| YouTube Channel

पूतना (pUtanA)

 
शब्दसागरः
English
पूतना
f.
 (-ना)
1. Yellow myrobalan, (Terminalia chebula.)
2. The
name of a female demon killed by KRISHṆA, when he was but an
infant on her attempting to take his life.
3. A disease, atrophy
and wasting in a child, ascribed to the malignant operations of
the female fiend PŪTANĀ.
E.
 पूत् to be pure, nominal verb, युच्
aff.
Yates
English
पूतना (ना) 1.
f.
 Yellow myroba-
lan
name of a female demon
a disease, atrophy, which is as-
cribed to the demon.
Wilson
English
पूतना
f.
 (-ना)
1 Yellow myrobalan, (Terminalia chebula.)
2 The name of a female demon killed by KṚṢṆA.
3 A disease, atrophy and wasting in a child, ascribed to the malignant
operations of the female fiend PŪTANĀ.
E.
 पूत to be pure, nominal verb, युच्
aff.
Monier Williams Cologne
English
पूतना a
f.
 See next.
पूतना b
f.
N.
 of a female demon (said to cause a partic. disease in children, and to have offered her poisoned breast to the infant Kṛṣṇa who seized it and sucked away her life
regarded also as one of the Mātṛs attending upon Skanda, and as a Yoginī),
MBh.
Hariv.
Kāv.
Pur.
a kind of disease in a child (ascribed to the demon P°),
W.
Terminalia Chebula,
L.
a species of Valeriana,
L.
w.r. for पृतना
Monier Williams 1872
English
पूतना पूतना, f., N. of a female demon
(said to cause a particular disease in children
she
was sent by Kaṃsa to destroy the infant Kṛṣṇa,
and having assumed a pleasing form [according to
Hari-vaṃśa 3423, Śakunī-veśa-dhāriṇī] appeared to
the child and offered him her poisoned breast to
suck, which he seized and held till he had sucked
away her life
she is enumerated among the Mātṛs
attending upon Skanda, and associated with Śakuni
as a daughter of Bali
cf. अन्ध-प्°, अहि-प्°, कट-
प्°, गन्ध-प्°)
a kind of disease, atrophy and
wasting in a child (ascribed to the demon Pūtanā)
yellow myrobalan, Terminalia Chebula or Citrina
(= हरीतकी)
a species of Valeriana (= गन्ध-
मांसी).
—पूतना-मोक्षण-प्रस्ताव, अस्, m.,
N. of a chapter of the Brahma-vaivarta-Purāṇa.
—पूतनारि (°ना-अरि°), इस्, m. ‘enemy of Pūtanā, ’
an epithet of Kṛṣṇa.
—पूतना-सूदन, अस्, m.
‘destroyer of Pūtanā, ’ an epithet of Kṛṣṇa.
—पू-
तना-हन्, आ, m. ‘slayer of Pūtanā, ’ an epithet of
Kṛṣṇa.
Benfey
English
पूतना पूतना,
1. Yellow myro-
balan, Terminalia Chebula.
2. The
name of a female demon causing a
certain disease of children, and killed
by Kṛṣṇa.
Apte Hindi
Hindi
पूतना
स्त्री*
 - पू + णिच् + युच् + टाप्
"एक राक्षसी जो कृष्ण को जव वह अबोध बालक था, मारने का प्रयत्न करती हुई, स्वयं उनके द्वारा मृत्यु को प्राप्त हुई"
पूतना
स्त्री*
 - पू + णिच् + युच् + टाप्
राक्षसी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पूतना
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳಲೆ ಗಿಡ
निष्पत्तिः - > तत्करोति इति "णिच्" ततो "युच्" (उ० २-७८)
व्युत्पत्तिः - > पूतं करोति
विस्तारः - > "अथवा त्वव्यथा पथ्या वयस्था पूतनाऽमृता" - अम०
पूतना
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಕ್ಕಸಿ /ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಂಸನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಬ್ಬ ರಕ್ಕಸಿ
प्रयोगाः - > "कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बलाघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरधामव्रजादिषु ॥"
उल्लेखाः - > भाग० १०-६-२
पूतना
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಕ್ಷಸಿ
प्रयोगाः - > "निर्माणमेव हि तदा तव लालनीयं मा पूतनात्वमुपगाः शिवतातिरेव"
उल्लेखाः - > मालती० ९-५१
पूतना
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಬಾಲಗ್ರಹ ದೇವತೆ
L R Vaidya
English
pUtanA {% f. %} Name of a female demon killed by Kṛishṇa. (See App. II.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
काव्या
स्त्री
काव्या, पूतना
काव्या तु पूतना ज्ञेया काव्यं ग्रन्थनिबन्धनम् ॥ ७६ ॥
verse 2.1.1.76
page 0012
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
पूतना ° = राक्षसी, S I, 32, 7. — *Terminalia chebula (oder *eine Art Valeriana?), S II, 197, 3.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पूतना
noun
कंसेन बालकृष्णं हन्तुं प्रेषिता राक्षसी।
"बालकृष्णेन पूतना स्तने चोषित्वा घातिता।"
Synonyms:
 शिवा, हरितकी, अभया, अव्यथा, पथ्या, वयःस्था, पूतना, अमृता, हैमवती, चेतकी, श्रेयसी, सुधा, कायस्था, कन्या, रसायनफला, विजया, जया, चेतनकी, रोहिणी, प्रपथ्या, जीवप्रिया, जीवनिका, भिष्गवरा, भिषक्प्रिया, जीवन्ति, प्राणदा, जीव्या, देवी, दिव्या
noun
हरितकीवृक्षस्य फलं यद् हरितपीतवर्णीयम् अस्ति।
"शुष्ककासे शिवा अतीव उपयुक्ता अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मधुधेनुकचाणूरपूतनायमलार्जुनाः ॥ २१९ ॥
कालनेमिहयग्रीवशकटारिष्टकैटभाः ।
कंसः केशिमुरौ साल्वमैन्दद्विविदराहवः ॥ २२० ॥
हिरण्यकशिपुर्वाणः कालियो नरको बलिः ।
शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयस्तु वाहनम् ॥ २२१ ॥
-wordlist-
विष्णुवध्य (पुं), मधु (पुं), धेनुक (पुं), चाणूर (पुं), पूतना (स्त्री), यमल (पुं), अर्जुन (पुं), कालनेमि (पुं), हयग्रीव (पुं), शकट (पुं), अरिष्ट (पुं), कैटभ (पुं), कंस (पुं), केशिन् (पुं), मुर (पुं), साल्व (पुं), मैन्द (पुं), द्विविद (पुं), राहु (पुं), हिरण्यकशिपु (पुं), बाण (पुं), कालिय (पुं), नरक (पुं), बलि (पुं), शिशुपाल (पुं), विष्णुवाहन (क्ली), वैनतेय (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पूतनाः
Root: पूतना
Gender: स्त्री
Number: बहु
अर्थः ⇒ पूतना नाम शतवृष्टिसर्जनरश्मिः
Meaning(s):
⇒ 100 rain making sunrays
Shloka(s):
2|1|18|1 ► आनन्दनाश्च मेध्याश्च नूतना पूतना इति। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|19|1 ► ता एव भन्दना मन्दाः कातनाः कोतनाः क्रमात्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|18|1 ⇢ पूतनाः (पूतना) (स्त्री) ⇒ 100 rain making sunrays ⇒ पूतना नाम शतवृष्टिसर्जनरश्मिः
➠ 2|1|19|1 ⇢ कोतनाः (कोतना) (स्त्री) ⇒ 100 rain making sunrays ⇒ पूतना नाम शतवृष्टिसर्जनरश्मिः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ अमृताः
अन्यसंबन्धाः ➡ वृष्टिः
जातिः ➡ दिव्यम्
Mahabharata
English
Pūtanā^1, a female demon (in the shape of a bird). § 290 (Śiśupālavadhap.): II, 41, 1436 (had been slain by Kṛshṇa). --§ 502 (Manushyagrahak.): III, 230, 14480 (ºṃ Rākshasīṃ prāhus taṃ vidyāt Pūtanāgrahaṃ).--§ 567 (Bhagavadyānap.): V, 130, 4409 (śakunī, had been slain by Kṛshṇa).
Pūtanā^2, a mātṛ. § 615u (Skanda): IX, 46, 2634.
पुराणम्
English
पूतना १ / PŪTANĀ I. A demoness who was killed by kṛṣṇa at Ambāḍi. Her previous birth, her relationship with kaṁsa and such other details are found differently in different Purāṇas.1) kaṁsa and pūtanā. (i) pūtanā was the daughter of a demoness called Kaitavī and was the servant maid of the wife of kaṁsa. She had a younger sister called Vṛkodarī. (Ādi Parva, Chapter 18).(ii) pūtanā was the dhātrī (foster-mother) of kaṁsa. She entered Gokula in the form of a bird. (harivaṁśa, Chapter 2, Verse 6).(iii) pūtanā was the sister of kaṁsa and the wife of Ghaṭodara. (Brahmavaivarta purāṇa).2) Pūrvajanma (previour birth). (i) pūtanā in her previous birth was born as the daughter of mahābali bearing the name Ratnamālā. When vāmana appeared before mahābali during the time of the latter's yajña, Ratnamālā mentally desired thus:--“Oh if only this vāmana became my child! I could have then breast-fed him.” vāmana, the omniscient, understood the desire of Ratnamālā. So during the incarnation as kṛṣṇa, Ratnamālā was born as pūtanā and kṛṣṇa gave her salvation by drinking her breast-milk. (brahma Vaivarta purāṇa, Chapters 4 and 10).(ii) Once when the sage Kālabhīru and his daughter cārumatī were travelling together they saw the sage kakṣīvān doing penance on the shores of the river sarasvatī. Kālabhīru saw in kakṣīvān a suitable husband for his daughter and so gave cārumatī in marriage to him. They were thus living happily together when once kakṣīvān had to go on a pilgrimage alone leaving cārumatī in his āśrama. Taking advantage of her loneliness a śūdra made her his concubine and when kakṣīvān returned he found out the deceit and cursed her to be born as a demoness. She begged for relief and the sage said she would get relief when viṣṇu incarnated as kṛṣṇa. pūtanā was the cursed form of cārumatī. (Chapter 18, Ādi Parva).
पूतना २ / PŪTANĀ II. An evil spirit. This spirit which torments children stays with subrahmaṇya. (See under grahapīḍā. (Chapter 23, Vana Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पूतना,
स्त्री,
 (पूतं करोतीति । तत्करोतीति णिच् ।ततो बहुलमन्यत्रापीति युच् ।) हरीतकी ।इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥
सिन्धुदेशजा स्वल्पत्वक् बृह-दस्थिहरीतकी लेपने प्रशस्ता । इति राजवल्लभः ॥
(उत्पत्तिस्थानञ्चाकृतिश्चास्या यथा, --“पूतना मगधोद्भवा ।” “पूतना चतुरस्रका ।”“पूतना चतरङ्गुला -- ।”इति हारीते कल्पस्थान प्रथमेऽध्याये ॥
)गन्धमांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
दानवीभेदः ।सा वकासुरभगिनी जिघांसया स्तनकाल-कूटप्रदानात् श्रीकृष्णेन हता । (एतद्वृत्तान्तस्तुहरिवंशे ६२ अध्याये द्रष्टव्यः ॥
) रोगभेदः ।इति मेदिनी । ने, ९३ ॥
स च अहिपूतना-नामबालरोगः । तस्य निदानं यथा, --“पद्मवर्णो महापद्मो बाले दोषत्रयोद्भवः ।शङ्खाभ्यां हृदयं यो वा हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् ॥
क्षुद्ररोगे च कथिते अजगल्ल्यहिपूतने ॥
”क्षुद्ररोगोक्तं यथा, --“शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽशौचेऽपाने शिशोर्भवेत् ।स्विन्ने वा स्नाप्यमाने वा कण्डूरक्तकफोद्भवा ॥
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते ।एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ॥
”इति माधवकरः ॥
* ॥
(लक्षणान्तरमस्या यथा, --“स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौविड्भिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः ।छर्द्द्यार्त्तो हृषिततनूरुहः कुमार-स्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ॥
”इति सुश्रुतेनोत्तरतन्त्रे सप्तविंशेऽध्याय उक्तम् ॥
चिकित्सास्या यथा, --“कपोतवङ्कारलुको वरुणः पारिभद्रकः ।आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने ॥
वचा वयस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला ।कुष्ठं सर्ज्जरसश्चैव तैलार्थे वर्ग इष्यते ॥
हितं घृतं तुगाक्षीर्य्यां सिद्धं मधुरकेषु च ।कुष्ठतालीशखदिरं चन्दनस्यन्दने तथा ॥
देवदारु वचाहिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकः ।एलाहरेणवश्चापि योज्या तद्धूपने सदा ॥
गन्धनाकुलिकुम्भीका मज्जानो वदरस्य च ।कर्कटास्थि घृतञ्चैव धूपनं सर्षपैः सह ॥
काकादनीं चित्रफलां विम्बीं गुञ्जाञ्च धारयेत् ।मत्स्यौदनञ्च कुर्व्वीत कृशरां पललन्तथा ॥
शरावसम्पुटे कृत्वा वलिं शून्यगृहे हरेत् ।उच्छिष्टेनाभिषेकेन शिरसि स्नानमिष्यते ॥
पूज्या च पूतना देवी वलिभिः सोपहारकैः ।मलिनाम्बरसंवीता मलिनारूक्षमूर्द्धजा ॥
शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना ।दुर्द्द्र्शना सुदुर्गन्धा कराला मेघकालिका ॥
भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना ॥
”इति चोत्तरतन्त्रे द्वात्रिंशत्तमेऽध्याये सुश्रुतेनो-क्तम् ॥
) बालमातृकाविशेषः । यथा, --“तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति पूतनानाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं भवतिज्वरः ॥
गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति दृष्टिंबध्नाति क्रन्दति ऊर्द्धं निरीक्षते । वलिन्तस्य प्रव-क्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकांगृहीत्वा गन्धं ताम्बूलं रक्तपुष्पं रक्तचन्दनं रक्त-सप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः सप्तस्वस्तिकाः मत्स्य-मांससुराः अग्रभक्तञ्च दक्षिणस्यां दिशि मध्याह्रेचतुष्पथे वलिर्दातव्यः शिवनिर्म्माल्यगुग्गुलु-सर्षपनिम्बपत्रमेषशृङ्गैर्दिनत्रयं धूपयेत् । ओँनारायणाय नमः हन हन मुञ्च मुञ्च हुं फट्त्रायस्व स्वाहा । चतुर्थे दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते शुभम् ।” इति चक्रपाणिदत्तः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पूतना स्त्री पूतयति पूत + णिच्--ल्यु । १ हरीतकीभेदे सा चसिन्धुदेशजादल्पत्वक वृहती च लेपने प्रशस्ता राजनि० ।२ गन्धमांस्यां राजनि० । ३ कंसस्य धात्रीभेदे सा च शकुनीरूपं कृत्वा कृष्णस्य विषाक्तं स्तनं ददौ । कृष्णेन च तस्याःप्राणेन सह स्तनं पपाविति कथा हरिवं० ६३ अ० ।भाग० १० । ६ । कंसेन प्रहिता सा राक्षसीरूपाबालघातिनी सौम्यरूपं कृत्वा कृष्णाय विषाक्तं स्तनंपातुं ददौ कृष्णेन च तस्याः स्तनपानमिषेण प्राणाकर्षणेन सा निहतेति स्थितम् । ४ बालग्रहभेदे सुश्रुतःतल्लक्षणादिकं ग्रहशब्दे ३७६४ पृ० उक्तम् । ५ बालानांक्षुद्रेरोगभेदे अहिपूतनशब्दे ५८४ पृ० तल्लक्षणादि ।६ वालमातृकाभेदे “तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्नातिपूतना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथर्म भवतिज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति दृष्टिं बध्नातिक्रन्दति ऊर्द्ध्वं निरीक्षते” चक्रपाणिदत्तः ।