| YouTube Channel

पुस्तकम् (pustakam)

 
Apte Hindi
Hindi
पुस्तकम्
नपुं*
 - पुस्त + कन्
"पोथी, हाथ की लिखी पुस्तक"
पुस्तकम्
नपुं*
 - पुस्त्+कन्
पाण्डुलिपि
पुस्तकम्
नपुं*
 - पुस्त्+कन्
एक उभरा हुआ आभूषण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हस्तलिखितम्, पुस्तकम्, काचनकी, पुस्तम्, लेखः
noun
हस्तेन लिखितं पत्रम्।
"सङ्ग्रहालयेऽस्मिन् बहूनि प्राचीनानि हस्तलिखितानि सन्ति।"
Synonyms:
 पुस्तकम्
noun
पत्राणां संकलनं यस्मिन् कश्चित् विषयः विचारः विवेचनं वा सूत्रबद्धरीत्या लिखितं मुद्रितं वा अस्ति।
"एतद् व्याकरणस्य पुस्तकम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुस्तकम्,
क्ली,
स्त्री,
 (पुस्त + स्वार्थे कन् ।)पुस्तम् । पुति इति भाषा । (यथा, हरि-वंशे । २५६ । ७६ ।“शुक्लाम्बरधरः श्रीमान् शुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः ।अर्च्चयेत यथान्यायं गन्धमालैः पृथक् पृथक् ॥
संहितापुस्तकान् राजन् ! प्रयतः शिष्टसम्मतः ॥
”)तस्य परिमाणं यथा, --“मानं वक्ष्ये पुस्तकस्य शृणु देवि ! समासतः ।मानेनापि फलं विन्द्यादमाने श्रीर्हता भवेत् ॥
हस्तमात्रं मुष्टिमात्रमाबाहुद्वादशाङ्गुलम् ।दशाङ्गुलं तथाष्टौ च ततो हीनं न कारयेत् ॥
”तस्य वेधो यथा, --“वेधद्वयं मुष्टिहस्तं बाहुमात्रे चिरन्तकम् ।समभागे महेशानि ! हस्तादौ रूपरन्ध्रकम् ॥
अष्टाङ्गुलं परित्यज्य भध्ये वेधं न कारयेत् ।प्रादेशादौ भवेद्रन्ध्रो द्व्यङ्गुले वा समाचरेत् ॥
पुस्तकस्य च आद्यन्ते यन्त्रवेधं विकल्पयेत् ।भार्य्याहानिर्भवेदाशु धनानां वा क्षयो भवेत् ॥
दग्धरन्ध्रे भवेत् पीडा वर्त्तुलं शुभदं भवेत् ।”चतुष्कोणे विप्लवस्तु त्रिकोणे मरणं भवेत् ॥
पुस्तककरणपत्रं यथा, --“भूर्जे वा तेजपत्रे वा ताले वा ताडिपत्रके ।अगुरुणापि देवेशि ! पुस्तकं कारयेत् प्रिये ! ॥
सम्भवे स्वर्णपत्रे च ताम्रपत्रे च शङ्करि ! ।अन्यवृक्षत्वचि देवि ! तथा केतकिपत्रके ॥
मार्त्तण्डपत्रे रौप्ये वा वटपत्रे वरानने ! ।अन्यपात्रे वसुदले लिखित्वा यः समभ्यसेत् ।स दुर्गतिमवाप्नोति धनहानिर्भवेद्ध्रुवम् ॥
”पुस्तके वेदलिखननिषेघो यथा, --“वेदस्य लिखनं कृत्वा यः पठेद्ब्रह्महा भवेत् ।पुस्तकंवा गृहे स्थाप्यं वज्रपातो भवेद्ध्रुवम् ॥
”युगभेदे पुस्तकाक्षरस्थदेवा यथा, --“सत्येऽक्षरे स्थितः शम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।प्रजापतिर्द्वापरे च त्रेतायां सूर्य्य एव च ।कृते युगे पिनाकी च कलौ लिप्यक्षरे हरिः ॥
”तल्लेखकपूजाफलं यथा, --“आरम्भे च समाप्तौ च लेखकं प्रतिपूजयेत् ।हरिञ्च गन्धपुष्याद्यैर्वस्त्रैश्च सुमनोहरैः ॥
यावदक्षरसंख्यानं प्रतिपत्रे च सुन्दरि ! ।तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके वसेच्चिरम् ॥
”वेतनग्रहणे लेखकस्य दोषो यथा, --“वेतनं यस्तु गृह्णीयात् लिखित्वा पुस्तकं स तु ।यावदक्षरसंख्यानं तावच्च नरके वसेत् ॥
”भूमौ पुस्तकलेखनस्थापननिषेधो यथा, --“न भूमौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तकं लिखेत् ।न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥
भूकम्पग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् ।भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता ।तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥
”इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे सप्तमपटलः ॥
* ॥
तस्य दानफलं यथा, --विप्राय पुस्तकं दत्त्वा धर्म्मशास्त्रस्य च द्विज ! ।पुराणस्य च यो दद्यात् स देवत्वमवाप्नुयात् ॥
शास्त्रदृष्ट्या जगत् सर्व्वं सुश्रुतञ्च शुभाशुभम् ।तस्मात् शास्त्रं प्रयत्नेन दद्याद्बिप्राय कार्त्तिके ॥
वेदविद्याञ्च यो दद्यात् स्वर्गे कल्पत्रयं वसेत् ।आत्मविद्याञ्च यो दद्यात्तस्य संख्या न विद्यते ॥
त्रीणि तुल्यप्रदानानि त्रीणि तुल्यफलानि च ।शास्त्रं कामदुधा धेनुः पृथिवी चैव शाश्वती ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ११७ अध्यायः ॥
* ॥
वेदशास्त्रादिदानफलं यथा, --“वेदार्थयज्ञशास्त्राणि धर्म्मशास्त्राणि चैव हि ।मूल्येन लेखयित्वा यो दद्याद्याति स वैदिकम् ॥
इतिहास्पुराणानि लिखित्वा यः प्रयच्छति ।ब्रह्मदानसमं पुण्यं प्राप्नोति द्बिगुणीकृतम् ॥
”इति गारुड २१५ अध्यायः ॥
* ॥
भागवतदानविधानं तु पारायणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥