| YouTube Channel

पुरु (puru)

 
शब्दसागरः
English
पुरु
mfn.
 (-रुः-रुः-रु) Much, many, exceeding.
m.
 (-रुः)
1. The name of
a king, the sixth monarch of the lunar line. He was the youngest
son of king Yayāti and Sharmishthā, who consented to give
his youth and beauty to his father in exchange for his infirmities.
After a thousand years Yayāti restored to him his youth and
made him king of Pratishthāna. He was an ancestor of the
Kauravas and Pāndavas.
2. Heaven, or the world and residence
of immortals.
3. The farina of a flower.
4. The name of a Daitya.
f.
 (-रुः) The name of a river said to run a little to the north-
west of the Saraswati
E.
 पॄ to cherish or fill well, Unādi
aff.
 कु.
Capeller Eng
English
पुरु॑
f.
 पूर्वी॑ much, many (in l. l. only °—)
m.
N.
 of an
ancient king
n.
 पुरु॑ or पुरू॑ much, often, greatly
superl.
पुरुत॑म or पुरुत॑म very much or many, very frequent, often
repeated,
n.
adv.
Yates
English
पुरु (रुः-रुः-रु)
a. Much, many.
m.
Name of a king
of a demon
heaven
farina.
f.
 Name of a river.
Wilson
English
पुरु
mfn.
 (-रुः-रुः-रु) Much, many, exceeding.
m.
 (-रुः)
1 The name of a king, the sixth monarch of the lunar line.
2 Heaven, or the world and residence of immortals.
3 The farina of a flower.
4 The name of a Daityas.
f.
 (-रुः) The name of a river, said to run a
little to the north-west of the Sarsūti.
E.
 पॄ to cherish or fill, Uṇādi
aff.
 कु.
Apte
English
पुरु [puru],
a.
 (-रु -र्वी
f.
 ) [पृ-पालनपोषणयोः कु
Uṇ.*
 1.24] Much, abundant, excessive, many
(in classical literature पुरु occurs usually at the beginning of proper names)
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते Bṛi.
Up.*
 2.5.19
स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्तस्तु पुरुलम्पटः
Bhāg.*
 7.15.7.
रुः The pollen of flowers.
Heaven, the world of the immortals.
N.
 of a demon killed by Indra.
N.
 of a prince, the sixth monarch of the lunar race. [He was the youngest son of Yayāti and Śarmiṣṭhā. When Yayāti asked his five sons if any one of them would exchange his youth and beauty for his own decrepitude and infirmities, it was Puru alone who consented to make the exchange. After a thousand years Yayāti restored to Puru his youth and beauty and made him successor to the throne. Puru was the ancestor of the Kauravas and Pāṇḍavas.]
ind.
Much, exceedingly.
Repeatedly,
oft
 en.
Comp.
 -कृत, -कृत्वन्
a.
 efficacious. -जित्
m.
an epithet of Viṣṇu.
N.
 of king Kuntibhoja of his brother. -दम् gold. -दंशकः a goose. -दंश (-स) -सा, -दत्रः, -द्रुह्
m.
 epithets of Indra (Ved. ). -निष्ठ
a.
 excelling among many. -प्रौढ
a.
 possessing much self-confidence. -भोजस्m. a cloud. -लम्पट
a.
 very lustful or lascivious. -ह, -हु much, many. -हूत
a.
 invoked by many
प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूतरूपम्
Bhāg.*
 3.15.5. (-तः) an epithet of Indra
पुरुहूतध्वजः
R.*
 4.3
16.5
पुरुहूतमुख्याः (लोकपालाः)
Ku.*
 7.45.
Ms.*
 11.122. ˚द्विष्
m.
 an epithet of Indrajit. -हूतिः
m.
 an epithet of Viṣṇu.
f.
 manifold invocation.
Apte 1890
English
पुरु a. (रु
र्वी f.) [पॄ-पालनपोषणयोः कु
Uṇ. 1. 24] Much, abundant, excessive, many
(in classical literature पुरु occurs usually at the beginning of proper names).
रुः 1 The pollen of flowers.
2 Heaven, the world of the immortals.
3 N. of a demon killed by Indra.
4 N. of a prince, the sixth monarch of the lunar race. [He was the youngest son of Yayāti and Śarmiṣṭhā. When Yayāti asked his five sons if any one of them would exchange his youth and beauty for his own decrepitude and infirmities, it was Puru alone who consented to make the exchange. After a thousand years Yayāti restored to Puru his youth and beauty, and made him successor to the throne. Puru was the ancestor of the Kauravas and Pāṇḍavas].
ind. 1 Much, exceedingly.
2 Repeatedly, often.
Comp.
जित् m. {1} an epithet of Viṣṇu. {2} N. of king Kuntibhoja or his brother.
दं gold.
दंशक a goose.
दंश (स) स्,
दत्रः,
द्रुह् m. epithets of Indra (Ved.).
भोजस् m. a cloud.
लंपट a. very lustful or lascivious.
ह,
हु much, many.
हूत a. invoked by many. (
तः) an epithet of Indra
R. 4. 3, 16. 5
Ku. 7. 45: Ms. 11. 122. °द्बिष् m. an epithet of Indrajit.
ह्वतिः an epithet of Viṣṇu.
Monier Williams Cologne
English
पुरु॑ mf(पूर्वी॑)n. (√ पॄ) much, many, abundant (only पुरू, °रू॑णि, °रूणाम् and sev. cases of
f.
 पूर्वी
in later language only ibc. ),
RV.
&c.
&c.
 (°रु॑. much, often, very [also with a
compar.
 or
superl.
 ]
with सिमा, everywhere
with तिर॑स्, far off, from afar
पुरारु॑, far and wide
पुरु॑ वि॑श्व, one and all, every,
RV.
 )
पुरु॑
m.
 the pollen of a flower,
L.
heaven, paradise,
L.
(cf. पूरु)
N.
 of a prince (the son of Yayāti and Śarmiṣṭhā and sixth monarch of the lunar race),
MBh.
Śak.
of a son of Vasu-deva and Saha-devā,
BhP.
of a son of Madhu,
VP.
of a son of Manu Cākṣuṣa and Naḍvalā,
Pur.
पुरु [cf. Old
Pers.
 paru
Gk. πολύ
Goth.
 filu
Angl.Sax. feolu
Germ.
 viel.]
Monier Williams 1872
English
पुरु पुरु, उस्, वी, उ (said to be fr. rt. पॄ
mostly Ved.
in the epic and later literature only at
the beginning of proper names, except in the Bhā-
gavata-Purāṇa which affects archaic forms, where it
occurs at the beginning of comps.), much, many,
abounding, abundant, exceeding
(उस्), m. the pollen
or farina of a flower
heaven or the world and
residence of immortals
N. of a prince the son of
Yayāti and Śarmiṣṭhā and sixth monarch of the
lunar race
N. of a son of Manu Cākṣuṣa and
Naḍvalā
N. of a son of Vasu-deva and Saha-devā
N. of a river
(व्यस्), f. pl. a multitude, (Sāy.) =
बह्व्यः प्रजाः
(उ), ind. much, often, exceedingly
सिमा पुरु, everywhere, in all places
पुरूरु, very
far, far and wide
पुरु तिरः, far off, from
afar
पुरु विश्व, one and all, every
[cf. पुलु,
पूर्ण: Old Pers. परु-स्, ‘much:’ Gr. πολύ-ς,
πολλοί, πλε-ῖ-ων, πλε-ῖστο-ς, πλἠ-ν: Lat. plûs,
plûrimu-s, plêri-que: Goth. filu, ‘much
’ filu-
sna, ‘multitude:’ Old Norse flei-ri, flest-r: Old
Germ. filu, filo, vilo, ‘much:’ Mod. Germ. viel:
Angl. Sax. fela, feala, ‘much:’ perhaps Hib. mor,
‘great, big, bulky, many, noble
’ moradh, ‘aug-
mentation.’]
—पुरु-कुत्स, अस्, m., N. of a man
with the patronymic Aikṣvāka (Ved.)
N. of a son
of Mān-dhātṛ.
—पुरु-कुत्सव, अस्, m., N. of an
enemy of Indra.
—पुरुकुत्सानी, f., Ved., N. of a
woman (perhaps wife of Puru-kutsa).
—पुरु-कृत्,
त्, त्, त्, Ved. achieving great deeds, efficacious (said of
Indra and of Soma)
increasing.
—पुरु-कृत्वन्,
आ, m., Ved. achieving great deeds (said of Indra).
—पुरु-कृपा, f. abundant mercy or compassion.
—पुरु-क्षु, उस्, उस्, उ, Ved. rich in food (said of
Agni, Soma, Indra
Sāy. = पुरोडाशादि-बहुवि-
धान्नोपेत).
—पुरु-गूर्त, अस्, आ, अम्, Ved. wel-
come to many (said of Indra).
—पुरु-चेतन,
अस्, m., Ved. visible to many, very grateful to the
eyes (said of Agni and Indra
according to Sāy. =
बहूनां ज्ञातृ, सर्व-ज्ञ).
—पुरु-ज, अस्, आ,
अम्, much, for पुरुह
(अस्), m., N. of a prince
the son of Su-śānti
[cf. पुरु-जाति, पुरु-जानु।]
—पुरु-जात, अस्, आ, अम्, Ved. variously manifested,
appearing in various forms (said of Aryaman).
—पुरु-जाति, इस्, m., N. of a prince the son of Su-
śānti.
—पुरु-जानु, उस्, m., N. of a prince the son
of Su-śānti.
—पुरु-जित्, त्, m. ‘conquering many, ’
N. of a hero on the side of the Pāṇḍus and brother
of Kunti-bhoja
N. of a prince the son of Rucaka
of a son of Ānaka.
—पुरु-णामन्, आ, म्नी, अ, Ved.
‘having many names, ’ an epithet of Indra.
—पुरु-
णीथ, अम्, n., Ved. a song for many voices, choral
song
(according to Sāy.) N. of a king.
—पुरु-
त्मन्, आ, आ, अ, Ved. existing variously (said of
Indra)
(Sāy.) = बहुषु प्रदेशेषु सततं
गच्छत्.
—पुरु-त्रा, ind., Ved. variously, in various
directions, in many places
in various ways
many
times, often.
—पुरु-द, अम्, n. gold.
—पुरु-
दंशक, अस्, m. ‘many-teethed, ’ a goose (so called
from its serrated beak).
—पुरु-दंसस्, आस्, आस्, अस्,
Ved. abounding in mighty acts or operations
(आस्),
m. an epithet of Indra, (also incorrectly spelt पुरु-
दंशस्)
(असौ), m. du. an epithet of the Aśvins.
—पुरु-दत्र, अस्, आ, अम्, Ved. rich in gifts, giving
wealth (said of Indra
Sāy. = बहु-धन).
—पुरु-
दम, अस्, आ, अम्, Ved. possessing many houses,
belonging to or springing from many households.
—पुरु-दय, अस्, आ, अम्, abounding in compassion.
—पुरु-दस्म, अस्, आ, अम्, Ved. abounding in
mighty acts or operations (said of Viṣṇu and of
Soma).
—पुरु-दस्यु, उस्, उस्, उ, very rapacious.
—पुरु-दिन, आनि, n. pl., Ved. many days.
—पुरु-
द्रप्स, अस्, आ, अम्, Ved. abounding in drops of
water (said of the Maruts).
—पुरु-द्रुह्, -ध्रुक्,
क्, क्, Ved. injuring greatly
(Sāy.) = नानाविध-
द्रोह-युक्त.
—पुरु-ध and पुरु-धा, ind.,
Ved. in many ways, variously
often, frequently.
—पुरुध-प्रतीक, अस्, आ, अम्, Ved. having
various or multiform aspects
(Sāy.) = बहुधा-
विक्षिप्ताङ्ग.
—पुरु-धस्मन्, आ, आ, अ (धस्-
मन् probably for हस्मन्), Ved. much jesting
(probably an incorrect word.)
—पुरु-निःषिध्, त्,
or पुरु-निःषिध्वन्, आ, m., Ved. granting or giv-
ing abundantly
(Sāy.) = बहूनां शत्रूणां नि-
षेधक, the repeller of many foes (said of Indra).
—पुरु-निष्ठ, अस्, आ, अम्, or पुरु-निष्ठा, आस्,
आस्, अम्, Ved. excelling among many
(Sāy.) = बहु-
स्थान, having many stations.
—पुरु-नृम्ण, अस्,
आ, अम्, Ved. displaying great valour (said of In-
dra).
—पुरु-पन्था, आस्, m., Ved., N. of a man.
—पुरु-पशु, उस्, उस्, उ, Ved. rich in herds, possessing
much cattle.
—पुरु-पुत्र, अस्, आ, अम्, Ved. having
many sons or children.
—पुरु-पेश, अस्, आ, अम्,
or पुरु-पेशस्, आस्, आस्, अस्, Ved. multiform, having
various forms
(Sāy.) = बहु-रूप.
—पुरु-प्र-
जात, अस्, आ, अम्, Ved. variously propagated
(Sāy.)
= बहु-प्रादुर्भाव.
—पुरु-प्रशस्त, अस्, आ,
अम्, Ved. praised by many.
—पुरु-प्रिय, अस्, आ,
अम्, Ved. greatly beloved, beloved of many.
—पुरु-
प्रैष, अस्, आ, अम्, Ved. the inciter or instigator
of many, much inciting (said of Agni)
accompanied
by various acclamations
(Sāy.) = बहुविधम् फ-
लम् इच्छत्.
—पुरु-भुज्, क्, क्, क्, Ved. possessing
much
(Sāy.) = बहूनाम् पालक or प्रभूत-
हस्त
(occurring only in the voc. m. du. as an
epithet of the Aśvins.)
—पुरु-भू, ऊस्, ऊस्, उ, Ved.
appearing much or of high value
(Sāy.) = बहु
भवत्.
—पुरु-भूत, अस्, आ, अम्, a various reading
for पुरु-हूत, q. v.
—पुरु-भोजस्, आस्, आस्, अस्,
Ved. containing or granting many means of enjoy-
ment, greatly nourishing.
—पुरु-मनस्, आस्, आस्, अस्,
a word formed in Nirukta IX. 15 for the explanation
of 2. पुंस्.
—पुरु-मन्तु, ऊ, m. du., Ved. full of
wisdom, intelligent (said of the Aśvins
Sāy. =
बहूनां ज्ञातारौ, cognizant of many things).
—पुरु-मन्द्र, आ, m. du., Ved. delighting
many (said of the Aśvins
Sāy. = बहु-मदौ
or बहूनाम् मादयितारौ).
—पुरु-मह्न, अस्,
m., N. of a man with the patronymic Āṅgirasa.
—पुरु-माय, अस्, आ, अम्, Ved. possessing various
arts or virtues, wonderful (said of Indra and
of the chariot of the Aśvins
Sāy. = वृत्रहन-
नादि-बहुकर्मन्, बहुविधाश्चर्य, बहुवि-
ध-कर्मन्).
—पुरु-माय्य, अस्, m., Ved., N. of
a man.
—पुरु-मित्र, अस्, m., N. of a man
N. of
a follower of the Kurus.
—पुरु-मीढ or पुरु-
मीऌह, अस्, m., Ved., N. of a man with the patro-
nymic Āṅgirasa
of a son of Su-hotra and author of
the hymns Ṛg-veda IV. 43, 44
of a grandson of
Su-hotra and son of Hastin or Bṛhat
a man with the
patronymic Vaidadaśvi.
—पुरु-मेध, अस्, आ, अम्,
or पुरु-मेधस्, आस्, आस्, अम्, Ved. endowed with
wisdom
(अस् or आस्), m., N. of a man with the
patronymic Āṅgirasa, the author of the hymns Ṛg-
veda VIII. 78, 79.
—पुरु-रथ, अस्, आ, अम्, Ved.
having many chariots.
—पुरु-रवस, a wrong
reading for पुरू-रवस = पुरू-रवस्।
—पुरु-
रावन्, आ, m., Ved. much-barking or much-howling
epithet of a demon.
—पुरु-रुच्, क्, क्, क्, Ved.
much-shining, shining brightly.
—पुरु-रुज्, क्, क्,
क्, subject to many diseases.
—पुरु-रूप, अस्, आ,
अम्, Ved. multiform, variegated
(said of त्वष्टृ)
forming various shapes.
—पुरु-लम्पट, अस्, आ,
अम्, very lascivious.
—पुरु-वर्त्मन्, आ, आ, अ,
Ved. having many ways or paths.
—पुरु-वर्पस्,
आस्, आस्, अस्, Ved. multiform, variegated.
—पुरु-
वाज, अस्, आ, अम्, Ved. of great strength, powerful,
strong.
—पुरु-वार, अस्, आ, अम्, Ved. having an
ample tail (?)
rich in gifts, (Sāy.) much desired.
—पुरुवार-पुष्टि, इस्, इस्, इ, Ved. rich in treasured
wealth, granting treasured riches
(Sāy. = बहुभिर्
वरणीया अभिवृद्धिर् यस्य।)
—पुरु-वीर, अस्,
आ, अम्, Ved. abounding in men, possessed of many
men or male offspring
(Sāy. = बहुभिर् वीरैः
पुत्रादिभिर् उपेत।)
—पुरु-वेपस्, आस्, आस्, अस्,
Ved. much excited or exciting (said of Agni).
—पुरु-व्रत, अस्, आ, अम्, Ved. having many ordi-
nances (said of Soma).
—पुरु-शक्ति, इस्, इस्, इ, pos-
sessing various powers.
—पुरु-शाक, अस्, आ, अम्,
Ved. of great might, very powerful (said of Indra
Sāy. = बहुभिः स्तुत्य, बहु-सहाय).
—पुरु-
शाक-तम, आ, m. du., Ved. ‘achievers of great
exploits, ’ epithet of the Aśvins
(Sāy. = अतिशयेन
बहु-कर्माणौ or अतिशयेन बहु-सहायौ।
—पुरु-श्चन्द्र, अस्, आ, अम् (= पुरु + चन्द्र),
Ved. much-shining, resplendent
(Sāy. = बहु-
दीप्ति, said of Agni, of the Aśvins and their chariots,
&c.)
—पुरु-षन्ति, इस्, m., Ved., N. of a man.
—पुरु-ष्टुत, अस्, आ, अम्, highly lauded or ex-
tolled, praised by many.
—पुरु-सम्भृत, अस्, आ,
अम्, Ved. accumulated by many.
—पुरु-स्पार्ह, अस्,
आ, अम्, or पुरु-स्पृह्, क्, क्, क्, Ved. wished for or
desired by many.
—पुरु-हन्मन्, आ, m., Ved., N.
of a man with the patronymic Āṅgirasa or Vaikhā-
nasa, author of Ṛg-veda VIII. 59, 2.
—पुरु-हुत,
अस्, m., N. of a prince.
—पुरु-हूत, अस्, आ, अम्,
much invoked, invoked by many
(अस्), m. an
epithet of Indra
(आ), f. a form of Dākṣāyaṇī.
—पुरुहूत-द्विष्, ट्, m. ‘foe of Indra, ’ an epithet
of Indra-jit.
—पुरु-हूति, इस्, f. manifold invocation.
—पुरु-होत्र, अस्, m., N. of a son of Anu.
—पु-
रूची, f. (fr. an unused form पुर्व्-अञ्च्), Ved. abound-
ing, abundant, full, comprehensive.
—पुरूद्वह
(°रु-उद्°), अस्, m., N. of one of the sons of the eleventh
Manu.
—पुरु-रवस्, आस्, आस्, अस्, Ved. crying much
or loudly
(आस्), m., N. of a celebrated prince of
the lunar race, hero of the Vikramorvaśī (his father's
name was Budha, who was son of the Moon and
regent of Mercury, and who is supposed to have in-
stituted the three sacrificial fires
his mother's name
was Iḷā, whence his metronymic Aiḷa [cf. Ṛg-veda
X. 95, 2, 5]
he was father of Āyus and ancestor of
Puru, Dushyanta, Bharata, Kuru, Dhṛta-rāṣṭra, and
Pāṇḍu
according to Nirukta X. 46, Purū-ravas is
one of the beings belonging to the middle region of
the universe
in the Veda he seems to be connected
with the Sun as Urvaśī is with the Dawn, the word
पुरू-रवस् being then interpreted to mean ‘pos-
sessing much light, ’ cf. रवि, रुधिर
according
to some Purū-ravas is a Viśva-deva, according to
others a Pārvaṇa-śrāddha-deva).
—पुरू-रवस,
अस्, m. = पुरू-रवस्, q. v.
—पुरू-रुच्, क्, क्, क्,
Ved. much-shining.
—पुरूरुणा (°रु-उर्°), ind.,
Ved. far and wide.
—पुरू-वसु, उस्, उस्, उ, Ved.
abounding in goods or riches (said of Indra, the
Aśvins, &c.).
—पुरू-वृत्, त्, त्, त्, Ved. moving in
various ways.
—पुरु-अणीक, अस्, आ, अम्, Ved. vari-
ously manifested (said of Agni
Sāy. = बह्वीभिर्
अनीक-स्थानीयाभिर् ज्वालाभिर् युक्त, having many
flames instead of faces).
Macdonell
English
पुरु pur-ú, [√ 1. pṛ, fill]
a.
 (v-ī́) much, abundant: 🞄ad. (ú or ū́) much, often, very (with 🞄tírás, far away, from afar): C. only °—
m.
 🞄N. of an ancient prince, son of Yayāti.
Benfey
English
पुरु पुरु, in the Veda also पूरु, i. e.
पॄ + उ
I.
adj.
 ,
f.
 पुर्वी।
1. Much,
many.
2. Exceeding. adv. Very, ex-
ceedingly.
II. also पूरु,
m.
 The name
of an old prince, Śāk. 7, 4. -- Cf. πολύ
Goth. filu
A.S. fela, feala
comparat.
πλεῖον
Lat. plus.
Apte Hindi
Hindi
पुरु
वि* - पृ पालनपोषणयोः - कु
"अति, प्रचुर, अधिक, बहूत से "
पुरुः
वि* - पृ पालनपोषणयोः - कु
‘फुलों का पराग
पुरुः
वि* - पृ पालनपोषणयोः - कु
"स्वर्ग, देवलोक"
पुरुः
वि* - पृ पालनपोषणयोः - कु
"एक राजकुमार का नाम, चन्द्रवंशी राजाओं में छठा राजा"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ /ದೇವಲೋಕ
निष्पत्तिः - > पॄ (पालनपूरणयोः) - "कुः" (उ० १-२४) । उत्वम् (७-१-१०२)
व्युत्पत्तिः - > पिपर्ति पूर्यते वा
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಕರಂದ /ಪುಷ್ಪಗಳ ಪರಾಗ
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬದೊರೆ
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಾಕ್ಷುಷಮನುವಿನ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರ
प्रयोगाः - > "उरूपुरुषतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन्"
उल्लेखाः - > मार्क०
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪರ್ವತ
प्रयोगाः - > "पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः"
उल्लेखाः - > भा०
पुरु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
प्रयोगाः - > "पुरुसञ्ज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात्पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥"
पुरु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಚುರವಾದ /ಬಹಳವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ
प्रयोगाः - > "पुरुसितगुरुच्चचूपुटस्फुटचुम्बितः"
उल्लेखाः - > नैष० १९-५
पुरु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಹೆಚ್ಚಾಗಿ /ಬಹಳವಾಗಿ
L R Vaidya
English
puru {% (I) a. (f. रु or र्वी) %} Much, many, abundant
(in this sense, it is rarely used in classics
the Bhagavata has it in several places.)
puru {% (II) m. %} 1. The pollen of a flower
2. heaven
3. name of a son of Yayāti.
Bopp
Latin
पुरु
1) Adj. m. f. n. (r. पॄ i. e. पर् implere s. उ) multus.
AM.
2) m. nom. pr. regis. (Cf. पुल्, पुल, पूर्, पूर्ण
gr. πολύς, goth. filu, germ. vet. filu, filo, vilo, nostrum
viel, lat. plus quasi पुरीयस्, plurimus e plusimus
for-
tasse hib. mor «great, big, bulky, many, noble», moradh
«augmentation» mutatâ labiali mutâ in nasalem ejusdem
organi
ita lat. mul-tus
v. पूर्, पूर्ण.)
Lanman
English
purú, a. much, many. [√1pṛ, ‘fill, ’ q. v.:
cf. πολύ, AS. fela, ‘much, many.’]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
परःशताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात् ।
प्राज्यं प्रभूतं प्रचुरं बहुलं बहु पुष्कले ॥ १४२५ ॥
भूयिष्ठं पुरुहं भूयो भूर्यदभ्रं पुरु स्फिरम् ।
-wordlist-
परःशताः (पुंब), परःसहस्राः (पुंब), परोलक्षाः (पुंब), प्राज्य (क्ली), प्रभूत (क्ली), प्रचुर (क्ली), बहुल (क्ली), बहु (क्ली), पुष्कल (क्ली), भूयिष्ठ (क्ली), पुरुह (क्ली), भूयस् (क्ली), भूरि (क्ली), अदभ्र (क्ली), पुरु (क्ली), स्फिर (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
बृहद्
बृहद्, उरु, गुरु, विस्तीर्ण, पुरु, पृथु, पृथुल, महत्, विशाल, व्यूढ, विपुल, रुद्र, वरिष्ठ
वृहदुरु गुरु विस्तीर्णं पुरु पृथु पृथुलं महद्विशालं च ।
व्यूढं विपुलं रुद्रं वरिष्ठमेकार्थमुद्दिष्टम् ॥ ६९९ ॥
verse 4.1.1.699
page 0081
नाममाला
Sanskrit
वर्षीयस्, वृषभ, ज्यायस्, पुरु, आद्य, प्रजापति, ऐक्ष्वाक, काश्यप, ब्रह्मन्, गौतम, नाज, अग्रज
वर्षीयान् वृषभो ज्यायान् पुरुराद्यः प्रजापतिः ।
ऐक्ष्वाकुः(कः) काश्यपो ब्रह्मा गौतमो नाभिजोऽग्रजः ॥ ११४ ॥
verse 0.1.1.114
page 0058
Mahabharata
English
Puru^1, v. Pūru^1.
Puru^2, a king at the time of Yudhishṭhira. § 264 (Sabhākriyāp.): II, 4, 122 (waited upon Yudhishthira).
Puru^3, the charioteer of Arjuna. § 286 (Rājasūyikap.): III, 33, 1234 (Arjunasārathiḥ, B. Pūº).
Puru^4, a mountain. § 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 90, 8393 (parvataś ca Pºr nāma yatra yātaḥ Purūravaḥ).
पुराणम्
English
पुरु १ / PURU I. A kṣatriya King. He was the son of manu. manu had eleven sons of his wife naḍvalā.
पुरु २ / PURU II. A mountain. (Śloka 22, Chapter 90, Vana Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुरुः,
पुं,
 (पिपर्त्ति पूर्य्यते वेति । पॄ + “पॄभिदि-व्यधिगृधिधृषिदृशिभ्यः ।” उणा० १ । २४ ।इति कुः । “उदोष्ठ्यपूर्व्वस्य ।” ७ । १ । १०२ ।इति उत्वम् । “उरण्रपरः ।” १ । १ । ५१ ।इति रपरत्वम् ।) देवलोकः । नृपभेदः । स चययातेः कनिष्ठपुत्त्रः । (आद्यूदन्तोऽपि पाठः ।)परागः । इति मेदिनी । रे, ५८ ॥
दैत्यः । इत्यु-णादिकोषः ॥
नदीभेदे, त्रि । इति शब्दरत्ना-वली ॥
(राजविशेषः । यथा, महाभारते ।२ । ४ । २७ ।“सुकर्म्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्षणः ॥
”चाक्षुषमनोः पुत्त्रभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ७६ । ५५ ।“उरूपुरुशतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः ।चाक्षुषस्य मनोः पुत्त्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥
”पर्व्वतभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ९० । २२ ।“पर्व्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः ।भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेविते ॥
”शरीरम् । यथा, शङ्करविजये । १३ अध्याये ।“पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः ।शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥
”)प्रचुरे, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । ६३ ॥
(यथा, नैषधे । १९ । ५ ।“स्फुरति तिमिरस्तोमः पङ्कप्रपञ्च इवोच्चकैःपुरुसितगरुच्चञ्चच्चञ्चूपुटस्फुटचुम्बितः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुरु
त्रि०
 पॄ--पालनपोवणयोः कु । १ प्रचुरे अमरः २ देवलोकेमेदि० तस्य कर्मिमिः पूरणात् तथात्वम् । ३ यथातिपुत्रभेदेहरिवं० ३० अ० । तद्वंशकथा ३१ अ० । ४ तन्नामके युधिष्ठिरसभ्येनृपभेदे भा० स० ४ अ० । ५ परागे मेदि० । ६ दैत्यभेदेपुरुहूतशब्दे दुश्यम् । ७ नदीभेदे स्त्री शब्दच० ।
Capeller
German
पुरु॑
f.
 पूर्वी॑ viel, reichlich (sp. nur °—)
m.
 N. eines alten Königs.
n.
 पुरु॑ u. पुरू॑
adv. viel, oft, sehr. Superl. पुरुत॑म u.
पुरूत॑म sehr viel, häufig
n.
 adv.
Grassman
German
purú, a., das fem. pūrvī [Cu. 〔375〕], viel, reichlich [v. pur]
insbesondere 2〉 n., purú und purū́ (Prāt. 〔455〕
〔465, 71〕
〔466〕), sehr, oft, in reichlicher Menge
bei Verben oder 3〉 sehr, bei Adjektiven
4〉 purú víśvas all und jeder, pl. alle ins Gesammt
5〉 simā́ purū́ all überall
6〉 purú urú weit und breit
7〉 tirás purū́ cid durch viele Orte hindurch. Den Superl. purutáma, purūtáma siehe besonders. [Page828]
-urú [s.] {701, 9} (vidvā́n)
turī́pam {142, 10}
áṃhas {316, 9}
deṣṇám {504, 8}
spārhám {597, 3}. — 2〉 voce {150, 1}
śasta {333, 8}
śóbhamānam {356, 4}. — 3〉 〰 ścandrám {265, 15} (vielleicht puruścandrám zu lesen BR.). — 4〉 víśvāni {191, 9}
víśvas ā́ 〰 {388, 7}
viśvā {578, 1}. — 6〉 {645, 16}.
-urū́ [s.] rétas {920, 5}
vásu {327, 8} (purū́ cid). — 2〉 ā́vata {166, 13}
dhiyāyate {727, 2}
vāvṛdhus {899, 2}
dī́diānas {127, 3} (purū́ cid)
sádantas {887, 13}. — 3〉 puruhūtás {622, 32}
{636, 7}
purubhujā {427, 1}
káriṣṭhas {613, 7}. — 5〉 {624, 1}.
-urú [pl. n.] yojanā́ {207, 3}
vā́riā {351, 9}
{377, 3}
{457, 5}
{621, 22}
{643, 27}
{669, 14}
asyá madé 〰 várpāṃsi vidvā́n {485, 14}
kā́viā {659, 7}
{661, 5}
viṣpir tā́ {692, 3}
duritā́ {774, 2}.
-urū́ [dass.] {357, 4} (dádhānas)
sahásrā {62, 10}
{324, 3}
{391, 3}
{459, 13}
{849, 5}
{854, 6}
{874, 4}
vánā {363, 4}
ukthā́ {387, 4}
várāṇsi {503, 2}
sahásrāṇi (yūthā́) {670, 8}
śatā́ {81, 7}
várpāṃsi {117, 9}
sádmāni {139, 10}
yugā́ {144, 4}
rájāṃsi {166, 3}
vásūni {285, 5}
dáṃsāṃsi {427, 2}
vṛtrā́ {470, 6}
rétāṃsi {890, 14}. — 7〉 {292, 5} (rájāṃsi)
{428, 8}
{836, 1}.
-ū́ṇi [dass.] {127, 4} (vánā?)
{148, 4}
{447, 2} (neben pṛthū́ni)
{819, 19} (ní caranti mā́m)
náriā {72, 1}
{268, 5}
{312, 16}
{561, 1}
vratā́ni {84, 12}
apratī́ni {210, 4}
śárma {216, 5}
{249, 5}
kárma {264, 13}
{266, 8}
{268, 6}
sávanā {270, 8}
{325, 1}
{488, 14}
{915, 16}
{922, 6}
sádāṃsi {272, 6}
vápūṃṣi {319, 9}
ánnā {362, 5}
vásūni {442, 13}
{800, 2}
ciautnā́ {488, 2}
samudrā́ṇi {513, 3}
ratnadhéyāni {569, 3}
ratnā {586, 4}
bráhmāṇi {586, 5}
karṇaśóbhanā {687, 3}
paúṃsiā {704, 6}
ápāṃsi náriā {705, 21}
vayúnāni {870, 7}
vṛtrā́ṇi {906, 2}
rájāṃsi {937, 4}
suáśviā {939, 10}
kárvarā {946, 7}
dhā́ma {950, 3}.
-urūṇáam {36, 1} (yahvám 〰, viśā́m devā yatī́naam)
vā́riāṇaam {5, 2}
stotṝṇáam {486, 29}
mártiānaam {428, 7}.
-ūrvī́ [N. s. f.] gātús {887, 25} (reichlich, reichgesegnet).
-ūrvī́ [du. f.] mātára. (reich, reichgesegnet) {518, 5}
mā́tre (reichlich, umfangreich) {855, 6}.
-ūrvī́s [N. pl.] rātáyas {11, 3}
kṣapás {70, 7} nábhas {174, 8}
ā́pas {235, 11}
(erg. gā́vas) {238, 5}
{241, 9}
ūtáyas {248, 6}
{465, 3}
{542, 4}
jihvā́s {254, 2}
niyútas {265, 14}
dákṣiṇās {270, 5}
śurúdhas {272, 5}
{319, 8}
niṣṣídhas {285, 5}
{485, 11}
yuvatáyas jánitrīs {288, 14}
távi ṣīs {317, 1}
pravátas {318, 4}
úpamātayas {319, 3}
íṣas {442, 12}
uṣásas {469, 1}
gíras {475, 1}
{797, 11}
práśastayas {486, 3}
{632, 21}
prásitayas {548, 13}
āśásas {675, 12}
úpamātayas, práśastayas {660, 9}
srutáyas {790, 2}
ghṛtadúhas {801, 5}
yaśásas {872, 10}
sūnṛ́tās {937, 10}, mātáras {949, 3}
bṛhatī́s {1021, 9}
(pṛ́tanās?) {855, 8}.
-ūrvī́s [A. pl.] yahvī́s {59, 4}
púras {63, 2}
{205, 6}
manīṣā́s {70, 1}
camríṣas {56, 1}
śarádas {179, 1}
{312, 19}
{314, 4}
{356, 2}
{607, 2}
íṣas {181, 6}
mahī́s (apás) {202, 2}
pī́piānās {235, 10}
samdṛ́śas {239, 2}
uṣás {240, 7}
uṣásas [Page829] {315, 8} {783, 7}
{857, 7}
(uṣásas) {249, 3}
{480, 4}
māyā́s {254, 3}
íṣas {264, 18}
{480, 5}
{625, 31}
{646, 3}
{799, 9}
carṣaṇī́s {277, 2}
(gā́s) {313, 11}
dhā́rās {366, 2}
gíras {381, 3}
{705, 10}
{855, 5}
ánānubhūtīs {488, 17}
isídhas {504, 7}
apás {537, 3}
víśas {547, 10}
(dvíṣas ?) {564, 3}
(kṛṣṭī́s) {671, 2}
kṣápas {903, 2}
tanúas {924, 10}.
-ūruī́s [dass.] árātīs {485, 9}
(gā́s) {894, 12} (ánu ānónavīti).
-ūrvī́bhis pathíābhis {583, 3}
ūtíbhis {642, 16}
(práśastibhis) {393, 4}
śarádbhis {86, 6}.
-ūrvī́ṣu (ājíṣu) {389, 6} (vgl. V. _{389, 7}).
Burnouf
French
पुरु पुरु a. (पॄ
sfx. उ) nombreux. -- S.
m.
 le
ciel.
Pollen des fleurs.
Np. d'un roi de la dynastie lunaire.
Np. d'un Daitya. -- F. np. d'une rivière.
Gr.
πολύς
lat. pollen. Cf. पुल।
Stchoupak
French
पुरु-
पूर्वी- a. (ord.) iic. beaucoup de, abondant
m.
n.
 d'un
prince de la race lunaire
fils de Vasudeva
-उ (-ऊ) beaucoup, très,
souvent.
°कारकवन्त्- a. qui implique de nombreux facteurs.
°कृपा-
f.
 grande compassion.
°ज-
m.
n.
 d'un prince.
°जित्-
m.
n.
 d'un prince Kunti, fils de Rucaka
fils d'un certain
Ānaka.
°दय- a. très compatissant.
°दस्यु- a. composé surtout de voleurs (peuple).
°प्रौढ- a. qui a beaucoup de confiance en lui-même.
°मायिन्- a. qui possède beaucoup d'arts ou de vertus, merveilleux.
°मित्र-
m.
 fils de Dhṛtarāṣṭra.
°रुज्- ag. sujet à de nombreuses maladies.
°रूप- a. multiforme.
°लम्पट- a. très lascif.
°विश्रुत-
m.
 fils de Vasudeva (?).
°शक्ति- a. qui possède beaucoup de pouvoirs.
°स्तुत- a. v. très loué.
°हानि-
f.
 grosse perte.
°हूत- a. v. très invoqué
m.
 Indra
°हूतसुत-
m.
 Arjuna
°हूति-
f.
 multiple invocation.
°होत्र-
m.
 personnage, fils d'un certain Anu.
पुरू-रवस्-
m.
n.
 d'un ancien roi, amant de la nymphe Urvaśī.