| YouTube Channel

पुरुषार्थ (puruSArtha)

 
शब्दसागरः
English
पुरुषार्थ
m.
 (-र्थः) A human object: as the gratification of desire, ac-
quirement of wealth, discharge of duty, and final emancipation.
n.
 (-र्थं) Adv. For, or on account of man.
E.
 पुरुष, and अर्थ object.
Capeller Eng
English
पुरुषार्थ
m.
 any object or aim of men
°प्रयोजन
n.
means for obtaining it.
Yates
English
पुरुषा_र्थ (र्थः) 1.
m.
 Object of pursuit.
adv. (थं) For man as wealth.
Wilson
English
पुरुषार्थ
m.
 (-र्थः) A human object: as the gratification of desire,
acquirement of wealth, discharge of duty, and final emancipation.
n.
 adv.
(-र्थ) For or on account of man.
E.
 पुरुष, and अर्थ object.
Monier Williams Cologne
English
पुरुषार्थ
m.
 any object of human pursuit
any one of the four objects or aims of existence (viz. काम, the gratification of desire
अर्थ, acquirement of wealth
धर्म, discharge of duty
मोक्ष, final emancipation),
Mn.
Prab.
Kap.
 (-त्व
n.
 ),
Sāṃkhyak.
&c.
human effort or exertion,
MBh.
R.
&c.
Apte Hindi
Hindi
पुरुषार्थः
पुं*
 पुरुषः-अर्थः -
"मानवजीवन के चार मुख्य पदार्थों (अर्थात् धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष) में से एक"
पुरुषार्थः
पुं*
 पुरुषः-अर्थः -
"मानवप्रयत्न या चेष्टा, पुरुषकार"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुरुषार्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷನ ಪ್ರಯೋಜನ /ಪುರುಷನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಭೋಗಾಪವರ್ಗರೂಪವಾದ ವಿಷಯ /ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯ
व्युत्पत्तिः - > पुरुषस्य अर्थः भोगापवर्गरूपं प्रयोजनम्
प्रयोगाः - > "त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम्"
उल्लेखाः - > कुमा० २-१३
विस्तारः - > ಪುರುಷಾರ್ಥವು ಧರ್ಮ ಅರ್ಥ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಗಳೆಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. "धर्मार्थकाममिक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः" - अग्निपु०
पुरुषार्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷಾಕಾರ /ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನ
प्रयोगाः - > "दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति । दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥"
उल्लेखाः - > भा० वन० १७९-२७
L R Vaidya
English
puruza-arTa {% m. %} one of the four principal objects of human existence (viz., धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष). See under अर्थ.
Indian Epigraphical Glossary
English
puruṣ-ārtha (IE 7-1-2), ‘four’.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुरुषार्थः,
पुं,
 (पुरुषस्य अर्थः ।) पुरुषस्य प्रयो-जनम् । स च चतुर्विधः । यथा, अग्निपुराणे ।“धर्म्मार्थकाममोक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः ॥
”(यथा, मनुः । ७ । १०० ।“एतच्चतुर्व्विधं विद्यात् पुरुषार्थप्रयोजनम् ॥
”)गोस्वामिमते भक्तिः पञ्चमपुरुषार्थः ॥
(पुरुष-कारः । यथा, महाभारते । ३ । १७९ । २७ ।“दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति ।दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुरुषार्थ
पु०
 ६ त० । १ धर्मार्थकाममोक्षरूपेषु पुरुषस्य इष्टेषु“धर्मार्थकाममोक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः” अग्निपु० ।वैष्णवमते भक्तिरपि पुरुषेष्टत्वात् पुरुषार्थः । २ पुरुष-प्तयोजनमात्रे च कत्वर्थशब्दे २२८५ पृष्ठादौ दृश्यम् ।४ साङ्ख्यमते पुरुषाय बुद्धेरिष्टे भोगेऽपवर्गे च ।