| YouTube Channel

पूङ् (pUG)

 
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पू
मूलधातुः:
 पूङ्
धात्वर्थः:
 पवने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 पवते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पूङ् पवने
- पवते । पुपुवे । पविता । पूङ्श्च (7/2/ 51) इति वेट्-पवितः। पूतः । पवित्वा । पूत्वा । पिपविषते । पुनातीति । पूञो रूपं क्रैयादिकस्य ।। 974 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पूङ् पवने
-(अर्थविवरणम्) पवनं नीरजीकरणम्
इतश्चतवारः सेटः पवते पविता स्मिपूङ् रञ्ज्वशां सनि (7274) इतीट्, ओः पुयण्ज्यपरे (7480) इत्योरभ्यासस्येत्-पिपविषते विपूयविनीय (31117) इति विपूयो मुञ्जे साधुः न भाभूपूकमि (8434) इति कृति णत्वं नास्ति-प्रपवनीयम् पूङः कत्वा च (1222) इति क्त्वानिष्ठयोर्वेट्-पूतः, पवितः, पूत्वा, पवित्वा पूङ्यजोः शानन् (32128) पवमानः ल्युः (द्र0 31134) पवनः निरभ्योः पूल्वोः (3328) निष्पावः हलसूकरयोः पुवः (32183) त्रन् पोत्रम् कर्तरि चर्षिदेवतयोः (32186) इत्रन् पवित्रम् नप्तृनेष्टृत्वष्टृ (उ0 295) इति पोता ऋत्विक् हसिमृग्रिण्वामि (उ0 386) इति तन्-पोतः शावको, नौभेदश्च छापूङ्खडिभ्यो गक् (तु0 उ0 1124) पूगः क्रमुकः, संघः पुवो ह्रस्वश्च (उ0 4165) इति क्त्रः-पुत्रः पूङो यण् णुड्ध्रस्वश्च (दश0 उ0 816 कपाठः) पुण्यम् इः (तु0उ04138) पविः क्र्यादौ पूञ् (911) पुनीते, पुनाति 937
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पूङ् (अर्थः) पवने
एतदादयो डीङन्ता उदात्ता आत्मनेपदिनः ( पवते पुपुवे पविता पविष्यते पवताम् अपवत पवेत पविषीष्ट अपविष्ट पिपविषते ) "सनि ग्रहगुहोश्च'' इति चकारेणोगन्तानां समुच्चयात् निषेधे प्राप्ते तदपवादः "स्मिपूङ्'' इति इट् "द्विर्वचनेऽचि'' इति गुणावादेशयोः स्थानिवत्त्वात्पूशब्दस्य द्विर्ववचनं, पुयण्जीत्यभ्यासस्येत्वं, ( पोपूयते पोपोति पावयति अपीपवत् पूत्वा पवित्वा पूतवान् पवितवान् पूतं, पवितम् ) "पूङश्च'' इति क्त्वानिष्ठयोर्वेडागमः "पूङः क्त्वा च'' इति सेटोः क्त्वानिष्ठयोर्नित्यमकित्त्वं, पूङ इति सानुबन्धकनिर्देशात् यङ्लुकि निष्ठायां कित्त्वमेव ( पोपुवितम् पोपुवितवान् ) इति क्त्वायां तु "न क्त्वा सेट्''इति कित्त्वनिषेधात् (पोपुवित्वा)इति भवति (पवमानः) "पूङ्यजोः शानन्''इति शानन्प्रत्ययः (पोत्रं) हलस्य सूकरस्य वा मुखम् "हलसूकरयोः पुवः''इति करणे ष्ट्रन्, तच्चेत् करणं हलसूकरयोरवयवो भवति (पवित्रं) दर्मः "पुवः सज्ञायाम्'' इति करणइत्रः पूयतेऽनेनेति पवित्रमृषिर्मन्त्रश्च पवत इति पवित्रम्, अग्न्यादिः "कर्त्तरि चर्षिदेवतयोः'' इति ऋषौ करणे देवतायां कर्त्तरि पवतेरित्रः यदायमित्रःकर्त्तरितदा नपुंसकलिङ्ग एवोदाहृतः पूङ् क्र्यादौ, तस्यापि ष्ट्रनित्रयोर्विधौ सामान्येन ग्रहणमित्युक्तानि रूपाणि तस्यापि 947
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पूङ् पवने”@} 2 पवनम् = शोधनम्।
‘श्नि पुनाति पुनीते स्ताम्, पवने पवते ङितः।’ 3 इति देवः।
पावकः-विका, पावकः-विका, 4 पिपविषकः-षिका, पोपूयकः-यिका
पविता-त्री, पावयिता-त्री, पिपविषिता-त्री, पोपूयिता-त्री
-- पावयन्-न्ती, पावयिष्यन्-न्ती-ती, -- -- पवमानः, पावयमानः, पिपविषमाणः, पोपूयमानः
5 पविष्यमाणः, पावयिष्यमाणः, पिपविषिष्यमाणः, पोपूयिष्यमाणः
पूः-पुवौ-पुवः
-- -- -- 6 पूतम्-पवितम्- 7 तः-तवान्, पावितः, पिपविषितः, पोपूयितः-तवान्
पवः, 8 पवमानः, 9 पवनः, 10 पवित्रम् 11, 12 पोता, पावः, 13 पिपविषुः- 14 पिपावयिषुः, पोपुवः
पवितव्यम्, पावयितव्यम्, पिपविषितव्यम्, पोपूयितव्यम्
15 प्रपवणीयम्-प्रपवनीयम्, 16 प्रपावणीयम्-प्रपावनीयम्, पिपविषणीयम्, पोपूयनीयम्
17 18 विपूयः 19 -पव्यम्, 20 अवश्यपाव्यम्, पाव्यम्, पिपविष्यम्, पोपूय्यम्
पूयमानः, पाव्यमानः, पिपविष्यमाणः, पोपूय्यमानः
21 पवः, 22 निष्पावः, 23 उत्पावः, 24 पोत्रम्, 25 वनपोत्रः, 26 पवित्रम्, पावः, पिपविषः, पोपूयः
पवितुम्, पावयितुम्, पिपविषितुम्, पोपूयितुम्
पूतिः, पावना, विपविषा, पिपावयिषा, पोपूया
पवनम्, पावनम्, पिपविषणम्, पोपूयनम्
पूत्वा-पवित्वा, 27 पावयित्वा, पिपविषित्वा, पोपूयित्वा
प्रपूय, प्रपाव्य, प्रपिपविष्य, प्रपोपूय्य
पावम् २ पूत्वा २ -पवित्वा २ पावम् २, पावयित्वा २, पिपविषम् २, पिपविषित्वा २, पोपूयम् २
पोपूयित्वा २। 28
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९६६। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। २७)
04
=>
 [[३। सन्नन्ते, उगन्तत्वेनेण्निषेधे प्राप्ते, ‘स्मिपूङ्रञ्ज्वशां सनि’ (७-२-७४) इति नित्य- मिट्। ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्य इकारः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०८७६+ २६]
06
=>
 [[१। ‘पूङश्च’ (७-२-५१) इति निष्ठाया इड्विकल्पः। ‘पूङ्ः क्त्वा च’ (१-२-२२) इति निष्ठायाः कित्त्वनिषेधाद् गुणावादेशौ। एवं क्त्वायामपि रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]
07
=>
 [[आ। ‘पवितोऽनुगुणैर्वातैः शीतैः पूत्वा पयोनिधौ।’ भ। का। ९-३९।]]
08
=>
 [[२। कर्तरि, ‘पूङ्यजोः शानन्’ (३-२-१२८) इति शानन्प्रत्ययः। शपि, ‘आने मुक्’ (७-२-८२) इति मुगागमः।]]
09
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युप्रत्यये, अनादेशे च रूपम्। पवनः = वायुः।]]
10
=>
 [[४। ‘कर्तरि चर्षिदेवतयोः’ (३-२-१८६) इति कर्तरि ऋषौ, देवतायां वा अभिधेये सति इत्रप्रत्ययः। ऋषिः = अग्निः। ‘अग्निः पवित्रम्, स मा पुनातु, ’ (आप। श्रौ। सू। १२-१९-६) ‘वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रम्, ते मा पुनन्तु।’ (आप। श्रौतसूत्रे १२-९-६) इत्यादिषु यथा। ऋषौ करणे, देवतायाम् कर्तरि चायं प्रत्ययो ज्ञेयः।]]
11
=>
 [अग्निः, देवता वा]
12
=>
 [[५। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्ययः। बाहुलकात् इडागमाभावः।]]
13
=>
 [[B। ‘जगत् पिपविषुर्वायुः कल्पान्त इव दुर्धरः।।’ भ। का। ९-५३।]]
14
=>
 [[६। ण्यन्तात् सनि, उप्रत्यये रूपम्। अत्रापि ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासस्येकारः। तत्प्रदर्शनार्थमेवात्र रूपमेकं निदर्शितम्।]]
15
=>
 [[७। ‘न भाभूपू--’ (८-४-३४) इत्यत्र ‘पू’ इत्यनेन पूञ एव ग्रहणम्, न तु पूङः इति काशिकादिषु दृश्यते। तेनात्र णत्वं भवत्येव। क्षीरस्वामी तु अविशेषेण पूङोऽपि प्रकृतसूत्रे ग्रहणं मन्यमानः प्रपवनीयम् इति णत्वाभाव- घटितं रूपमुदाजहार।]]
16
=>
 [[८। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधोऽपि नास्य धातोरिति पक्षे रूपमेवम्। क्षीरस्वामिमते तु पूर्ववदत्रापि णत्वनिषेधः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०८७७+ २४]
18
=>
 [[१। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इत्यनेन मुञ्जेऽभिधेये विपूर्वका- दस्मात् क्यपि रूपमेवम्। अन्यत्रार्थे तु ‘अचो यत् (३-१-९७) इति यति, अवादेशे च पव्यम् इति रूपम्।]]
19
=>
 [[आ। ‘वसानां वल्कले शुद्धे विपूयैः कृतमेखलाम्।’ भ। का। ६-६१।]]
20
=>
 [[२। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। आवादेशः। अवश्यमो मकारस्य ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये’ (काशिका। ६-३-१०९) इति लोपः।]]
21
=>
 [[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्प्रत्ययः। घञपवादः।]]
22
=>
 [[४। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति निष्पूर्वकादस्मात् घञ्। निष्पावः = धान्य- विशेषः। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः’ (३-३-२०) इति घञ्यपि रूपमेवमेव। तदानीं निष्पावः = परिमाणविशेषः।]]
23
=>
 [[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
24
=>
 [[६। ‘हलसूकरयोः पुवः’ (३-२-१८३) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्। पोत्रम् = सूकरस्य, हलस्य वा मुखम्।]]
25
=>
 [[B। ‘भूदार एव वनपोत्रवतामतानीत् भूदारशब्दमसहिष्णुरिवान्तमेषाम्।।’ च। भा। १। २०।]]
26
=>
 [[७। ‘पुवः संज्ञायाम्’ (३-२-१८५) इति करणे इत्रप्रत्ययः। पवित्रम् = दर्भः, चक्रायुधं च।]]
27
=>
 [[C। ‘सूतोऽपि गङ्गासलिलैः पवित्वा सहाश्वमात्मानमनल्पमन्युः।’ भ। का। ३। १८।]]
28
=>
 [पृष्ठम्०८७८+ ३०]