तु प्राणायामस्तु शब्दितः ॥
पूरकः कुम्भको रेच्यः प्राणायामास्त्रलक्षणः ।नासिकाकृष्ट उच्छ्वासो ध्यातुः पूरक उच्यते ॥
कुम्भको निश्चलः श्वासो मुच्यमानस्तु रेचकः ॥
मोचनं विशेषयति विष्णुपुराणम् ।नासंवृतमुखो जृम्भेद्धासकाशौ च वर्ज्जयेत् ।नोच्चेर्हसेत् सशब्दञ्च न मुञ्चेत् पवनं बुधः ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
षोडशचतुरन्यतरसंख्यकप्रणवबीजान्यतरजपे-नैकनासापुटकरणकप्राणायामाङ्गवायुपूरणम् ।यथा, मूलमन्त्रस्य बीजस्य प्रणवस्य वा षोडश-वारजपेन वामनासापुटे वायुपूरकं कुर्य्यादितितन्त्रसारः ॥
* ॥
क्ली,
 प्रेतदेहनिष्पादकाशौच-कालदेयदशपिण्डम् । यथा, --“पूरकेण तु पिण्डेन देहो निष्पाद्यते यतः ।कृतस्य करणायोगात् पुनर्नावर्त्तयेत् क्रियाम् ॥
”इति वायुपुराणम् ॥
ऋष्यशृङ्गः ।“न स्वधाञ्च प्रयुञ्जीत प्रेतपिण्डे दशाहिके ।भाषेतैतच्च वै पिण्डं यज्ञदत्तस्य पूरकम् ॥
”अत्र भाषणविधौ एतत्पिण्डं यज्ञदत्तस्य पूरक-मित्येतावन्मात्रश्रुतेः शिरःपूरकमित्यादिविशे-षोल्लेखे प्रमाणं नास्ति । इति स्मार्त्तभट्टा-चार्य्याः ॥
प्रेतपिण्डैस्तथा दत्तैर्देहमाप्नोति भार्ग-वेति विष्णुधर्म्मोत्तरे देहश्रुतेर्देहपूरकमितिप्रयोगापत्तेश्च । तस्मादनिरुद्धभट्टाद्युक्तः केवल-पूरकप्रयोग एव युक्त इति । शातातपः ।“भर्त्तुः पिण्डप्रदाने तु साध्वी स्त्री चेद्रजस्वला ।वस्त्रं त्यक्त्वा पुनः स्नात्वा सैव दद्याच्च पूरकम् ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
पूरणकर्त्तरि, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, मनुः । ९ । २८९ ।“प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणाञ्च पूरकम् ।द्वाराणाञ्चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥
”)