| YouTube Channel

पुरुषोत्तम (puruSottama)

 
शब्दसागरः
English
पुरुषोत्तम
m.
 (-मः) An excellent or superior man.
2. VISHṆU.
3. A Jina,
one of the generic terms for a deified chief of the Jaina sect.
4.
The fourth of the nine Vāsudevas of the jainas, the son of
SOMA.
E.
 पुरुष mankind, उत्तम best.
Capeller Eng
English
पुरुषोत्तम
m.
 the best of men or of servants
the
supreme spirit (Viṣṇu or Kṛṣṇa).
Yates
English
पुरुषो_त्तम (मः) 1.
m.
 A good man
Vishnu
a
Jaina
4th
Vasudeva.
Spoken Sanskrit
English
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 Supreme Spirit
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 excellent or superior man
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 arhat
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 best of servants
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 good attendant
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 highest being
पुरुषोत्तम puruSottama
m.
 best of men
Wilson
English
पुरुषोत्तम
m.
 (-मः) An excellent or superior man.
2 VIṢṆU.
3 A Jina, one of the generic terms for a deified chief of the Jaina
sect.
4 The fourth of the nine Vāsudevas of the Jainas, the son of SOMA.
E.
 पुरुष mankind, उत्तम best.
Monier Williams Cologne
English
पुरुषोत्तम a See below.
पुरुषोत्तम b
m.
 the best of men, an excellent or superior man,
Hariv.
Sāh.
the best of servants, a good attendant,
Kāv.
the highest being, Supreme Spirit,
N.
 of Viṣṇu or Kṛṣṇa,
MBh.
Kāv.
&c.
 (IW. 91
n.
 3
&c.
 )
=
 -क्षेत्र,
Cat.
(with Jainas) an Arhat
N.
 of the fourth black Vāsudeva
a Jina (one of the generic terms for a deified teacher of the Jaina sect)
N.
 of sev. authors and various men (also -दास, -दीक्षित, -देव, -देव-शर्मन्, -पण्डित, -प्रसाद, -भट्ट, -भट्टात्मज, -भारत्य्-आचार्य, -मिश्र, -मनु-सुधीन्द्र, -सरस्वती, °माचाय, °मानन्द-तीर्थ, °मानन्द-यति, °माश्रम).
Macdonell
English
पुरुषोत्तम puruṣa‿uttama,
m.
 best of men
🞄excellent servant
highest person, supreme 🞄soul, ep. of Viṣṇu or kṛṣṇa
N.
-upahāra,
m.
 human sacrifice.
Hindi
Hindi
हे श्रीभगवान
Apte Hindi
Hindi
पुरुषोत्तमः
पुं*
 पुरुषः-उत्तमः -
श्रेष्ठ पुरुष
पुरुषोत्तमः
पुं*
 पुरुषः-उत्तमः -
"परमात्मा, विष्णु या कृष्ण का विशेषण"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुरुषोत्तम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
व्युत्पत्तिः - > पुरुषेभ्यः पुरुषेषु वा उत्तमः
प्रयोगाः - > १) "बद्धादिपुरुषेभ्यो योह्युत्कृष्टः पुरुषोत्तमः" २) "नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः"
उल्लेखाः - > निरुक्तिः, वि० स०
पुरुषोत्तम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ /ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷ
प्रयोगाः - > "अधिगम्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमत्ततः"
उल्लेखाः - > नैष० २-१
L R Vaidya
English
puruza-uttama {% m. %} 1. an excellent man
2. an epithet of Vishṇu or Kṛishṇa (यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः Bg.xv.18).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
पुरुषोत्तम guru of Gaṅgādāsa (Chandomañjarī). Oxf.
198^b.
पुरुषोत्तम father of Janārdana, grandfather of Rāmacandra
(Rādhāvinoda).
पुरुषोत्तम father of Mukunda, father of Śambhu, father
of Viśvanāthadeva (Kuṇḍakaumudī). Oxf. 341^b.
पुरुषोत्तम father of Viśvanātha (Viśvaprakāśapaddhati).
पुरुषोत्तम father of Kṛṣṇadāsa, Dāmodara, Nārāyaṇa,
Haridāsa (Prastāvaratnākara 1557). BP. 359.
पुरुषोत्तम See Puruṣottamadeva.
पुरुषोत्तम poet. Skm. See Puruṣottamadeva.
पुरुषोत्तम wrote on Alaṃkāra. Quoted in Sāhityadarpaṇa
p. 254, by Kavicandra Oxf. 211^b.
पुरुषोत्तम
Āvirbhāvatirobhāvavādārtha.
Prahastavāda.
Bimbapratibimbavāda.
Svavṛttivāda.
पुरुषोत्तम
Utsavapratāna.
पुरुषोत्तम
Gāyatrīkārikābhāṣya. B. 4, 50. Called Gāya-
tryādyarthaprakāśakārikāvivaraṇa P. 12, Viva-
raṇakārikāṭīkā P. 13.
पुरुषोत्तम
Tattvadīpaprakāśāvaraṇabhaṅga. K. 24. See Bhā-
gavata^0 by Pītāmbara.
पुरुषोत्तम
Nirodhalakṣaṇaṭīkā.
पुरुषोत्तम
Nṛsiṃhatāpanīyopaniṣaṭṭīkā.
पुरुषोत्तम
Paṇḍitakarabhiṇḍipāla.
पुरुषोत्तम
Prasthānaratnākara.
पुरुषोत्तम (?):
Bhagavadbhaktiratnāvalī.
पुरुषोत्तम
Bhāgavatanibandhayojanā.
Bhāgavatapurāṇasvarūpaviṣayakaśaṅkānirāsa.
पुरुषोत्तम
Mukticintāmaṇi and C..
पुरुषोत्तम
Vedāntamālā.
पुरुषोत्तम
Śaṅkhacakradhāraṇavāda.
पुरुषोत्तम
Saṃnyāsanirṇaya.
पुरुषोत्तम
Subhāṣitamuktāvalī.
पुरुषोत्तम son of Pītāmbara, pupil of Vallabhācārya:
Avatāravādāvah. He mentions Viṭṭhaleśvara.
Dravyaśuddhi and Dīpikā.
Navaratnaṭippaṇī.
Pattrāvalambanaṭīkā.
Vallabhāṣṭakaṭīkā.
Vidvanmaṇḍanaṭīkā Suvarṇasūtra.
Siddhāntarahasyavivaraṇa.
Siddhāntavāṅmālā.
Sevāphalastotraṭīkā.
पुरुषोत्तम son of Viṣṇu:
Viṣṇukalpalatā and its C. Viṣṇukalpalatāpra-
bodha.
पुरुषोत्तम, son of Rāmakṛṣṇa, father of Ḍhuṇḍhirāja
(Kuṇḍakalpalatā).
पुरुषोत्तम
Adhyātmakārikāvaliṭīkā.
पुरुषोत्तम
Makarandaṭīkā.
पुरुषोत्तम author of Mukticintāmaṇi. In Haug's MS. 327
(of 1628) he is called Gajapatiśrīpuruṣottamadeva.
पुरुषोत्तम
Saṃvatsaranirṇayapratāna.
पुरुषोत्तम son of Devarāja:
Agniṣṭomakratukḷpti.
पुरुषोत्तम son of Pītāmbara:
Vallabhāṣṭakavivṛtiprakāśa (not Vallabhāṣṭa-
kaṭikā).
पुरुषोत्तम son of Mādhava, son of Cakradatta, son of
Śrīkaṇṭhadatta:
Dravyaguṇa med.
पुरुषोत्तम
Audgātraprayoga.
Puṇyāhavācanaprayoga.
पुरुषोत्तम
Bhāgavatapurāṇasvarūpaśaṅkānirāsa.
पुरुषोत्तम son of Pītāmbara:
Bhāgavatatattvadīpaṭīkā.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skyes mchog
१) परम २) पर / +पुरुष ३) पुङ्गव ४) पुरुषोत्तम ५) प्रधानपुरुष
skyes mchog pa
पुरुषोत्तम
skyes bu mchog
१) उत्तमपुरुष २) पुरुषोत्तम
skyes bu'i mchog
पुरुषोत्तम
khyab 'jug
१) अ २) अज ३) कृष्ण ४) पुरुषोत्तम ५) विधि ६) विष्णु ७) सकीर्ण
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अर्हञ्जिनः पारगतस्त्रिकालवित्क्षीणाष्टकर्मा परमेष्ठ्यधीश्वरः ।
शंभुः स्वयंभूर्भगवाज्जगत्प्रभुस्तीर्थंकरस्तीर्थकरो जिनेश्वरः ॥ २४ ॥
स्याद्वाद्यभयदसार्वाः सर्वज्ञः सर्वदर्शिकेवलिनौ ।
देवाधिदेवबोधिदपुरुषोत्तमवीतरागाप्ताः ॥ २५ ॥
-wordlist-
अर्हन् (पुं), जिन (पुं), पारगत (पुं), त्रिकालवित् (पुं), क्षीणाष्टकर्मन् (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अधीश्वर (पुं), शम्भु (पुं), स्वयम्भू (पुं), भगवत् (पुं), जगत्प्रभु (पुं), तीर्थङ्कर (पुं), तीर्थकर (पुं), जिनेश्वर (पुं), स्याद्वादिन् (पुं), अभयद (पुं), सार्व (पुं), सर्वज्ञ (पुं), सर्वदर्शिन् (पुं), केवलिन् (पुं), देवाधिदेव (पुं), बोधिद (पुं), पुरुषोत्तम (पुं), वीतराग (पुं), आप्त (पुं)
--source--
विष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो
दाशार्हः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ ।
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपति-
र्दैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजोऽधोक्षजः ॥ २१४ ॥
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः ।
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ २१५ ॥
दामोदरः शौरिसनातनौ विधुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः ।
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ २१६ ॥
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः ।
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ २१७ ॥
श्रीवत्सो देवकीसूनुर्गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः ।
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरोऽपि च ॥ २१८ ॥
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् ।
-wordlist-
विष्णु (पुं), जिष्णु (पुं), जनार्दन (पुं), हरिकेश (पुं), हृषीकेश (पुं), अच्युत (पुं), केशव (पुं), दाशार्ह (पुं), पुरुषोत्तम (पुं), अब्धिशयन (पुं), उपेन्द्र (पुं), अज (पुं), इन्द्रानुज (पुं), विष्वक्सेन (पुं), नरायण (पुं), जलशय (पुं), नारायण (पुं), श्रीपति (पुं), दैत्यारि (पुं), पुराणपुरुष (पुं), यज्ञपुरुष (पुं), तार्क्ष्यध्वज (पुं), अधोक्षज (पुं), गोविन्द (पुं), षड्बिन्दु (पुं), मुकुन्द (पुं), कृष्ण (पुं), वैकुण्ठ (पुं), पद्मेशय (पुं), पद्मनाभ (पुं), वृषाकपि (पुं), माधव (पुं), वासुदेव (पुं), विश्वम्भर (पुं), श्रीधर (पुं), विश्वरूप (पुं), दामोदर (पुं), शौरि (पुं), सनातन (पुं), विधु (पुं), पीताम्बर (पुं), मार्ज (पुं), जिन (पुं), कुमोदक (पुं), त्रिविक्रम (पुं), जह्नु (पुं), चतुर्भुज (पुं), पुनर्वसु (पुं), शतावर्त (पुं), गदाग्रज (पुं), स्वभू (पुं), मुञ्जकेशिन् (पुं), वनमालिन् (पुं), पुण्डरीकाक्ष (पुं), बभ्रु (पुं), शशबिन्दु (पुं), पृश्निशृङ्ग (पुं), धरणीधर (पुं), पाण्डवायन (पुं), सुवर्णबिन्दु (पुं), श्रीवत्स (पुं), देवकीसूनु (पुं), गोपेन्द्र (पुं), विष्टरश्रवस् (पुं), सोमसिन्धु (पुं), जगन्नाथ (पुं), गोवर्धनधर (पुं), यदुनाथ (पुं), गदाभृत् (पुं), शार्ङ्गभृत् (पुं), चक्रभृत् (पुं), श्रीवत्सभृत् (पुं), शङ्खभृत् (पुं)
--source--
स्वयंभू रुद्रतनयः सोमभूः पुरुषोत्तमः ॥ ६९५ ॥
-wordlist-
स्वयम्भू (पुं), रुद्रतनय (पुं), सोमभू (पुं), पुरुषोत्तम (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विष्णु
विष्णु, कृष्ण, केशव, मञ्जुकेशी, श्रीवत्साङ्क, श्रीपति, पीतवासस्, विष्वक्सेन, विश्वरूप, मुरारि, शौरि, शार्ङ्गिन्, पद्मनाभ, मुकुन्द, गोविन्द, धरणिधर, सुपर्णकेतु, वैकुण्ठ, जलशयन, चतुर्भुज, दैत्यारि, मधुमथन, रथाङ्गपाणि, दाशार्ह, क्रतुपुरुष, वृषाकपि, जनार्दन, अधोक्षज, वासुदेव, दामोदर, श्रीधर, अच्युत, उपेन्द्र, इन्द्रावरज, बभ्र, हरि, हृषीकेश, आत्मभू, पुण्डरीकाक्ष, श्रीवत्स, विष्टरश्रवस्, नारायण, जगन्नाथ, वनमाली, गदाधर, सनातन, जिन, शम्भु, विधि, वेधस्, गदाग्रज, कैटभारि, अज, जिष्णु, कंसजित्, पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी,
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः,
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004
नाममाला
Sanskrit
कृष्ण, दामोदर, विष्णु, उपेन्द्र, पुरुषोत्तम, केशव, हृषीकेश, शार्ङ्गिन्, नारायण, हरि, केशीसूदन, मधुसूदन, बलिसूदन, बाणसूदन, हिरण्यकशिपुसूदन, मुरसूदन, शौरि, पद्मनाभ, अधोक्षज, गोविन्द, वासुदेव
कृष्णो दामोदरो विष्णुरुपेन्द्रः पुरुषोत्तमः ।
केशवश्च हषीकेशः शार्ङ्गी नारायणो हरिः ॥ ७४ ॥
केशी मधुर्बलिर्बाणो हिरण्यकशिपुर्मुरः ।
तदादिसूदनः शौरिः पद्मनाभोऽप्यधोक्षजः ॥ ७५ ॥
गोविन्दो वासुदेवश्च लक्ष्मीः श्रीर्गोमिनीन्दिरा ।
तत्पतिः शैलभूम्यादिधरश्चक्रधरस्तथा ॥ ७६ ॥
verse 0.1.1.74
page 0039
Mahabharata
English
Purushottama (“the highest being”) = Kṛshṇa (Vishṇu): I, 2508 (i.e. Vishṇu), ††3835 (Vāsudevasya), 7551 (Dāśārhaḥ), 7998
II, 964, 1588
III, 481, 541, 892, 1637 (Vishṇau), 8395 (Nārāyaṇaḥ prabhur Vishṇuḥ śāśrataḥ Pºaḥ, in Badarī), 8758 (i.e. Vishṇu), 12593, 13500 (i.e. Vishṇu), 13573 (do.)
V, 2527, 2560, 2569 (etymology), 2847, 2868, 2941, 3208, 3218, 3257, 4124, 4386 (Acyutaḥ), 4658, 4673
VI, 1142, 1219, 1249, 1400, 1401, 3016 (bhūtātmā), 3018 (do.), 3026 (slew Madhu and Kaiṭabha), 3045, 4869
VII, 2587 (Kº), 2963 (Vishṇo…Kṛshṇa), 6472, 8277 (Kº)
VIII, †4613, †4683, IX, 3528
X, 741, 752
XI, 443 (Puṇḍarīkākshaṃ)
XII, 1503 (Vishṇo Jishṇo Hare Kṛshṇa), 1560, 1604 (Kº), 1692 (Keśavaṃ), 1693, 4078 (Govindaḥ, i.e. Vishṇu), 4079 (= do.), 7525 (bhūtātmā), 7526, 7532, †10084 (i.e. Vishṇu), 12325 (do.), 12734 (i.e. Nārāyaṇa (Vishṇu)), 12747 (do.), 12779 (do.), ††12864 (= Mahāpurusha), 12997 (i.e. Nārāyaṇa (Vishṇu)), 13357 (do.), 13372 (do.), 13379 (do.), 13411 (do.), 13518 (do.), 13521 (do.), 13549 (do.), 13566 (do.), 13618 (do.), 13627 (do.), 13736 (=?), 13909 (=?)
XIII, 965, 6939 (i.e. Vishṇu), 6952 (do., 1000 names), 7065 (i.e. Vishṇu), 7069 (do.), 7745
XIV, 1597, 1942 (Kº), 1973 (Kº). Cf. Uttamapūrusha.
*Purushottama^2, said of various men: II, 582 (Cedishu, i.e. Śiśupāla?), 583 (i.e. Pauṇḍraka Vāsudeva?)
III, 1641 (i.e. Arjuna).--Do.^2, dual (ºau) = Nara and Nārāyaṇa: XII, 13343.
पुराणम्
English
पुरुषोत्तम / PURUṢOTTAMA. śrī kṛṣṇa. He got this name because of his pūraṇa (filling) and Sadana (sitting) (Chapter 70, Udyoga Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुरुषोत्तमः,
पुं,
 (पुरुषेषु उत्तमः ।) विष्णुः । इत्य-मरः । १ । १ । २१ ॥
(यथा, रघुः । ३ । ४९ ।“हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतःमहेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः ।तथा विदुर्म्मां मुनयः शतक्रतुंद्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥
”एतन्निरुक्तिर्यथा, महाभारते । ५ । ७० । १० ।“पुराणात् सदनाच्चापि ततोऽसौ पुरुषो-त्तमः ॥
”)जिनराजविशेषः । तत्पर्य्यायः । सोमभूः २ ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ३५९ ॥
पुरुषेषु मध्येउत्तमः । यथा, धर्म्मपुराणे ।“विशेषसमभावस्य पुरुषस्यानघस्य च ।अरिमित्रेऽप्युदासीने मनो यस्य समं व्रजेत् ॥
समो धर्म्मः समः स्वर्गः समो हि परमं तपः ।यस्यैवं मानसं नित्यं स नरः पुरुषोत्तमः ॥
”(पुरुषोत्तमो जगन्नाथोऽस्त्यत्रेति । अच् ।उत्कलखण्डैकदेशः । स तु पीठस्थानानामन्य-तमः । तत्र भगवती विमलारूपेण विराजते ।यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६४ ।“गयायां मङ्गला प्रोक्ता विमला पुरुषोत्तमे ॥
”ग्रन्थकर्त्तृविशेषः । स तु प्रयोगरत्नमालाव्याकर-णस्य द्विरूपैकाक्षरहारावलीकोषाणां अन्ये-षाञ्च कतिपयग्रन्थानां प्रणेता ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुरुषोत्तम
पु०
 पुरुषेषु उत्तमः । नारायणे “यस्मात् क्षर-मतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे चप्रथितः पुरुषोत्तमः” गीता । अत्र समासादिविवेकःगुरूत्तमशब्दे २६२४ पृ० दृश्यः ।
Capeller
German
पुरुषोत्तम
m.
 bester der Männer o. Diener
höchste PErson, höchster Geist (Viṣṇu
o. Kṛṣṇa).