| YouTube Channel

पुराणं (purANaM)

 
Hindi
Hindi
सबसे पुराना
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुराणं,
क्ली,
 (पुरा भवमिति । पुरा + “सायं-चिरंप्राह्णेप्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्युट्युलौ तुट् च ।” ४ । ३ ।२३ । इति ट्युः । “पूर्व्वकालैकसर्व्वजरत्पुराणनव-केवलाः समानाधिकरणेन ।” २ । १ । ४९ । इतिनिपातनात् तुडभावः । यद्वा, “पुराणप्रोक्तेषुब्राह्मणकल्पेषु ।” ४ । ३ । १०५ । इति निपा-तितः । यद्वा, पुरा नीयते इति । नी + ड ।णत्वञ्च ।) व्यासादिमुनिप्रणीतवेदार्थवर्णित-पञ्चलक्षणान्वितशास्त्रम् । तत्पर्य्यायः । पञ्चलक्ष-णम् २ । इत्यमरः । १ । ६ । ५ ॥
पञ्चलक्षणानियथा, सर्गः १ प्रतिसर्गः २ वंशः ३ मन्वन्तरम् ४वंशानुचरितम् ५ ॥
महापुराणस्य दश लक्ष-णानि । यथा, सर्गः १ विसर्गः २ वृत्तिः ३ रक्षा ४अन्तरम् ५ वंशः ६ वंश्यानुचरितम् ७ संस्था८ हेतुः ९ अपाश्रयः १० ॥
अथाष्टादशमहा-पुराणानि तेषां श्लोकसंख्यानि च तथा । ब्राह्मंदशसहस्रम् १ पाद्मं पञ्चपञ्चाशत्सहस्रम् २वैष्णवं त्रयोविंशतिसहस्रम् ३ शैवं चतुर्व्विंशति-सहस्रम् ४ भागवतम् अष्टादशसहस्रम् ५ नार-दीयं पञ्चविंशतिसहस्रम् ६ मार्कण्डेयं नवसह-स्रम् ७ आग्नेयं चतुःशताधिकपञ्चदशसहस्रम्८ भविष्यं पञ्चशताधिकचतुर्द्दशसहस्रम् ९ब्रह्मवैवर्त्तम् अष्टादशसहस्रम् १० लैङ्गं एका-दशसहस्रम् ११ वाराहं चतुर्व्विंशतिसहस्रम्१२ स्कान्दं शताधिकैकाशीतिसहस्रम् १३वामनं दशसहस्रम् १४ कौर्म्मं सप्तदशसहस्रम्१५ मात्स्यं चतुर्द्दशसहस्रम् १६ गारुडं ऊन-विंशतिसहस्रम् १७ ब्रह्माण्डं द्वादशसहस्रम् १८ ।समुदायेन चतुलक्षश्लोकाः । इति श्रीभागवतीय-द्वादशस्कन्धः ॥
(अपि च देवीभागवते १ स्कन्धे३ अध्याये तथा मत्स्यपुराणे ५३ अध्यायेएतद्विवरणं द्रष्टव्यम् ॥
) अपि च ।सूत उवाच ।“विस्तराणि पुराणानि चेतिहासश्च शौनक ! ।संहितां पञ्चरात्राणि कथयामि यथागमम् ॥
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं विप्र ! पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
एतदुपपुराणानां लक्षणञ्च विदुर्बुधाः ।महताञ्च पुराणानां लक्षणं कथयामि ते ॥
* ॥
सृष्टिश्चापि विसृष्टिश्च स्थितिस्तेषाञ्च पालनम् ।कर्म्मणां वासना वार्त्ता मनूनाञ्च क्रमेण च ॥
वर्णनं प्रलयानाञ्च मोक्षस्य च निरूपणम् ।उत्कीर्त्तनं हरेरेव देवानाञ्च पृथक् पृथक् ॥
दशाधिकं लक्षणञ्च महतां परिकीर्त्तितम् ।संख्यानञ्च पुराणानां निबोध कथयामि ते ॥
परं ब्रह्मपुराणञ्च सहस्राणां दशैव च ।पञ्चोनषष्टिसाहस्रं पाद्ममेव प्रकीर्त्तितम् ॥
त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवञ्च विदुर्वुधाः ।चतुर्विंशतिसाहस्रं शैवमेव निरूपितम् ॥
ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रं श्रीमद्भागवतं विदुः ।पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदीयं प्रकीर्त्तितम् ॥
मार्कण्डं नवसाहस्रं पुराणं पण्डिता विदुः ।चतुःशताधिकं पञ्चदशसाहस्रमेव च ॥
परमग्निपुराणञ्च रुचिरं परिकीर्त्तितम् ।चतुर्द्दशसहस्रानी परं पञ्चशताधिकम् ॥
पुराणप्रवरञ्चैव भविष्यं परिकीर्त्तितम् ।अष्टादशसहस्रञ्च ब्रह्मवैवर्त्तमीप्सितम् ॥
सर्व्वेषाञ्च पुराणानां सारमेव विदुर्बुधाः ।एकादशसहस्रञ्च परं लिङ्गपुराणकम् ॥
चतुर्व्विंशतिसाहस्रं वाराहं परिकीर्त्तितम् ।एकाशीतिसहस्रञ्च परमेव शताधिकम् ॥
वरं स्कन्दपुराणञ्च सद्भिरेवं निरूपितम् ।वामनं दशसाहस्रं कौर्म्मं सप्तदशैव तु ॥
मात्स्यं चतुर्द्दशं प्रोक्तं पुराणं पण्डितैस्तथा ।ऊनविंशतिसाहस्रं गारुडं परिकीर्त्तितम् ॥
परं द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं परिकीर्त्तितम् ।एवं पुराणसंख्यानं चतुर्लक्षमुदाहृतम् ॥
अष्टादशपुराणानामेवमेव विदुर्बुधाः ।एवञ्चोपपुराणानामष्टादश प्रकीर्त्तिताः ॥
* ॥
इतिहासो भारतञ्च वाल्मीकं काव्यमेव च ।पञ्चकं पञ्चरात्राणां कृष्णमाहात्म्यपूर्व्वकम् ।वाशिष्ठं नारदीयञ्च कापिलं गौतमीयकम् ।परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रञ्च पञ्चकम् ॥
पञ्चम्यः संहितानाञ्च कृष्णभक्तिसमन्विताः ।ब्रह्मणश्च शिवस्यापि प्रह्नादस्य तथैव च ॥
गौतमस्य कुमारस्य संहिताः परिकीर्त्तिताः ।इति ते कथितं सर्व्वं क्रमेण च पृथक् पृथक् ॥
अस्त्येवं विपुलं शास्त्रं ममापि च यथागमम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३२ अः ॥
पद्मपुराणमते तु ।“निस्ताराय तु लोकानां स्वयं नारायणः प्रभुः ।व्यासरूपेण कृतवान् पुराणानि महीतले ॥
पठनाच्छ्रवणाद्येषां नृणां पापक्षयो भवेत् ।घर्म्माघर्म्मपरिज्ञानं सदाचारप्रवर्त्तनम् ॥
गतिश्च परमा तद्बद्भक्तिर्भगवति प्रभौ ।तानि ते कथयिष्यामि सप्रमाणानि भूतले ॥
” * ॥
पुराणसंख्यान्तरमाह ।“पुराणानि चतुर्लक्षाण्येतानि धरणीतले ।तथा महाभारतञ्च लक्षसंख्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
पञ्चलक्षमिदं राजन् ! कथितं ब्रह्म केवलम् ।वेदः पञ्चमनामैष लोकनिस्तारकः परः ॥
तत्र पद्मपुराणञ्च प्रथमं स प्रणीतवान् ।ततोऽन्यानि पुराणानि कृत्वा षोडश तु क्रमात् ॥
अष्टादशं भागवतं सारमाकृष्य सर्व्वतः ।कृतवान् भगवान् व्यासः शुकञ्चाध्यापयत् सुतम् ॥
”इति पातालखण्डे ७१ अध्यायः ॥
* ॥
आख्यानादिभिः सह व्यासः पुराणं चक्रे ।यथा, --“आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः ।पुराणसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः ॥
प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै लोमहर्षणः ।पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः ॥
”अस्य टीका यथा, --आख्यानादिभिः सह पुराणं चक्रे व्यास इत्य-न्वयः । तत्र च ।स्वयं दृष्टार्थकथनं प्राहुराख्यानकं बुधाः ।श्रुतस्यार्थस्य कथनमुपाख्यानं प्रचक्षते ॥
गाथास्तु पितृपृथ्वीप्रभृतिगीतयः । कल्पशुद्धिःश्राद्धकल्पादिनिर्णयः ॥
* ॥
“सुमतिश्चाग्निवर्च्चाश्वमित्रायुः शांशपायनः ।अकृतव्रणोऽथ सावर्णिः षट् शिष्यास्तस्य चाभ-वन् ॥
”टीका । सुमत्यादयस्तु रोमहर्षणस्य षट्शिष्या-स्तत्कृताः षट् संहिता जगृहुः ॥
* ॥
“काश्यपः संहिताकर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः ।लौमहर्षणिका चान्या तिसृणां मूलसंहिता ॥
”टीका । अकृतव्रण एव काश्यपः काश्यपोह्यकृतव्रण इति वायूक्तेः । रौमहर्षणिका चान्यारोमहर्षणेन पुनः संक्षेपेण प्रोक्ता ॥
* ॥
“चतुष्टयेनाप्येतेन संहितानामिदं मुने ! ।”टीका । एतासां काश्यपादिकृतानां संहिताना-मर्थचतुष्टयेनापि मूलभूतेन तत्सारोद्धारा-त्मकं इदं श्रीविष्णुपुराणं सुने ! मैत्रेय ! मयाकृतमिति शेषः ॥
* ॥
“आद्यं सर्व्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते ।अष्टादशपुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ६ अध्यायः ॥
* ॥
तेषां नामोच्चारणादिमाहात्म्यं यथा, --“अष्टादशपुराणानां नामधेयानि यः पठेत् ।त्रिसन्ध्यं जपते नित्यं सोऽश्वमेधफल लभेत् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
तामसपुराणानि यथा, --“मात्स्यं कौर्म्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च ।आग्नेयञ्च षडेतानि तामसानि निबोधत ॥
”सात्त्विकपुराणानि यथा, --“वैष्णवं नारदीयञ्च तथा भागवतं शुभम् ।गारुडञ्च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने ! ।सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै ॥
”राजसपुराणानि यथा, --“ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त्तं मार्कण्डेयं तथैव च ।भविष्यं वामनं ब्राह्मं राजसानि निबोधत ॥
सात्त्विका मोक्षदाः प्रोक्ता राजसाः स्वर्गदाःशुभाः ।तथैव तामसा देवि ! निरयप्राप्तिहेतवः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४३ अध्यायः ॥
* ॥
अष्टादशोपपुराणानि यथा, --“आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ।तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् ॥
चतुर्थं शिवधर्म्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् ।दुर्व्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम् ॥
कापिलं वामनञ्चैव तथैवोसनसेवितम् ।ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च ॥
माहेश्वरं तथा शाम्बं सौरं सर्व्वार्थसञ्चयम् ।पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम् ॥
”इति गारुडे २२७ अध्यायः ॥
* ॥
कौर्म्मोक्तान्येतानि उपपुराणशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
पुराणपाठक्रमस्तु पारायणशब्दे पाठशब्दे चद्रष्टव्यः ॥
अथाष्टादशमहापुराणानामनुक्रम-णिका अर्थात् तेषां श्लोकपर्व्वखण्डभागोपाख्यान-श्रवणदानफलानि लिख्यन्ते ।सूत उवाच ।“एतच्छ्रत्वा नारदस्तु कुमारस्य वचो मुदा ।पुनरप्याह सुप्रीतो जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ॥
नारद उवाच ।साधु साधु महाभाग ! सर्व्वलोकोपकारकम् ।महातन्त्रं त्वया प्रोक्तं सर्व्वतन्त्रोत्तमोत्तमम् ॥
अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणाख्यानमुत्तमम् ।यस्मिन् यस्मिन् पुराणे तु यद्यदाख्यानकं मुने ! ।तत्तत् सर्व्वं समाचक्ष्व सर्व्वज्ञस्तं यतो मतः ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा नारदस्य शुभावहम् ।पुराणाख्यानसंप्रश्नं कुमारः प्रत्युवाच ह ॥
सनत्कुमार उवाच ।पुराणाख्यानकं विप्र ! नानाकल्पसमुद्भवम् ।नानाकथासमायुक्तमद्भुतं बहुविस्तरम् ॥
ऋषिः सनातनश्चायं यथा वेद तथापरः ।न वेद तस्मात् पृच्छ त्वं बहुकल्पविदांवरम् ॥
श्रुत्वेत्थं नारदो वाक्यं कुमारस्य महात्मनः ।प्रणम्य विनयोपेतः सनातनमथाव्रवीत् ॥
ब्रह्मन् ! पुराणविच्छ्रेष्ठ ! ज्ञानविज्ञानतत्पर ! ।पुराणानां विभागं मे साकल्येनानुकीर्त्तय ॥
यस्मिन् श्रुते श्रुतं सर्व्वं ज्ञाते ज्ञातं कृते कृतम् ।वर्णाश्रसाचारधर्म्मं साक्षात्कारत्वमेष्यति ॥
कियन्ति च पुराणानि कियत् सङ्ख्यानि मानतः ।किं किमाख्यानयुक्तानि तद्वदस्व मम प्रभो ! ॥
चातुर्वर्ण्याश्रया नाना व्रतादीनां कथास्तथा ।सृष्टिक्रमेण वंशानां कथाः सम्यक् प्रकाशय ॥
त्वत्तोऽधिको न चान्योऽस्ति पुराणाख्यानवित्प्रभो ! ।तस्मादाख्याहि मह्य त्वं सर्व्वसन्देहभञ्जनम् ॥
ततः सनातनो विप्राः श्रुत्वा नारदभाषितम् ।नारायणं क्षणं ध्यात्वा प्रोवाचाथ विदांवरः ॥
सनातन उवाच ।साधु साधु मुनिश्रेष्ठ ! सर्व्वलोकोपकारक ! ।पुराणाख्यानविज्ञाने यज्जाता नैष्ठिकी मतिः ॥
तुभ्यं समभिधास्यामि यत् प्रोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।मरीच्यादिऋषिभ्यस्तु पुत्त्रस्नेहावृतात्मना ॥
एकदा ब्रह्मणः पुत्त्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः ।स्वाध्यायश्रुतसम्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥
उपसृत्य स्वपितरं ब्रह्माणं लोकभावनम् ।प्रणम्य भक्त्या पप्रच्छ इदमेव मुनीश्वर ! ।पुराणाख्यानममलं यत्त्वं पृच्छसि मानद ! ॥
मरीचिरुवाच ।भगवन् ! देवदेवेश ! लोकानां प्रभवाप्यय ! ।सर्व्वज्ञ ! सर्व्वकल्याण सर्व्वाध्यक्ष नमोऽस्तु ते ॥
पुराणबीजमाख्याहि मह्यं शुश्रूषते पितः ! ।लक्षणञ्च प्रमाणञ्च वक्तारं पृच्छकं तथा ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुच्चये ।यस्मिन् ज्ञाते भवेज्ज्ञातं वाङ्मयं सचराचरम् ॥
पुराणमेकमेवासीत् सर्व्वकल्पेषु मानद ! ।चतुर्व्वर्गस्य बीजञ्च शतकोटिप्रविस्तरम् ॥
प्रवृत्तिः सर्व्वशास्त्राणां पुराणादभवत्ततः ॥
कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य महामतिः ।हरिर्व्यासस्वरूपेण जायते च युगे युगे ॥
चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्बापरे सदा ।तदष्टादशधा कृत्वा भूर्लोके निर्द्दिशत्यपि ॥
अद्यापि देवलोके तु शतकोटि प्रविस्तरम् ।अस्त्येव तस्य सारस्तु चतुर्लक्षेण वर्ण्यते ॥
* ॥
ब्राह्मम् १ पाद्मम् २ वैष्णवञ्च ३ वायवीयम् ४तथैव च ।भागवतम् ५ नारदीयम् ६ मार्कण्डेयञ्च ७कीर्त्तितम् ॥
आग्नेयञ्च ८ भविष्यञ्च ९ ब्रह्मवैवर्त्त-१०लिङ्गके ११ ।वाराहञ्च १२ तथा स्कान्दम् १३ वामनम् १४कूर्म्म-१५ संज्ञकम् ।मात्स्पञ्च १६ गारुडम् १७ तद्वद्ब्रह्माण्डाख्य-१८मिति त्रिषट् ॥
एकं कथानकं सूत्रं वक्तुः श्रोतुः समाह्वयम् ।प्रवक्ष्यामि समासेन निशामय समाहितः ॥
” * ॥
तत्र प्रथमं ब्रह्मपुराणम् ।“ब्राह्मं पुराणं तत्रादौ सर्व्वलोकहिताय व ।व्यासेन वेदविदुषा समाख्यातं महात्मना ॥
तद्वै सर्व्वपुराणाग्र्यं धर्म्मकामार्थमोक्षदम् ।नानाख्यानेतिहासाढ्यं दशसाहस्रमुच्यते ॥
* ॥
तत्पूर्व्वभागे ।“देवानामसुराणाञ्च यत्रोत्पत्तिः प्रकीर्त्तिता ।प्रजापतीनाञ्च तथा दक्षादीनां मुनीश्वर ! ॥
ततो लोकेश्वरस्यात्र सूर्य्यस्य परमात्मनः ।वंशानुकीर्त्तनं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥
यत्रावतारः कथितः परमानन्दरूपिणः ।श्रीमतो रामचन्द्रस्य चतुर्व्यूहावतारिणः ॥
ततश्च सोमवंशस्य कीर्त्तनं यत्र वर्णितम् ।कृष्णस्य जगदीशस्य चरितं कल्मषापहम् ॥
द्वीपानाञ्चैव सिन्धूनां वर्षाणां चाप्यशेषतः ।वर्णनं यत्र पातालस्वर्गाणाञ्च प्रदृश्यते ॥
नरकाणां समाख्यानं सूर्य्यस्तुतिकथानकम् ।पार्व्वत्याश्च तथा जन्म विवाहश्च निगद्यते ॥
दक्षाख्यानं ततः प्रोक्तमेकाम्रक्षेत्रवर्णनम् ।पूर्व्वभागोऽयमुदितः पुराणस्यास्य मानद ! ॥
” * ॥
तदुत्तरभागे ।“अस्योत्तरे विभागे तु पुरुषोत्तमवर्णनम् ।विस्तरेण समाख्यातं तीर्थयात्राविधानतः ॥
अत्रैव कृष्णचरितं विस्तारात् समुदीरितम् ।वर्णनं यमलोकस्य पितृश्राद्धविधिस्तथा ॥
वर्णाश्रमाणां धर्म्माश्च कीर्त्तिता यत्र विस्तरात् ।विष्णुधर्म्मयुगाख्यानं प्रलयस्य च वर्णनम् ॥
योगानाञ्च समाख्यानं साङ्ख्यानाञ्चापि वर्णनम् ।ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य च शंसनम् ॥
एतद्ब्रह्मपुरणान्तु भागद्बयसमाचितम् ।वर्णितं सर्व्वपापघ्नं सर्व्वसौख्यप्रदायकम् ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“सूतशौनकसंवादं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।लिखित्वैतत् पुराणं यो वैशाख्यां हेमसंयुतम् ॥
जलधेनुयुतञ्चापि भक्त्या दद्याद्द्विजातये ।पौराणिकाय सम्पूज्य वस्त्रभोज्यविभूषणैः ।स वसेद्ब्रह्मणो लोके यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥
यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मानुक्रमणीं द्बिज ! ।सोऽपि सर्व्वपुराणस्य श्रोतुर्वक्तुः फलं लभेत् ॥
शृणोति यः पुराणन्तु ब्राह्मं सर्व्वं जितेन्द्रियः ।हविष्याशी च नियमात् स लभेद् ब्रह्मणःपदम् ॥
किमत्र बहुनोक्तेन यद्यदिच्छति मानवः ।तत् सर्व्वं लभते वत्स ! पुराणस्यास्य कीर्त्तनात् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपा-ख्याने चतुर्थपादे ९२ अध्यायः ॥
१ ॥
द्वितीयं पद्मपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु पुत्त्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञिकम् ।महत्पुण्यप्रदं नॄणां शृण्वतां पठतां मुदा ॥
यथा पञ्चेन्द्रियः सर्व्वः शरीरीति निगद्यते ।तथेदं पञ्चभिः खण्डैरुदितं पापनाशनम् ॥
” * ॥
तत्र प्रथमे सृष्टिखण्डे ।“पुलस्त्येन तु भीष्माय सृष्ट्यादिक्रमतो द्विज ! ।नानाख्यानेतिहासाद्यैर्यत्रोक्तो धर्म्मविस्तरः ॥
पुष्करस्य च महात्म्यं विस्तरेण प्रकीर्त्तितम् ।ब्रह्मयज्ञविधानञ्च वेदपाठादिलक्षणम् ॥
दानानां कीर्त्तनं यत्र वृत्तानाञ्च पृथक् पृथक् ।विवाहः शैलजायाश्च तारकाख्यानकं महत् ॥
माहात्म्यञ्च गवादीनां कीर्त्तिदं सर्व्वपुण्यदम् ।कालकेयादिदैत्यानां वधो यत्र पृथक् पृथक् ॥
ग्रहाणामर्च्चनं दानं यत्र प्रोक्तं द्विजोत्तम ! ।तत्सृष्टिखण्डमुद्दिष्टं व्यासेन सुमहात्मना ॥
” * ॥
द्वितीये भूमिखण्डे ।“पितृमात्रादिपूज्यत्वे शिवशर्म्मकथा पुरा ।सुव्रतस्य कथा पश्चात् वृत्रस्य च वधस्तथा ॥
पृथोर्वेणस्य चाख्यानं धर्म्माख्यानं ततः परम् ।पितृशुश्रूषणाख्यानं नहुषस्य कथा ततः ॥
ययातिचरितञ्चैव गुरुतीर्थनिरूपणम् ॥
राज्ञा जैमिनिसंवादो बह्वाश्चर्य्यकथायुतः ॥
कथा ह्यशोकसुन्दर्य्या हुण्डदैत्यवधाचिता ।कामोदाख्यानकं तत्र विहुण्डवधसंयुतः ॥
कुञ्जलस्य च संवादश्च्यवनेन महात्मना ।सिद्धाख्यानं ततः प्रोक्तं खण्डस्यास्य फलोहनम् ॥
सूतशौनकसंवादं भूमिखण्डमिदं स्मृतम् ॥
” * ॥
तृतीये स्वर्गखण्डे ।“ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुदिता यत्रर्षिभिश्च सौतिना ।सभूमिलोकसंस्थानं तीर्थाख्यानं ततः परम् ॥
नर्म्मदोत्पत्तिकथनं तत्तीर्थानां कथा पृथक् ।कुरुक्षेत्रादितीर्थानां कथाः पुण्याः प्रकीर्त्तिताः ॥
कालिन्दीपुण्यकथनं काशीमाहात्म्यवर्णनम् ॥
गयायाश्चैव माहात्म्यं प्रयागस्य च पुण्यकम् ।वर्णाश्रमानुरोधेन कर्म्मयोगनिरूपणम् ॥
व्यासजैमिनिसंवादः पुण्यकर्म्मकथाचितः ।समुद्रमथनाख्यानं व्रताख्यानं ततः परम् ॥
ऊर्ज्जपञ्चाहमाहात्म्यं स्तोत्रं सर्व्वापराधनुत् ।एतत्स्वर्गाभिधं विप्र ! सर्व्वपातकनाशनम् ॥
”चतुर्थे पातालखण्डे ।“रामाश्वमेधे प्रथमं रामराज्याभिषेचनम् ।अगस्त्याद्यागमश्चैव पौलस्त्याचयकीर्त्तनम् ॥
अश्वमेधोपदेशश्च हयचर्य्या ततः परम् ।नानाराजकथाः पुण्या जगन्नाथानुवर्णनम् ॥
वृन्दावनस्य माहात्म्यं सर्व्वपापप्रणाशनम् ।नित्यलीलानुकथनं यत्र कृष्णावतारिणः ॥
माधवस्नानमाहात्म्ये स्नानदानार्च्चने फलम् ।धरावराहसंवादो यमब्राह्मणयोः कथा ॥
संवादो राजदूतानां कृष्णस्तोत्रनिरूपणम् ।शिवसम्भुसमायोगो दधीच्याख्यानकन्ततः ॥
भस्ममाहात्म्यमतुलं शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।देवरातसुताख्यानं पुराणज्ञप्रशंसनम् ॥
गौतमाख्यानकञ्चैव शिवगीता ततः स्मृता ।कल्पान्तरी रामकथा भरद्वाजश्रमास्थितौ ॥
पातालखण्डमेतद्धि शृण्वतां ज्ञानिनां सदा ।सर्व्वपापप्रशमनं सर्व्वाभीष्टफलप्रदम् ॥
”पञ्चमे उत्तरखण्डे ।“पर्व्वताख्यानकं पूर्व्वं गौर्य्यै प्रोक्तं शिवेन वै ।जालन्धरकथा पश्चाच्छ्रीशैलाद्यनुकीर्त्तनम् ॥
सगरस्य कथा पुण्या ततः परमुदीरितम् ।गङ्गाप्रयागकाशीनां गयायाश्चाधिपुण्यकम् ॥
आम्रादिदानमाहात्म्यं तन्महाद्बादशीव्रतम् ।चतुर्व्विंशैकादशीनां माहात्म्यं पृथगीरितम् ॥
विष्णुधर्म्मसमाख्यानं विष्णुनामसहस्रकम् ।कार्त्तिकव्रतमाहात्म्यं माघस्नानफलन्ततः ॥
जम्बुद्वीपस्य तीर्थानां माहात्म्यं पापनाशनम् ।साभ्रमत्याश्च माहात्म्यं नृसिंहोत्पत्तिवर्णनम् ॥
देवशर्म्मादिकाख्यानं गीतमाहात्म्यवर्णने ।भक्त्याख्यानञ्च माहात्म्यं श्रीमद्भागवतस्य ह ॥
इन्द्रप्रस्थस्य माहात्म्यं बहुतीर्थकथाचितम् ।मन्त्ररत्नाभिधानञ्च त्रिपाद्भूत्यनुवर्णनम् ॥
अवतारकथा पुण्या मत्स्यादीनामतः परम् ।रामनामशतं दिव्यं तन्माहात्म्यञ्च वाडव ! ॥
परीक्षणञ्च भृगुणा श्रीविष्णोर्वैभवस्य च ।इत्येतदुत्तरं खण्डं पच्चमं सर्व्वपुण्यदम् ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“पञ्चखण्डयुतं पाद्मं यः शृणोति नरोत्तमः ।स लभेद्बैष्णवं धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥
एतद्वै पञ्चपञ्चाशत्सहस्रं पद्मसंज्ञकम् ।पुराणं लेखयित्वा वै ज्यैष्ठ्यां स्वर्णाज्यसंयुतम् ॥
यः प्रदद्यात् सुसत्कृत्य पुराणज्ञाय मानद ! ।स याति वैष्णवं नाम सर्व्वदेवनमस्कृतः ॥
पद्मानुक्रमणीमेतां यः पठेत् शृणुयात् तथा ।सोऽपि पद्मपुराणस्य लभेत् श्रवणजं फलम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९३ अध्यायः ॥
२ ॥
तृतीयं विष्णुपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् ।त्रयोविंशतिसाहस्रं सर्व्वपातकनाशनम् ॥
यत्रादिभागे निर्द्दिष्टाः षडंशाः शक्तृजेन ह ।मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाः ॥
”तत्र प्रथमभागस्य प्रथमांशे ।“आदिकारणसर्गश्च देवादीनाञ्च सम्भवः ।समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोचयाः ॥
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च ।प्राचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥
पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोऽंश इती-रितः ॥
”प्रथमभागस्य द्वितीयांशे ।“प्रियव्रताचयाख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ।पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् ।सूर्य्यादिचारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् ॥
निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोऽंश उदाहृतः ॥
”प्रथमभागस्य तृतीयांशे ।“मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् ।नरकोद्बारकं कर्म्म गदितञ्च ततः परम् ॥
सगरस्यौर्वसंवादे सर्व्वधर्म्मनिरूपणम् ।श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिवन्धने ।सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः ।तृतीयोऽंशोऽयमुदितः सर्व्वपापप्रणाशनः ॥
”प्रथमभागस्य चतुर्थांशे ।“सूर्य्यवंशकथा पुण्या सोमवंशानुकीर्त्तनम् ।चतुर्थेऽंशे मुनिश्रेष्ठ ! नानाराजकथाचितम् ॥
”प्रथमभागस्य पञ्चमांशे ।“कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः ।पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा ।ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्बारवतीभवा ॥
सर्व्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः ।यत्र स्थित्वा जगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥
भूभारहरणं चक्रे परस्वहननादिभिः ।अष्टावक्रीयमाख्यानं पञ्चमोऽंश इती-रितः ॥
”प्रथमभागस्य षष्ठांशे ।“कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्व्विध्यं लयस्य च ।ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खाण्डिक्यस्य निरूपितः ॥
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोऽंशः परिकीर्त्तितः ॥
”तस्य द्वितीयभागे ।“अतःपरन्तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ।पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्म्मोत्तराह्वयाः ॥
नानाधर्म्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ।धर्म्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदान्तं ज्योतिषं तथा ॥
वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥
नानाविद्याश्रयाः प्रोक्ताः सर्व्वलोकोपकारकाः ।एतद्विष्णुपुराणं वै सर्व्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥
* ॥
तत्फलश्रुतिः ।“वाराहकल्पवृत्तान्तं व्यासेन कथितं त्विह ।यो नरः पठते भक्त्या यः शृणोति च सादरम् ।तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ ॥
तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ।सहितं विष्णुभक्ताय पुराणार्थविदे द्विज ! ।स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्च्चसा ॥
यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज ! ।कथयेच्छणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९४ अध्यायः ॥
३ ॥
चतुर्थं वायुपुराणम् ।ब्रह्मोवाच ।“शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् ।यस्मिन् श्रुते लभेद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः ॥
चतुर्व्विंशतिसाहस्रं तत् पुराणं प्रकीर्त्तितम् ।श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्म्माण्यत्राह मारुतः ॥
तद्वायवीयमुदितं भागद्वयसमाचितम् ॥
” * ॥
तस्य पूर्व्वभागे ।“स्वर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र ! सविस्तरम् ॥
मन्वन्तरेषु वंशाश्च राज्ञां ये यत्र कीर्त्तिताः ।गयासुरस्य हननं विस्तराद्यत्र कीर्त्तितम् ॥
मासानाञ्चैव माहात्म्यं माघस्योक्तं फलाधिकम् ।दानधर्म्मा राजधर्म्मा विस्तरेणोदितास्तथा ॥
भूपातालककुव्व्योमचारिणां यत्र निर्णयः ।व्रतादीनाञ्च पूर्व्वोऽयं विभागः समुदाहृतः ॥
”तदुत्तरभागे ।“उत्तरे तस्य भागे तु नर्म्मदातीर्थवर्णनम् ।शिवस्य संहिताख्या वै विस्तरेण मुनीश्वर ! ॥
यो देवः सर्व्वदेवानां दुर्व्विज्ञेयः सनातनः ।स तु सर्व्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति सन्ततम् ॥
इदं ब्रह्मा हरिरिदं साक्षाच्चेदं परो हरः ।इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्म्मदाजलम् ॥
ध्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः ।शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता ॥
ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते ।वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम् ॥
ओंकारेश्वरमारभ्य यावत् पश्चिमसागरम् ।सङ्गमाः पञ्च च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनाः ॥
दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशति दक्षिणे ।पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तो रेवासागरसङ्गमः ॥
सङ्गमैः सहितान्येवं रेवातीरद्बयेऽपि च ।चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च सन्ति हि ।षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर ! ।सन्ति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ॥
संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः ।नर्म्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्त्तितम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“लिखित्वेदं पुराणन्तु गुडधेनुसमाचितम् ।श्रावण्यां यो ददेद्भक्त्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥
रुद्रलोकें वसेत् सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ।यः श्रावयेद्वा शृणुयाद्वायवीयमिदं नरः ।नियमेन हरिष्याशी स रुद्रो नात्र संशयः ॥
यश्चानुक्रमणीमेतां शृणोति श्रावयेत वा ।सोऽपि सर्व्वपुराणस्य फलं श्रवणजं लभेत् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९५ अध्यायः ॥
४ ॥
पञ्चमं श्रीभागवतपुराणम् ।ब्रह्मोवाच ।“मरीचे ! शृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत् कृतम् ।श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥
तदष्टादशसाहस्रङ्कीर्त्तितं पापनाशनम् ।सुरपादपरूपोऽयं स्कन्धैर्द्बादभिर्युतः ॥
भगवानेव विप्रेन्द्र ! विश्वरूपी क्षमीरितः ॥
”तस्यप्रथमस्कन्धे ।“तत्र तु प्रथमे स्कन्धे सूतर्षीणां समागमः ।व्यासस्य चरितं पुण्यं पाण्डवानां तथैव च ॥
पारीक्षितमुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम् ॥
”द्वितीयस्कन्धे ।“परीक्षिच्छुकसंवादे सृतिद्वयनिरूपणम् ।ब्रह्मनारदसंवादेऽवतारचरितामृतम् ॥
पुराणलक्षणञ्चैव सृष्टिकारणसम्भवः ।द्वितीयोऽयं समुदितः स्कन्धो व्यासेन धीमता ॥
”तृतीयस्कन्धे ।“चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य सङ्गमः ।सृष्टिप्रकरणं पश्चाद्ब्रह्मणः परमात्मनः ॥
कापिलं साङ्ख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदाहृतः ॥
”चतुर्थस्कन्धे ।“सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः ।पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीनवर्हिषः ।इत्येष तुर्य्यो गदितो विसर्गे स्कन्ध उत्तमः ॥
”पञ्चमस्कन्धे ।“प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानाञ्च पुण्यदम् ।ब्रह्माण्डान्तर्गतानाञ्च लोकानां वर्णनन्ततः ॥
नरकस्थितिरित्येष संस्थाने पञ्चमो मतः ॥
”षष्ठस्कन्धे ।“अजामिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥
वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् ।षष्ठोऽयमुदितः स्कन्धो व्यासेन परिपोषणे ॥
”सप्तमस्कन्धे ।“प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् ।सप्तमो गदितो वत्स ! वासनाकर्म्मकीर्त्तने ॥
”अष्टमस्कन्धे ।“गजेन्द्रमोक्षणाख्यानं मन्वन्तरनिरूपणम् ।समुद्रमथनञ्चैव वलिवैभवबन्धनम् ॥
मत्स्यावतारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्त्तितः ॥
” * ॥
नवमस्कन्धे ।“सूर्य्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् ।वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते ! ॥
”दशमस्कन्धे ।“कृष्णस्य बालचरितं कौमारञ्च व्रजस्थितिः ॥
कैशोरं मथुरास्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः ।भूभारहरणञ्चात्र निरोधे दशमः स्मृतः ॥
”एकादशस्कन्धे ।“नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्त्तितः ।यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णेनोद्धवस्य च ॥
यादवानां मिथोऽन्तश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः ॥
”द्वादशस्कन्धे ।“भविष्यकलिनिर्द्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः ॥
वेदशाखाप्रणयनं मार्कण्डेयतपः स्मृतम् ।सौरी विभूतिरुदिता सात्वती च ततः परम् ॥
पुराणसङ्ख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् ।इत्येवं कथितं वत्स ! श्रीमद्भागवतं तव ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च ।साहाय्यकर्त्तुर्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् ॥
प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमाचितम् ।देयं भागवतायेदं द्विजाय प्रीतिपूर्व्वकम् ॥
संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता !योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा ।स पुराणश्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥
” * ॥
इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९६ अध्यायः ॥
५ ॥
षष्ठं नारदीयपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम् ।पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहच्चित्रकथाश्रयम् ॥
” * ॥
तत्र पूर्व्वभागे प्रथमपादे ।“सूतशौनकसंवादः सृष्टिसंक्षेपवर्णनम् ।नानाधर्म्मकथाः पुण्याः प्रवृत्ते समुदाहृताः ॥
प्राग्भागे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना ॥
”पूर्व्वभागे द्वितीयपादे ।“द्वितीये मोक्षधर्म्माख्ये मोक्षोपायनिरूपणम् ।वेदाङ्गानाञ्च कथनं शुकोत्पत्तिश्च विस्तरात् ।सनन्दनेन गदिता नारदाय महात्मने ॥
” * ॥
पूर्व्वभागे तृतीयपादे ।“महातन्त्रे समुद्दिष्टं पशुपाशविमोक्षणम् ।मन्त्राणां शोधनं दीक्षा मन्त्रोद्धारश्च पूजनम् ॥
प्रयोगाः कवचं नामसहस्रं स्तोत्रमेव च ।गणेशसूर्य्यविष्णूनां शिवशक्त्योरनुक्रमात् ॥
सनत्कुमारमुनिना नारदाय तृतीयके ॥
”पूर्व्वभागे चतुर्थपादे ।“पुराणलक्षणञ्चैव प्रमाणं दानमेव च ॥
पृथक् पृथक् समुद्दिष्टं दानकालपरःसरम्चैत्रादिसर्व्वमासेषु तिथीनाञ्च पृथक् पृथक् ॥
प्रोक्तं प्रतिपदादीनां व्रतं सर्व्वाघनाशनम् ।सनातनेन मुनिना नारदाय चतुर्थके ॥
पूर्व्वभागोऽयमुदितो बृहदाख्यानसंज्ञितः ॥
”तदुत्तरभागे ।“अस्योत्तरे विभागे तु प्रश्न एकादशीव्रते ॥
वशिष्ठेनाथ संवादो मान्धातुः परिकीर्त्तितः ।रुक्माङ्गदकथा पुण्या मोहिन्युत्पत्तिकर्म्म च ॥
वसुशापश्च मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया ।गङ्गाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्त्तनम् ॥
काश्या माहात्म्यमतुलं पुरुषोत्तमवर्णनम् ।यात्राविधानं क्षेत्रस्य बह्वाख्यानसमन्वितम् ॥
प्रयागस्याथ माहात्म्यं कुरुक्षेत्रस्य तत्परम् ।हरिद्वारस्य चाख्यानं कामोदाख्यानकं तथा ॥
वदरीतीर्थमाहात्म्यं कामाख्यायास्तथैव च ।प्रभासस्य च माहात्म्यं पुराणाख्यानकं ततः ॥
गौतमाख्यानकं पश्चाद्वेदपादस्तवस्ततः ।गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं लक्ष्मणाख्यानकं तथा ॥
सेतुमाहात्म्यकथनं नर्म्मदातीर्थवर्णनम् ।अवन्त्याश्चैव माहात्म्यं मथुरायास्ततः परम् ॥
वृन्दावनस्य महिमा वसोर्ब्रह्मान्तिके गतिः ।मोहिनीचरितं पश्चादेवं वै नारदीयकम् ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“यः शृणोति नरो भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।स याति ब्रह्मणो धाम नात्र कार्य्या विचारणा ॥
यस्त्वेतदिषपूर्णायां धेनूनां सप्तकाचितम् ।प्रदद्याद्द्विजवर्य्याय स लभेन्मोक्षमेव च ॥
यश्चानुक्रमणीमेतां नारदीयस्य वर्णयेत् ।शृणुयाद्वैकचित्तेन सोऽपि स्वर्गगतिं लभेत् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९७ अध्यायः ॥
६ ॥
सप्तमं मार्कण्डेयपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कण्डेयाभिधं मुने ! ।पुराणं सुमहत् पुण्यं पठतां शृण्वतां सदा ॥
यत्राधिकृत्य शकुनीन् सर्व्वधर्म्मनिरूपणम् ।मार्कण्डेयेन मुनिना जैमिनेः प्राक् समीरितम् ॥
पक्षिणां धर्म्मसंज्ञानां ततो जन्मनिरूपणम् ।पूर्व्वजन्मकथा चैषां विक्रिया च दिवस्पतेः ॥
तीर्थयात्रा बलस्यातो द्रौपदेयकथानकम् ।हरिश्चन्द्रकथा पुण्या युद्धमाडीवकाभिधम् ॥
पितापुत्त्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ।हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमाचितम् ॥
मदालसाकथात्रोक्ता ह्यलर्कचरिताचिता ।सृष्टिसंकीर्त्तनं पुण्यं नवधा परिकीर्त्तितम् ॥
कल्पान्तकालनिर्द्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ।रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपवर्षानुकीर्त्तनम् ॥
मनूनाञ्च कथा नाना कीर्त्तिताः पापहारिकाः ।तासु दुर्गाकथात्यन्तं पुण्यदा चाष्टमेऽन्तरे ॥
तत्पश्चात् प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजःसमुद्भवः ।मार्त्तण्डस्य च जन्माख्या तन्माहात्म्यसमाचिता ॥
वैवस्वताचयश्चापि वत्सप्र्यश्चरितं ततः ॥
”वन्सप्रीस्थाने वत्सध्री च पाठः ।“खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः ॥
अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ।नरिष्यन्तस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः ॥
तुलस्याश्चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ।कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् ॥
पुरूरवःकथा पुण्या नहुषष्य कथाद्भुता ।ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् ॥
श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ।द्बारकाचरितञ्चाथ कथा सर्व्वावतारजा ॥
ततः साङ्ख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्त्तनम् ।मार्कण्डेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“यः शृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ।मार्कण्डेयाभिधं वत्स ! स लभेत् परमां गतिम् ॥
यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥
तत् प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् ।कार्त्तिक्यां द्विजवर्य्याय स लभेद्ब्रह्मणः पदम् ॥
शृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् ।मार्कण्डेयपुराणस्य स लभेद्बाञ्छितं फलम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९८ अध्यायः ॥
७ ॥
अष्टमं अग्निपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि तवाग्नेयपुराणकम् ।ईशानकल्पवृत्तान्तं वशिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥
तत् पञ्चदशसाहस्रं नाम्नां चरितमद्भतम् ।पठतां शृण्वताञ्चैव सर्व्वपापहरं नृणाम् ॥
प्रश्नपूर्व्वं पुराणस्य कथा सर्व्वावतारजा ।सृष्टिप्रकरणं चाथविष्णुपूजादिकं ततः ॥
अग्निकार्य्यं ततः पश्चान्मन्त्रमुद्रादिलक्षणम् ।सर्व्वदीक्षाविधानञ्च अभिषेकनिरूपणम् ॥
लक्षणं मण्डलादीनां कुशाया मार्ज्जनं ततः ।पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः ॥
शालग्रामादिपूजा च मूर्त्तिलक्ष्म पृथक् पृथक् ।न्यासादीनां विधानञ्च प्रतिष्ठा पूर्त्तका ततः ॥
विनायकादिदीक्षाणां विधिर्ज्ञेयस्ततः परम् ।प्रतिष्ठा सर्व्वदेवानां ब्रह्माण्डस्य निरूपणम् ॥
गङ्गादितीर्थमाहात्म्यं जम्ब्वादिद्वीपवर्णनम् ।ऊर्द्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥
ज्योतिषञ्च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् ।षट्कर्म्म च ततः प्रोक्तं मन्त्रयन्त्रौषधीगणः ॥
कुब्जिकादिसमर्च्चा च षोढान्यासविधिस्तथा ।कोटिहोमविधानञ्च तदन्तरनिरूपणम् ॥
ब्रह्मचर्य्यादिधर्म्माश्च श्राद्धकल्पविधिस्ततः ।ग्रहयज्ञस्ततः प्रोक्तो वैदिकस्मार्त्तकर्म्म च ॥
प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनाञ्च व्रतादिकम् ।वारव्रतानुकथनं नक्षत्रव्रतकीर्त्तनम् ॥
मासिकव्रतनिर्द्देशो दीपदानविधिस्तथा ।नवव्यूहार्च्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ॥
व्रतानाञ्चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् ।नाडीचक्रसमुद्देशः सन्ध्याविधिरनुत्तमः ॥
गायत्त्र्यर्थस्य निर्द्देशो लिङ्गस्तोत्रं ततः परम् ।राजाभिषेकमन्त्रोक्तिर्धर्म्मकृत्यञ्च भूभुजाम् ॥
स्वप्नाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् ।मण्डलादिकनिर्द्देशो रणदीक्षाविधिस्ततः ॥
रामोक्तनीतिनिर्द्देशो रत्नानां लक्षणं ततः ।धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥
देवासुरविमर्द्दाख्या ह्यायुर्व्वेदनिरूपणम् ।गजादीनां चिकित्सा च तेषां शान्तिस्ततः परम् ॥
गोनसादिचिकित्सा च नानापूजास्ततः परम् ।शान्तयश्चापि विविधा छन्दःशास्त्रमतः परम् ॥
साहित्यञ्च ततः पश्चादेकार्णादिसमाह्वयाः ।सिद्धशिष्टानुशिष्टिश्च कोषः स्वर्गादिवर्गके ॥
प्रलयानां लक्षणञ्च शारीरकनिरूपणम् ।वर्णनं नरकाणाञ्च योगशास्त्रमतः परम् ॥
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात् पुराणश्रवणे फलम् ।एतदाग्नेयकं विप्र ! पुराणं परिकीर्त्तितम ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“तल्लिखित्वा तु यो दद्यात् सुवर्णकमलाचितम् ।तिलधेनुयुतं वापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ।पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते ॥
एषानुक्रमणी प्रोक्ता तषाग्नेयस्य भक्तिदा ।शृण्वतां पठताञ्चैव नृणाञ्चेह परत्र च ॥
” * ॥
इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे ९९ अध्यायः ॥
८ ॥
नवमं भविष्यपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्व्वसिद्धिदम् ।भविष्यं भरतः सर्व्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥
यत्राहं सर्व्वदेवानामादिकर्त्ता समुद्यतः ।सृष्ट्यर्थं तत्र सञ्जातो मनुः स्वायम्भुवः पुरा ॥
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्म्मं सर्व्वार्थसाधकम् ।अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्म्मसंहिताम् ॥
पुराणानां यदा व्यासो व्यासञ्चक्रे महामतिः ।तदा तां संहितां सर्व्वां पञ्चधा व्यभजन्मुनिः ॥
अघोरकल्पवृत्तान्तनानाश्चर्य्यकथाचिताम् ॥
”तत्र प्रथमपर्व्वणि ।“तत्रादिमं स्मृतं पर्व्व ब्राह्म्यं यत्रास्त्युपक्रमः ।सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः ।आदित्यचरितः प्रायःसर्व्वाख्यानसमाचितः ॥
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्व्वस्वरूपकः ।पुस्तलेखकलेखानां लक्षणञ्च ततः परम् ॥
संस्काराणाञ्च सर्व्वेषां लक्षणञ्चात्र कीर्त्तितम् ।पक्षत्यादितिथीनाञ्च कल्पाः सप्त च कीर्त्तिताः ॥
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्व्वणि स्मृताः ।शैवे च कामतो भिन्नाः सौरे चान्त्यकथाचयः ॥
प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमाचितम् ।पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व्व पञ्चमम् ॥
एषु पञ्चसु पूर्व्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकः ॥
”द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमपर्व्वसु ।“धर्म्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ।द्वितीये च तृतीये च सौरो वर्गचतुष्टये ॥
प्रतिसर्गाह्वयं त्वन्त्यं प्रोक्तं सर्व्वकथाचितम् ।सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व्व व्यासेन धीमता ।चतुर्द्दशसहस्रन्तु पुराणं परिकीर्त्तितम् ।भविष्यं सर्व्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्त्तितम् ॥
गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“तल्लिखित्वा तु यो दद्यात् पौष्यां विद्बान् विम-त्सरः ।गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥
वाचकं पुस्तकञ्चापि पूजयित्वा विधानतः ।गन्धाद्यैर्भाज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ।यो वै जितेन्द्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः ॥
अथ वै यो नरो भक्त्या कीर्त्तयेच्छृणुयादपि ।स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् ॥
योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ।पठेद्वा शृणुयाच्चैतौ भुक्तिं मुक्तिञ्च विन्दतः ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०० अध्यायः ॥
९ ॥
दशमं ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणं दशमं तव ।ब्रह्मवैवर्त्तकं नाम वेदमार्गानुदर्शकम् ॥
सावर्णिर्यत्र भगवान् साक्षाद्देवर्षयेऽर्थितः ।नारदाय पुराणार्थं प्राह सर्व्वमलौकिकम् ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षाणां सारः प्रीतिर्हरौ हरे ।तयोरभेदसिद्ध्यर्थं ब्रह्मवैवर्त्तमुत्तमम् ॥
रथन्तरस्य कल्पस्य वृत्तान्तं यन्मयोदितम् ।शतकोटिपुराणे तत् संक्षिप्य प्राह वेदवित् ॥
व्यासश्चतुर्द्धा संव्यस्य ब्रह्मवैवर्त्तसंज्ञितम् ।अष्टादशसहस्रन्तत् पुराणं परिकीर्त्तितम् ॥
ब्रह्मप्रकृतिविघ्नेशकृष्णखण्डसमाचितम् ।तत्र सूतर्षिसंवादे पुराणीयक्रमो मतः ॥
”तत्र प्रथमे ब्रह्मखण्डे ।“सृष्टिप्रकरणं त्वाद्यं ततो नारदवेधसोः ।विवादः सुमहान् यत्र द्वयोरासीत् पराभवः ॥
शिवलोकगतिः पश्चाज्ज्ञानलाभः शिवान्-मुनेः ।शिववाक्येन तत्पश्चात् मरीचे ! नारदस्य च ॥
मननञ्चैव सावर्णेर्ज्ञानार्थं सिद्धसेविते ।आश्रमे सुमहत्पुण्ये त्रैलोक्याश्चर्य्यकारिणि ।एतद्धि ब्रह्मखण्डं हि श्रुतं पापविनाशनम् ॥
”द्वितीये प्रकृतिखण्डे ।“ततः सावर्णिसंवादो नारदस्य समीरितः ।कृष्णमाहात्म्यसंयुक्तो नानाख्यानकथोत्तरः ॥
प्रकतेरं शभूतानां कलानाञ्चापि वर्णितम् ।माहात्म्यं पूजनाद्यञ्च विस्तरेण यथास्थितम् ॥
एतत्प्रकृतिखण्डं हि श्रुतं भूतिविधायकम् ॥
”तृतीये गणेशखण्डे ।“गरोशजन्मसंप्रश्नः सपुण्यकमहाव्रतम् ।पार्व्वत्याः कार्त्तिकेयेन सह विघ्नेशसम्भवः ॥
चरितं कार्त्तवीर्य्यस्य जामदग्न्यस्य चाद्भुतम् ।विवादः सुमहान् पश्चाज्जामदग्न्यगणेशयोः ॥
एतद्विघ्नेशखण्डं हि सर्व्वविघ्नविनाशनम् ॥
”चतुर्थे श्रीकृष्णजन्मखण्डे ।“श्रीकृष्णजन्मसंप्रश्नो जन्माख्यानं ततोऽद्भुतम् ।गोकुले गमनं पश्चात् पूतनादिवधोऽद्भुतः ॥
बाल्यकौमारजा लीला विविधास्तत्र वर्णिताः ।रासक्रीडा च गोपीभिः शारदी समुदाहृता ।रहस्ये राधया क्रीडा वर्णिता बहुविस्तरा ॥
सहाक्रूरेण तत्पश्चान्मथुरागमनं हरेः ।कंसादीनां वधे वृत्ते साद्यस्य द्विजसंस्कृतिः ॥
काश्यसान्दीपनेः पश्चाद्विद्योपादानमद्भुतम् ।यवनस्य वधः पश्चाद्द्वारकागमनं हरेः ॥
नरकादिवधस्तत्र कृष्णेन विहितोऽद्भुतः ।कृष्णखण्डमिदं विप्र ! नृणां संसारखण्डनम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“पठितञ्च श्रुतं ध्यातं पूजितं चाभिवर्णितम् ।इत्येतद्ब्रह्मवैवर्त्तं पुराणं चात्यलौकिकम् ॥
व्यासोक्तं चादिसम्भूतं पठन् शृण्वन् विमुच्यते ।विज्ञानज्ञानशमनात् घोरात् संसारसागरात् ॥
लिखित्वेदञ्च यो दद्यान्माघ्यां धेनुसमाचितम् ।ब्रह्मलोकमवाप्नोति स मुक्तोऽज्ञानबन्धनात् ॥
यश्चानुक्रमणीं वापि पठेद्वा शृणुयादपि ।सोऽपि कृष्णप्रसादेन लभते वाञ्छितं फलम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०१ अध्यायः ॥
१० ॥
एकादशं लिङ्गपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु पुत्त्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं लिङ्गसंज्ञितम् ।पठतां शृण्वताञ्चैव भक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
यच्च लिङ्गाभिधं तिष्ठन् वह्निलिङ्गे हरोऽभ्यधात् ।मह्यं धर्म्मादिसिद्ध्यर्थं अग्निकल्पकथाश्रयम् ॥
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमाचितम् ।पुराणं लिङ्गमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् ।परं सर्व्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिसंङ्क्षेपतः पुरा ॥
”तत्र पूर्व्वभागे ।“योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततःपरम् ॥
लिङ्गोद्भवस्तदर्च्चा च कीर्त्तिता हि ततः परम् ।सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥
ततो दधीचिचरितं युगधर्म्मनिरूपणम् ।ततो भुवनकोषाख्या सूर्य्यसोमान्वयस्ततः ॥
ततश्च विस्तरात् सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा ।लिङ्गप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् ।प्रायश्चित्तान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥
अन्धकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः ।नृसिंहचरितं पश्चाज्जलन्धरवधस्ततः ॥
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् ।कामस्य दहनं पश्चात् गिरिजायाः करग्रहः ॥
ततो विनायकाख्यानं नृत्याख्यानं शिवस्य च ।उपमन्युकथा चापि पूर्व्वभाग इतीरितः ॥
” * ॥
तदुत्तरभागे ।“विष्णुमाहात्म्यकथनमम्बरीषकथा ततः ।सनत्कुमारनन्दीशसंवादश्च पुनर्मुने ! ॥
शिवमाहात्म्यसंयुक्तस्नानयागादिकं ततः ।सूर्य्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥
दानानि बहुधोक्तानि श्राद्धप्रकरणन्ततः ।प्रतिष्ठा तत्र गदिता ततोऽघोरस्य कीर्त्त नम् ॥
व्रजेश्वरी महाविद्या गायत्त्रीमहिमा ततः ।त्र्यम्बकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥
एतस्योपरिभागस्ते लैङ्गस्य कथितो मया ।व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रमाहात्म्यसूचिनः ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“लिखित्वैतत् पुराणन्तु तिलधेनुसमाचितम् ।फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ।स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्ज्जितः ॥
यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैङ्गं पापापहं नरः ।स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नन्ते शिवपुरं व्रजेत् ॥
लिङ्गानुक्रमणीमेतां पठेद् यः शृणुयात् तथा ।तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ ।जायेतां गिरिजाभर्त्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०२ अध्यायः ॥
११ ॥
द्वादशं वराहपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि वाराहं वैपुराणकम् ।भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम् ॥
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसङ्गं मत्कृतं पुरा ।निबबन्ध पुराणेऽस्मिंश्चतुर्व्विंशसहस्रके ॥
व्यासो हि विदुषां श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुवि ।तत्रादौ शुभसंवादः स्मृतो भूमिवराहयोः ॥
”तत्र पूर्व्वभागे ।“अथादिकृतवृत्तान्ते रभ्यस्य चरितं ततः ।दुर्ज्जयाय च तत्पश्चाच्छ्राद्धकल्प उदीरितः ॥
महातपस आख्यानं गौर्य्युत्पत्तिस्ततः परम् ।विनायकस्य नागानां सेनान्यादित्ययोरपि ॥
गणानाञ्च तथा देव्या धनदस्य वृषस्य च ।आख्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम् ॥
अगस्त्यगीता तत्पश्चाद्रुद्रगीता प्रकीर्त्तिता ।महिषासुरविध्वंसे माहात्म्यञ्च त्रिशक्तिजम् ॥
पर्व्वाध्यायस्ततः श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानिकम् ।इत्यादिकृतवृत्तान्तं प्रथमोद्देशनामकम् ॥
भगवद्धर्म्मके पश्चाद्व्रततीर्थकथानकम् ।द्वात्रिंशदपराधानां प्रायश्चित्तं शरीरकम् ॥
तीर्थानाञ्चापि सर्व्वेषां माहात्म्यं पृथगीरितम् ।मथुराया विशेषेण श्राद्धादीनां विधिस्ततः ॥
वर्णनं यमलोकस्य ऋषिपुत्त्रप्रसङ्गतः ।विपाकः कर्म्मणाञ्चैव विष्णुव्रतनिरूपणम् ॥
गोकर्णस्य च माहात्म्यं कीर्त्तितं पापनाशनम् ।इत्येष पूर्व्वभागोऽस्य पुराणस्य निरूपितः ॥
”उत्तरभागे ।“उत्तरे प्रविभागे तु पुलस्त्यकुरुराजयोः ।संवादे सर्व्वतीर्थानां माहात्म्यंविस्तारात्पृथक् ॥
अशेषधर्म्माश्चाख्याताः पौष्करं पुण्यपर्व्व च ।इत्येवं तव वाराहं प्रोक्तं पापविनाशनम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“पठतां शृण्वताञ्चैव भगवद्भक्तिवर्द्धनम् ।काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमाचितम् ॥
लिखित्वैतच्च यो दद्याच्चैत्र्यां विप्राय भक्तितः ।स लभेद्वैष्णवं धाम देवर्षिगणवन्दितः ॥
यो वानुक्रमणीमेतां शृणोत्यपि पठत्यपि ।सोऽपि भक्तिं लभेद्विष्णौ संसारोच्छेदकारि-णीम् ॥
” * ॥
इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०३ अध्यायः ॥
१२ ॥
त्रयोदशं स्कन्दपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वक्ष्ये मरीचे ! च पुराणं स्कन्दसंज्ञितम् ।यस्मिन् प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥
पुराणे शतकोटौ तु यच्छैवं वर्णितं मया ।लक्षितस्यार्थजातस्य सारो व्यासेन कीर्त्तितः ॥
स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः ।एकाशीतिसहस्रन्तु स्कान्दं सर्व्वाघकृन्तनम् ॥
यः शृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः ।यत्र माहेश्वरा धर्म्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥
कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्व्वसिद्धिविधायकाः ॥
”तत्र प्रथमे माहेश्वरखण्डे ।“तस्य माहेश्वरश्चाद्यः खण्डः पापप्रणाशनः ॥
किञ्चिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः ।सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥
यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा ।दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिङ्गार्च्चने फलम् ॥
समुद्रमथनाख्यानं देवेन्द्र चरितं ततः ।पार्व्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनन्तरम् ॥
कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसङ्गरः ।ततः पशुपताख्यानं चण्ड्याख्यानसमाचितम् ॥
द्यूतप्रवर्त्तनाख्यानं नारदेन समागमः ।ततः कुमारमाहात्म्ये पञ्चतीर्थकथानकम् ॥
धर्म्मवर्म्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्त्तनम् ।इन्द्रद्युम्नकथा षश्चान्नाडीजङ्घकथाचिता ॥
प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च ।महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥
ततस्तारकयुद्धञ्च नानाख्यानसमाचितम् ।वधश्च तारकस्याथ पञ्चलिङ्गनिवेशनम् ॥
द्वीपाख्यानं ततः पुण्यं ऊर्द्ध्वलोकव्यवस्थितः ।ब्रह्माण्डस्थितिमानञ्च वर्करेशकथानकम् ॥
महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता ।वासुदेवस्य माहात्म्यं कोरितीर्थं ततः परम् ॥
नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्त्तितम् ।पाण्डवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥
तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् ।अरुणाचलमाहात्म्ये सनकब्रह्मसंकथा ॥
गौरीतपःसमाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् ।महिषासुरजाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥
शोणाचले शिवास्थानं नित्यदा परिकीर्त्तितम् ।इत्येष कथितः स्कान्दे खण्डो माहेश्वरोऽद्-भुतः ॥
”द्वितीये वैष्णवखण्डे ।“द्वितीयो वैष्णवः खण्डस्तस्याख्यानानि मे शृणु ।प्रथमं भूमिवाराहं समाख्यानं प्रकीर्त्तितम् ॥
यत्र वोचककुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् ।कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥
कुलालाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरीकथा ।नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥
मतङ्गाञ्जनसंवादः कीर्त्तितः पापनाशनः ।पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्त्तितं चोत्कले ततः ॥
मार्कण्डेयसमाख्यानमम्बरीषस्य भूपतेः ।इन्द्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥
जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव ! ।नीलकण्ठसमाख्यानं नारसिंहोपवर्णनम् ॥
अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा ।रथयात्राविधिः पश्चाज्जन्मस्नानविधिस्तथा ॥
दक्षिणामूर्त्त्युपाख्यानं गुण्डिचाख्यानकं ततः ।रथरक्षाविधानञ्च शयनोत्सवकीर्त्तनम् ॥
श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं वह्न्युत्सवनिरूपणम् ।दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥
पूजा च कामिभिर्विष्णोरुद्दालकनियोगकः ।मोक्षसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥
दशावतारकथनं स्नानादिपरिकीर्त्तनम् ।ततो वदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥
अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् ।कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥
पञ्चधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा ।ततः कार्त्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥
धूम्रकोशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्त्तिके ।पञ्चभीष्मव्रताख्यानं कीर्त्तिदं भुक्तिमुक्तिदम् ॥
तद्व्रतस्य च माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा ।पुण्ड्रादिकीर्त्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥
पञ्चामृतस्नानपुण्यं घण्टानादादिजं फलम् ।नानापुष्पार्च्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥
नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्त्तनम् ।अखण्डैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥
मत्स्योत्सवविधानञ्च नाममाहात्म्यकीर्त्तनम् ।ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥
मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् ।वनानां द्वादशानाञ्च माहात्म्यं कीर्त्तितं ततः ॥
श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्त्तितं परम् ।वज्रशाण्डिल्यसंवादं अन्तर्लीलाप्रकाशकम् ॥
ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् ।नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्याये निरूपितम् ॥
ततो वैशाखमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् ।जलदानादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥
श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् ।तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात् पुण्यकीर्त्तनम् ॥
ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके ।ऋणपापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥
स्वर्गद्वारं चन्द्रहरिधर्म्महर्य्युपवर्णनम् ।स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदा सरयूयुतिः ॥
सीताकुण्डं गुप्तहरिः सरयूर्घर्घराचयः ।गोप्रचारञ्च दुग्धोदं गुरुकुण्डादिपञ्चकम् ॥
घोषार्कादीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् ।गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्व्वाघविनिवर्त्तकम् ॥
माण्डव्याश्रमपूर्व्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् ।अजितादिमानसादितीर्थानि गदितानि च ॥
इत्येष वैष्णवः खण्डो द्वितीयः परिकीर्त्तितः ॥
”तृतीये ब्रह्मखण्डे ।“अतःपरं ब्रह्मखण्डं मरीचे ! शृणु पुण्यदम् ।यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नानेक्षणेद्भवम् ॥
गालवस्य तपश्चर्य्या राक्षसाख्यानकं ततः ।चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपतनसंयुतम् ॥
वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्त्तनम् ।मङ्गलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुण्डादिवर्णनम् ।हनूमत्कुण्डमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥
रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् ।शङ्खादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥
धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुण्डादिजं तथा ।गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्त्ति-तम् ॥
रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् ।यात्राविधानकथनं सेतौ मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥
धर्म्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् ।स्थाणुः स्कन्दाय भगवाम् यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥
धर्म्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनन् ।कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥
अप्सरातीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्त्ति-तम् ।वर्णानामाश्रमानाञ्च धर्म्मतत्त्वनिरूपणम् ॥
देवस्थानविभागश्च वकुलार्ककथा शुभा ।छत्रा नन्दा तथा शान्ता श्रीमाता च मतङ्गिनी ॥
पुण्यदात्र्यः समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः ।इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्बारकादिनिरूपणम् ॥
लोहासुरसमाख्यानं गङ्गाकूपनिरूपणम् ।श्रीरामचरितञ्चैव सत्यमन्दिरवर्णनन् ॥
जीर्णोद्धारस्य कथनं शासनप्रतिपादनम् ।जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्म्मनिरूपणम् ॥
ततस्तु वैष्णवा धर्म्मा नानाख्यानैरुदीरिताः ।चातुर्म्मास्ये ततः पुण्ये सर्व्वधर्म्मनिरूपणम् ॥
दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः ।तपसश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥
प्रकृतीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् ।तारकस्य वधोपायो त्र्यक्षार्च्चा महिमा तथा ॥
विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्व्वत्यनुनयस्ततः ।हरस्य ताण्डवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥
हरस्य लिङ्गपतनं कथायै जवनस्य च ।पार्व्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥
प्रणवैश्वर्य्यकथनं तारकाचरितं पुनः ।दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षररूपणम् ॥
ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशार्णजः ।श्रवणादिकपुण्यञ्च कीर्त्तितं शर्म्मदं नृणाम् ॥
”तृतीये ब्रह्मखण्डस्योत्तरभागे ।“ततो ब्रह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः ।पञ्चाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥
शिवरात्रेश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्त्तनम् ।सोमवारव्रतञ्चापि सीमन्तिन्याः कथानकम् ॥
भद्रायूत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् ।शिववर्म्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥
भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्त्तनम् ।शवराख्यानकञ्चैव उमामाहेश्वरव्रतम् ॥
रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् ।श्रवणादिकपुण्यञ्च ब्रह्मखण्डोऽयमीरितः ॥
” * ॥
चतुर्थे काशीखण्डे ।“अतः परं चतुर्थन्तु काशीखण्डमनुत्तमम् ।विन्ध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्त्तितः ॥
सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः ।पतिव्रताचरित्रञ्च तीर्थचर्य्याप्रशंसनम् ॥
ततश्च सप्तपुर्य्याख्या संयमिन्या निरूपणम् ।व्रध्नस्य च तथेन्द्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्म्मणः ॥
अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसम्भवः ।गन्धवत्यलकापुर्य्योरीश्वर्य्याश्च समुद्भवः ॥
चन्द्रोडुबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् ।सप्तर्षीणां ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥
ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् ।स्कन्दागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥
प्रभावश्चापि गङ्गाया गङ्गानामसहस्रकम् ।वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥
दण्डपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनन्तरम् ।ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥
ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च ।कृत्याकृत्यविनिर्द्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥
गृहस्थयोगिनोर्धर्म्माः कालज्ञानं ततः परम् ।दिवोदासकथा पुण्या काशीवर्णनमेव च ॥
योगिचर्च्चा च लोलार्कोत्तरशाम्बार्कजा कथा ।द्रुपदार्कस्य तार्क्ष्याख्यारुणार्कस्योदयस्ततः ॥
दशाश्वमेधतीर्थ्याख्या मन्दराच्च गणागमः ।पिशाचमोचनाख्यानं गणेशप्रेषणन्ततः ॥
मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः ।विष्णुमायाप्रपञ्चोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥
ततः पञ्चनदोत्पत्तिर्विन्दुमाधवसम्भवः ।ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥
जैगीषव्येण संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः ।क्षेत्राख्यानं कन्दुकेशव्याध्रेश्वरसमुद्भवः ॥
शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः ।देवतानामधिष्ठानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥
दुर्गाया विजयश्चाथ ओङ्कारेशस्य वर्णनम् ।पुनरोङ्कारमाहात्म्यं त्रिलोचनसमुद्भवः ॥
केदाराख्या च धर्म्मेशकथा विश्वभुजोद्भवा ।वीरेश्वरसमाख्यानं गङ्गामाहात्म्यकीर्त्तनम् ॥
विश्वकर्म्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा ।सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तम्भः पराशरेः ॥
क्षेत्रतीर्थकदम्बश्च मुक्तिमण्डपसंकथा ।विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥
” * ॥
पञ्चमे अवन्तीखण्डे ।“अतः परं त्ववन्त्याख्यं शृणु खण्डञ्च पञ्चकम् ।महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥
प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः ।देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥
कपालमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः ।तीर्थं कलकलेशस्य सर्व्वपापप्रणाशनम् ॥
कुण्डमप्सरसंज्ञञ्च सर्गे रुद्रस्य पुण्यदम् ।कुटुम्बेशञ्च विद्याध्रमर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥
स्वर्गद्वारं चतुःसिन्धुतीर्थं शङ्करवापिका ।सकरार्कगन्धवतीतीर्थम्पापप्रणाशनम् ॥
दशाश्वमेधैकानंशातीर्थ च हरिसिद्धिदम् ।पिशाचकादियात्रा च हनूमत्कयमेश्वरौ ॥
महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् ॥
शुक्रेशभेशोपाख्यानं कुशस्थल्याः प्रदक्षिणम् ।अक्रूरमन्दाकिन्धङ्कपादचन्द्राकवैभवम् ॥
करभेशकुक्कुटेशलड्डुकेशादितीर्थकम् ।मार्कण्डेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकान्तकम् ॥
केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ।केशार्कं शक्तिभेदञ्च स्वणक्षरमुखानि च ॥
ओङ्कारेशादितीर्थानि अन्धकस्तुतिकीर्त्तनम् ।कालारण्ये लिङ्गसङ्ख्या स्वर्णशृङ्गाभिधानकम् ॥
कुशस्थल्या अवन्त्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ।पद्मावती कुमुद्वत्यमरावतीतिनामकम् ॥
विशालाप्रतिकल्पाभिधाने च ज्वरशान्तिकम् ।शिप्रास्नानादिकफलं नागोन्मीता शिवस्तुतिः ॥
हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुन्दरकुण्डकम् ।नीलगङ्गा पुष्कराख्यं बिन्ध्यावासनतीर्थकम् ॥
पूरुषोत्तमाधिमासं तत्तीर्थञ्चाघनाशनम् ।गोमतीवामने कुण्डे विष्णोर्नामसहस्रकम् ॥
वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थके ।महिमा नागपञ्चम्यां नृसिंहस्य जयन्तिका ॥
कुठुवेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्त्तनम् ।कर्कराजाख्यतीर्थञ्च विघ्नेशादिसुरोहनम् ॥
रुद्रकुण्डप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ।यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते ॥
धर्म्मपुण्यस्य वैराग्ये मार्कण्डेयेन सङ्गमः ।प्राग्लयानुभवाख्यानं अमृतापरिकीर्त्तनम् ॥
कल्पे कल्पे पृथक् नाम नर्म्मदायाः प्रकीर्त्तितम् ।स्तवमार्षं नार्म्मदञ्च कालरात्रिकथा ततः ॥
महादेवस्तुतिः पश्चात् पृथक्कल्पकथाद्भुता ।बिशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा ॥
गौरीव्रतसमाख्यानं त्रिपुरज्वालनन्ततः ।देहपातविधानञ्च कावेरीसङ्गमस्ततः ॥
दारुतीर्थं ब्रह्मवर्ज्जं यत्रेश्वरकथानकम् ।अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादं दिदारुकम् ॥
देवतीर्थं नर्म्मदेशं कपिलाख्यं करञ्जकम् ।कुण्डलेशं पिप्पलादं विमलेशञ्च शूलभित् ॥
शचीहरणमाख्यातमन्धकस्य वधस्ततः ।शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्म्माः पृधग्विधाः ॥
आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यशृङ्गकथा ततः ।चित्रसेनकथा पुण्या काशिराजस्य मोक्षणम् ॥
ततो देवशिलाख्यानं शवरीचरिताचितम् ।व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् ॥
आपित्येश्वरतीर्थञ्च शक्रतीर्थं करोटिकम् ।कुमारेशमगस्त्येशं च्यवनेशञ्च मातृजम् ॥
लोकेशं धनदेशञ्च मङ्गलेशञ्च कामजम् ।नागेशञ्चापि गोपारं गौतमं शङ्खचूडजम् ॥
नारदेशं नन्दिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ।दधिस्कन्दादितीर्थानि हनूमन्तेश्वरन्ततः ॥
रामेश्वरादितीर्थानि सोमेशं पिङ्गलेश्वरम् ।ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् ॥
चण्डार्कयमतीर्थञ्च कह्लोडीशञ्च नान्दिकम् ।नारायणञ्च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासिकम् ॥
नागेशं सङ्कर्षणकं मन्मथेश्वरतीर्थकम् ।एरण्डीसङ्गमं पुण्यं सुवर्णाशिलतीर्थकम् ॥
करञ्जं कामहं तीर्थं भाण्डीरं रोहिणीमवम् ।चक्रतीर्थं धौतपापं स्कान्दमाङ्गिरसाह्वयम् ॥
कोटितीर्थमयोन्याख्यमङ्गाराख्यं त्रिलोचनम् ।इन्द्रेशं कम्बुकेशञ्च सोमेशं कोहनेशकम् ॥
नार्म्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरसत्तमम् ।ब्राह्मं दैवञ्च भागेशमादिवाराहणं कवे ॥
रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कङ्कटेश्वरम् ।शाक्रं सौम्यञ्च नान्देशं तापेशं रुक्मिणीभवम् ॥
योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थके ।सिद्धेशं मङ्गलेशञ्च लिङ्गवाराहतीर्थकम् ॥
कुण्डेशं श्वेतवाराहं भार्गवेशं रवीश्वरम् ।शुक्लादीनि च तीर्थानि हूँकारस्वामितीर्थकम् ॥
सङ्गमेशं नारकेशं मोक्षं सार्पञ्च गोपकम् ।नागं शाम्बञ्च सिद्धेशं मार्कण्डाक्रूरतीर्थके ॥
कामोदशूलारोपाख्ये माण्डव्यं गोपकेश्वरम् ।कपिलेशं पिङ्गलेशं भूतेशं गाङ्गगौतमे ॥
आश्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशञ्च पापनुत् ।खनखलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥
चन्द्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यञ्च हंसकम् ।मूलस्थानञ्च शूलेशमाग्नायाचित्रदैवकम् ॥
शिखीशं कोटितीर्थञ्च दशकन्यं सुवर्णकम् ।ऋणमोक्षं भारभूतिरत्रास्ते पुंखमुण्डिमम् ॥
आमलेशं कपालेशं शृङ्गेरण्डीभवन्ततः ।कोटितीर्थं लोटनेशं फलस्तुतिरतः परम् ॥
दृमिजङ्गलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः ।धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य च ॥
वधो धुन्धोस्ततः पश्चात् ततश्चित्रवहोद्भवः ।महिमास्य ततश्चण्डीशप्रभावो रतीश्वरः ॥
केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् ।मुखारं च्यवनान्धाख्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥
चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थञ्च बहुगोमथम् ।रुद्रावर्त्तञ्च मार्कण्डं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥
रावणेशं शुद्धपटं देवान्धुप्रेततीर्थकम् ।जिह्वोदतीर्थसम्भूतिः शिवोद्भेदं फलस्तुतिः ॥
एष खण्डो ह्यवन्त्याख्यः शृण्वतां पापनाशनः ॥
षष्ठे नागरखण्डे ।“अतः परं नागराख्यः खण्डः षष्ठोऽभिधीयते ॥
लिङ्गोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा ।विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशङ्कुस्वर्गतिस्तथा ॥
हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा ।नागविलं शङ्खतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥
चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् ।गयशीर्षं बालशाख्यं बालमण्डं मृगाह्वयम् ॥
विष्णुपादञ्च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः ।सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥
भ्रूणगर्त्तं नलेशञ्च भीष्मं दूर्व्वैरमर्ककम् ।सार्म्मिष्ठं शोभनाथञ्च दौर्गमानर्जकेश्वरम् ॥
जमदग्निवधाख्यानं नैःक्षत्त्रियकथानकम् ।रामह्नदं नागपुरं जडलिङ्गञ्च यज्ञभूः ॥
मुण्डीरादित्रिकार्कञ्च सतीपरिणयस्तथा ।वालखिल्यञ्च यागेशं वालखिल्यञ्च गारुडम् ॥
लक्ष्मीशापः साप्तविंशः सोमप्रासादमेव च ।अम्बावृद्धं पादुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुण्डकम् ॥
गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा ।शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥
कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिङ्गं सर्व्वोत्तमोत्तमम् ।अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयन्त्यास्त्रिजातकम् ॥
ततोऽम्बा रेवती चात्र भट्टिकातीर्थसम्भवम् ।क्षेमङ्करी च केदारं शुक्लतीर्थं मुखारकम् ॥
सत्यसन्धेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा ।अटेश्वरं याज्ञवल्क्यं गौर्य्यं गाणेशमेव च ॥
ततो वास्तुपदाख्यानमजागहकथानकम् ॥
सौभाग्यान्धुकशूलेशं धर्म्मराजकथानकम् ।मिष्टाम्रदेश्वराख्यानं गाणपत्यत्रयं ततः ॥
जावालिचरितञ्चैव मकरेशकथा ततः ।कालेश्वर्य्यन्धकाख्यानं कुण्डमाप्सरसन्तथा ॥
पुष्यादियं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ।भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् ॥
सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशञ्च पैण्डिकम् ।ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् ॥
रैवतं भर्त्तृयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ।कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् ॥
पौष्करं नैमिषं धार्म्ममरण्यत्रितयं स्मृतम् ।वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् ॥
वृन्दावनं खाण्डवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ।कल्पः शालस्तथा नन्दो ग्रामत्रयमनुत्तमम् ॥
असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ।श्र्यर्व्वुदौ रैवतश्चैव पर्व्वतत्रयमुत्तमम् ॥
नदीनां त्रितयं गङ्गा नर्म्मदा च सरस्वती ।सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकञ्चैषु कीर्त्तितम् ॥
कूपिका शङ्खतीर्थञ्चामरकं बालमण्डनम् ।हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् ॥
शाम्बादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथान्धकम् ।जलशायि चतुर्म्मास्यमशून्यशयनव्रतम् ॥
मङ्कणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ।पृथ्वीदानं वाणकेशं कपालमोचनेश्वरम् ॥
पापपिण्डं साप्तलैङ्गं युगमानादिकीर्त्तनम् ।निम्बेशशाकम्भर्य्याख्या रुद्रैकादशकीर्त्तनम् ॥
दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्त्तनम् ।इत्येष नागरः खण्डः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते ॥
”सप्तमे प्रभासखण्डे ।“सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ।सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्त्तितम् ॥
अग्नितीर्थं कपर्द्दीशं केदारेशं गतिप्रदम् ।भीमभैरवचण्डीशभास्कराङ्गारकेश्वराः ॥
बुधेज्यभृगुसौरेन्दुशिखीशा हरविग्रहाः ।सिद्धेश्वराद्याः पञ्चान्येरुद्रास्तत्र व्यवस्थिताः ॥
वरारोहा ह्यजापाला मङ्गला ललितेश्वरी ।लक्ष्मीशो वाडवेशश्चार्घीशः कामेश्वरस्तथा ॥
गौरीशवरुणेशाख्यमुषीशञ्च गणेश्वरम् ।कुमारेशञ्च शाकल्यं शकुलोतङ्कगौतमम् ॥
दैत्यघ्नेशं चक्रतीर्थं सन्निहत्याह्वयं तथा ।भूतेशादीनि लिङ्गानि आदिनारायणाह्वयम् ॥
ततश्चक्रधराख्यानं शाम्बादित्यकथानकम् ।कथा कण्टकशोधिन्या महिषघ्न्यास्ततः परम् ॥
कपालीश्वरकोटीशबालब्रह्माह्वसत्कथा ।नरकेशसम्बर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः ॥
बलभद्रेश्वरस्याथ गङ्गाया गणपस्य च ।जाम्बवत्याख्यसरितः पाण्डुकूपस्य सत्कथा ॥
शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ।दुर्व्वासार्कयदुस्थानहिरण्यासङ्गमोत्कथा ॥
नगरार्कस्य कृष्णस्य सङ्कर्षणसमुद्रयोः ।कुमार्य्याः क्षेत्रपालस्य ब्रह्मेशस्य कथा पृथक् ॥
पिङ्गलासङ्गमेशस्य शङ्करार्कघटेशयोः ।ऋषितीर्थस्य नन्दार्कत्रितकूपस्य कीर्त्तनम् ॥
शशोपानस्य पर्णार्कन्यङ्कुमन्त्योः कथाद्भुता ।वाराहस्वामिवृत्तान्तं छायालिङ्गाख्यगुल्फयोः ॥
कथा कनकनन्दायाः कुन्तीगङ्गेशयोस्तथा ।चमसोद्भेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः ॥
मङ्कणेशत्रैपुरेशषण्डतीर्थकथा तथा ।सूर्य्यप्राचीत्रीक्षणयोरुमानाथकथा तथा ॥
भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ।अजापालेशबालार्ककुवेरस्थलजा कथा ॥
ऋषितोयाकथा पुण्या सङ्गालेश्वरकीर्त्तनम् ।नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् ॥
तप्तकुण्डस्य माहात्म्यं मूलचण्डीशवर्णनम् ।चतुर्व्वक्त्रगणाध्यक्षकलम्बेश्वरयोः कथा ॥
गोपालस्वामिवकुलस्वामिनोर्म्मरुतीकथा ।क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः ॥
कालमेघस्य रुक्मिण्या ऊर्व्वशीश्वरभद्रयोः ।शङ्खावर्त्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् ॥
जालेश्वरस्य हूँकारकूपचण्डीशयोः कथा ।आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुण्डकथाद्भुता ॥
कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ।नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा ॥
नारदेशमन्त्रभूषा दुर्गकूटगणेशजा ।सुपर्णेलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा ॥
कीर्त्तनं कर्द्दमालस्य गुप्तसोमेश्वरस्य च ॥
बहुस्वर्णेशशृङ्गेशकोटीश्वरकथा ततः ॥
मार्कण्डेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ।स्वर्णरेखा ब्रह्मकुण्डं कुन्तीभीमेश्वरौ तथा ॥
मृगीकुण्डञ्च सर्व्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ।दुत्राविल्वेशगङ्गेशरैवतानां कथाद्भुता ॥
ततोऽर्व्वुदे श्वभ्रकथा अचलेश्वरकीर्त्तनम् ।नागतीर्थस्य च कथा वशिष्ठाश्रमवर्णनम् ॥
भद्रंकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ।केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थागमनकीर्त्तनम् ॥
कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथा ततः ।सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्म्मणिकर्णीशकीर्त्तनम् ॥
पङ्गुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ।चन्द्रप्रभासपिण्डोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् ॥
कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिण्डारकस्य च ।ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः ॥
कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबन्धजा ।गणेशपार्थेश्वरयोर्यात्रायामुद्गलस्य च ॥
चण्डीस्थानं नागभवशिरःकुण्डमहेशजा ।कामेश्वरस्य मार्कण्डेयोत्पत्तेश्च कथा ततः ॥
उद्दालकेशसिद्धेशगततीर्थकथा पृथक् ।श्रीदेवमातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः ॥
कुलसन्तारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ।चन्द्रोद्भेदेशानशृङ्गब्रह्मस्थानोद्भवोहनम् ॥
त्रिपुष्कररुद्रह्नदगुहेश्वरकथा शुभा ।अविमुक्तस्य माहात्म्यमुमामाहेश्वरस्य च ॥
महौजसः प्रभावश्च जम्बुतीर्थस्य वर्णनम् ।गङ्गाधरमिश्रकयोः कथा चाथ फलस्तुतिः ॥
द्बारकायाश्च माहात्म्ये चन्द्रशर्म्मकथानकम् ।जागराद्याख्यव्रतञ्च व्रतमेकादशीभवम् ॥
महाद्वादशिकाख्यानं प्रह्लादर्षिसमागमः ।दुर्व्वासस उपाख्यानं यात्रोपक्रमकीर्त्तनम् ॥
गोमत्युत्पत्तिकथनं तस्यां स्नानादिजं फलम् ।चक्रतीथस्य माहात्म्यं गोमत्युदधिसङ्गमः ॥
सनकादिह्नदाख्यानं नृगतीर्थकथा ततः ।गोप्रचारकथा पुण्या गोपीनां द्वारकागमः ॥
गोपीसरःसमाख्यानं ब्रह्मतीर्थादिकीर्त्तनम् ।पञ्चनद्यागमाख्यानं नानाख्यानसमाचितम् ॥
शिवलिङ्गमहातीर्थकृष्णपूजादिकीर्त्तनम् ।त्रिविक्रमस्य मूर्त्त्याख्या दुर्व्वासःकृष्णसंकथा ॥
कुशदैत्यवधोऽर्च्चाख्या विशेषार्च्चनजं फलम् ।गोमत्यां द्वारकायाञ्च तीर्थागमनकीर्त्तनम् ॥
कृष्णमन्दिरसंप्रेक्षा द्वारवत्यभिषेचनम् ।तत्र तीर्थावासकथा द्वारकापुण्यकीर्त्तनम् ॥
इत्येष सप्तमः प्रोक्तः खण्डः प्राभासिको द्विज ! ।स्कान्दे सर्व्वोत्तरकथा शिवमाहात्म्यवर्णने ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेमशूलसमाचितम् ।माघ्यां सत्कृत्य विप्राय स शैवे मोदते पदे ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०४ अध्यायः ॥
१३ ॥
चतुर्द्दशं वामनपुराणम् ।श्रीबह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वामनाभिधम् ।त्रिविक्रमचरित्राढ्यं दशसाहस्रसङ्ख्यकम् ॥
कूर्म्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानकम् ।भागद्वयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम् ॥
” * ॥
तत्र पूर्व्वभागे ।“पुराणप्रश्नः प्रथमं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ।कपालमोचनाख्यानं दक्षयज्ञविहिंसनम् ॥
हरस्य कालरूपाख्या कामस्य दहनं ततः ।प्रह्लादनारायणयोर्युद्धं देवासुराह्वयम् ॥
सुकेश्यर्कसमाख्यानं ततो भुवनकोषकम् ।ततः काम्यव्रताख्यानं श्रीदुर्गाचरितं ततः ॥
तपतीचरितं पश्चात् कुरुक्षेत्रस्य वर्णनम् ।सरोमाहात्म्यमतुलं पार्व्वतीजन्मकीर्त्तनम् ॥
तपस्तस्या विवाहश्च गौर्य्युपाख्यानकं ततः ।ततः कौशिक्युपाख्यानं कुमारचरितं ततः ॥
ततोऽन्धकवधाख्यानं साध्योपाख्यानकं ततः ।जावालिचरितं पश्चादरजायाः कथाद्भुता ॥
अन्धकेश्वरयोर्युद्धं गणत्वं चान्धकस्य च ।मरुतां जन्मकथनं वलेश्च चरितं ततः ॥
ततस्तु लक्ष्म्याश्चरितं त्रैविक्रममतः परम् ।प्रह्लादतीर्थयात्रायां प्रोच्यन्ते तत्कथाः शुभाः ॥
ततश्च धुन्धुचरितं प्रेतोपाख्यानकं ततः ।नक्षत्रपुरुषाख्यानं श्रीदामचरितं ततः ॥
त्रिविक्रमचरित्रान्ते ब्रह्मप्रोक्तः स्तवोत्तमः ।प्रह्लादवलिसंवादे सुतले हरिशंसनम् ॥
इत्येष पूर्व्वभागोऽस्य पुराणस्य तवोदितः ॥
”तदुत्तरे भागे बृहद्वामनाख्ये ।“शृणु तस्योत्तरं भागं बृहद्वामनसंज्ञकम् ॥
माहेश्वरी भागवती सौरी गाणेश्वरी तथा ।चतस्रः संहिताश्चात्र पृथक् साहस्रसङ्ख्यया ॥
माहेश्वर्य्यान्तु कृष्णस्य तद्भक्तानाञ्च कीर्त्तनम् ।भागवत्यां जगन्मातुरवतारकथाद्भुता ॥
सौर्य्यां सूर्य्यस्य महिमा गदितः पापनाशनः ।गाणेश्वर्य्यां गणेशस्य चरितञ्च महेशितुः ॥
इत्येतद्वामनं नाम पुराणं सुविचित्रकम् ।पुलस्त्येन समाख्यातं नारदाय महात्मने ॥
ततो नारदतः प्राप्तं व्यासेन सुमहात्मना ।व्यासात्तु लब्धवान् वत्स ! तच्छिष्यो रोमहर्षणः ॥
स चाख्यास्यति विप्रेभ्यो नैमिषीयेभ्य एव च ।एवं परम्पराप्राप्तं पुराणं वामनं शुभम् ॥
” * ॥
तत्फलश्रुतिः ।“ये पठन्ति च शृण्वन्ति तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।लिखित्वैतत् पुराणन्तु यः शरद्विषुवेऽर्पयेत् ॥
विप्राय वेदविदुषे घृतधेनुसमाचितम् ।स समुद्धृत्य नरकान्नयेत् स्वर्गं पितॄन् स्वकान् ।देहान्ते भुक्तभोगोऽसौ याति विष्णोः परंपदम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०५ अध्यायः ॥
१४ ॥
पञ्चदशं कूर्म्मपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! मरीचेऽद्य पुराणं कूर्म्मसंज्ञितम् ।लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्म्मवपुर्हरिः ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यञ्च पृथक् पृथक् ।इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन प्राहर्षिभ्यो दयान्तिकम् ॥
तत्सप्तदशसाहस्रं सुचतुःसंहितं शुभम् ।यत्र ब्राह्म्यां पुरा प्रोक्ता धर्म्मा नानाविधा मुने ! ॥
नानाकथाप्रसङ्गेन नृणां सद्गतिदायकाः ॥
” * ॥
तत्पूर्व्वभागे ।“तत्र पूर्व्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ।लक्ष्मीप्रद्युम्नसंवादः कूर्म्मर्षिगणसङ्कथा ॥
वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्त्तनम् ।कालसङ्ख्या समासेन लयान्ते स्तवनं विभोः ॥
ततः सङ्क्षेपतः सर्गः शाङ्करं चरितं तथा ।सहस्रनाम पार्व्वत्या योगस्य च निरूपणम् ॥
भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायम्भुवस्य च ।देवादीनां समुत्पत्तिर्दक्षयज्ञाहतिस्ततः ॥
दक्षसृष्टिकथा पश्चात् कश्यपान्वयकीर्त्तनम् ।आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्य चरितं शुभम् ॥
मार्कण्डकृष्णसंवादो व्यासपाण्डवसंकथा ।युगधर्म्मानुकथनं व्यासजैमिनिकी कथा ॥
वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ।त्रैलोक्यवर्णनञ्चैव वेदशाखानिरूपणम् ॥
” * ॥
तदुत्तरभागे ।“उत्तरेऽस्य विभागे तु पुरा गीतैश्वरी ततः ।व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्म्मप्रबोधनी ॥
नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यञ्च पृथक्ततः ।नानाधर्म्मप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता ॥
अतः परं भगवती संहितार्थनिरूपणे ।कथिता यत्र वर्णानां पृथग्वृत्तिरुदाहृता ॥
”तदुत्तरभागीयभगवत्याख्यद्वितीयसंहितायाःपञ्चपादेषु ।“पादेऽस्याः प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यव-स्थितिः ।सदाचारात्मिका वत्स ! भोगसौख्यविवर्द्धनी ॥
द्वितीये क्षत्त्रियाणान्तु वृत्तिः सम्यक् प्रकी-र्त्तिता ।यया त्वाश्रितया पापं विधूयेह व्रजेद्दिवम् ॥
तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्व्विधा ।यया चरितया सम्यक् लभते गतिमुत्तमाम् ॥
चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता ।यया सन्तुष्यति श्रीशो नृणां श्रेयोविवर्द्धनः ॥
पञ्चमेऽस्यास्ततः पादे वृत्तिः सङ्करजोदिता ।यया चरितयाप्नोति भाविनीमुत्तमां जनिम् ॥
इत्येषा पञ्चपद्युक्ता द्बितीया संहिता मुने ! ।तृतीयात्रोदिता सौरी नृणां कामविधायिनी ॥
षोढा षट्कर्म्मसिद्धिं सा बोधयन्ती च कामि-नाम् ।चतुर्थी वैष्णवी नाम मोक्षदा परिकीर्त्तिता ॥
चतुष्पदी द्विजादीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी ।ताः क्रमात् षट्चतुर्द्द्वीषुसाहस्राः परि-कीर्त्तिताः ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“एतत्कूर्म्मपुराणन्तु चतुर्व्वर्गफलप्रदम् ।पठतां शृण्वतां नॄणां सर्व्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥
लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्म्मसमन्वितम् ।ब्राह्मणायायने दद्यात् स याति परमां गतिम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०६ अध्यायः ॥
१५ ॥
षोडशं मत्स्यपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्बिजसत्तम ! ।यत्रोक्तं सत्यकल्पानां वृत्तं सङ्क्षिप्य भूतले ॥
व्यासेन वेदविदुषा नरसिंहोपवर्णनम् ।उपक्रम्य तदुद्दिष्ठं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्माण्डवर्णनन्ततः ।ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्म्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥
मदनद्वादशी तद्वत् लोकपालाभिपूजनम् ।मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्याराज्याभिवर्णनम् ॥
सूर्य्यवैवस्वतोत्पत्तिर्व्वधसङ्गमनं तथा ।पितृवंशानुकथनं श्राद्धकालस्तथैव च ॥
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च ।कीर्त्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥
कार्त्तवीर्य्यस्य चरितं सृष्टं वंशानुकीर्त्तनम् ।मृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्म च क्षितौ ॥
कीर्त्तनं पुरुवंशस्य वंशो हौताशनः परः ।क्रियायोगस्ततः पश्चात् पुराणं परिकीर्त्तितम्व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्त्तण्डशयनं तथा ।कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥
तडागविधिमाहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च ।सौभाम्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥
तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् ।तथैवानन्दकर्य्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशयनं तथा ।भीमाख्या द्वादशी तद्वदनङ्गशयनं तथा ॥
अशून्यशयनं तद्वत् तथैवाङ्गारकव्रतम् ।सप्तमीसप्तकं तद्वद्बिशोकद्वादशीव्रतम् ॥
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशान्तिस्तथैव च ।ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्द्दशी ॥
तथा सर्व्वफलत्यागः सूर्य्यवारव्रतं तथा ।संक्रान्तिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥
षष्टिव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिक्रमः ।प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥
तथान्तरीक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च ।भवनानि सुरेन्द्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥
पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वन्तरविनिर्णयः ।चतुर्युगस्य सम्मूतिर्युगधर्म्मनिरूपणम् ॥
वज्राङ्गस्य तु सम्भूतिस्तारकोत्पत्तिरेव च ।तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्त्तनम् ॥
पार्व्वतीसम्भवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् ।अनङ्गदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥
गौरीतपोवनं तद्बच्छिवेनाथ प्रसादनम् ।पार्व्वतीऋषिसंवादस्तथैवोद्वाहमङ्गलम् ॥
कुमारसम्भवस्तद्बत् कुमारविजयस्तथा ।तारकस्य वधो घोरो नरसिं होपवर्णनम् ॥
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवान्धकघातनम् ।वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्म्मदायास्तथैव चप्रवरानुक्रमस्तद्वत् पितृगाथानुकीर्त्तनम् ।तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्म्मास्तथैव च ।विविधोत्पातकथनं ग्रहशान्तिस्तथै च ॥
यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमङ्गलकीर्त्तनम् ॥
वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥
समुद्रमथनं तद्वत् कालकूटाभिशान्तनम् ।देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतास्थापनं तथा ।प्रासादलक्षणं तद्वन्मण्डपानाञ्च लक्षणम् ॥
भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्त्तनम् ।कल्पानुकीर्त्तनं तद्बत् पुराणेऽस्मिन् प्रकीर्त्तितम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“पवित्रमेतत् कल्याणमायुःकीर्त्तिविवर्द्धनम् ।यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥
लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवाचितम् ।विप्रायाभ्यर्च्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०७ अध्यायः ॥
१६ ॥
सप्तदशं गुरुडपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“मरीचे शृणु वच्म्यद्य पुराणं गारुडं शुभम् ।गरुडायाब्रवीत् पृष्टो भगवान् गरुडासनः ॥
एकोनविंशसाहस्रं तार्क्ष्य कल्पकथाचितम् ॥
”तत्र पूर्व्वखण्डे ।“पुराणोपक्रमो यत्र सर्गसङ्क्षेपतस्ततः ।सूर्य्यादिपूजनविधिर्दीक्षाविधिरतः परम् ॥
श्र्यादिपूजा ततः पश्चान्नवव्यूहार्च्चनं द्बिज ! ।पूजाविधानञ्च तथा वैष्णवं पञ्जरं ततः ॥
योगाध्यायस्ततो विष्णोर्नामसाहस्रकीर्त्तनम् ।ध्यानं विष्णोस्ततः सूर्य्यपूजा मृत्युञ्जयार्च्चनम् ॥
मालामन्त्राः शिवार्च्चाथ गणपूजा ततः परम् ।गोपालपूजा त्रैलोक्यमोहनश्रीधरार्च्चनम् ॥
विष्ण्वर्च्चा पञ्चतत्त्वार्च्चा चक्रार्च्चा देवपूजनम् ।न्यासादिसन्ध्योपास्तिश्च दुगार्च्चाथ सुरार्च्चनम् ॥
पूजा माहेश्वरी चातः पवित्रारोहणार्च्चनम् ।मूर्त्तिध्यानं वास्तुमानं प्रासादानाञ्च लक्षणम् ॥
प्रतिष्ठा सर्व्वदेवानां पृथक्पूजाविधानतः ।योगोऽष्टाङ्गो दानधर्म्मः प्रायश्चित्तं निधिक्रिया ॥
द्वीपेशनरकाख्यानं सूर्य्यव्यूहश्च ज्योतिषम् ।सामुद्रिकं स्वरज्ञानं नवरत्नपरीक्षणम् ॥
माहात्म्यमथ तीर्थानां गयामाहात्म्यमुत्तमम् ।ततो मन्वन्तराख्यानं पृथक् पृथक्विभागशः ॥
पित्राख्यानं वर्णधर्म्मा द्रव्यशुद्धिः समर्पणम् ।श्राद्धं विनायकस्यार्च्चा ग्रहयज्ञस्तथाश्रमाः ॥
मननाख्या प्रेताशौचं नीतिसारो व्रतोक्तयः ।सूर्य्यवंशः सोमवंशोऽवतारकथनं हरेः ॥
रामायणं हरिवंशो भारताख्यानकन्ततः ।आयुर्व्वेदे निदानं प्राक् चिकित्साद्रव्यजा गुणाः ॥
रोगघ्नं कवचं विष्णोर्गारुडं त्रैपुरो मनुः ।प्रश्नचूडामणिश्चान्ते हयायुर्व्वेदकीर्त्तनम् ॥
औषधीनामकथनं ततो व्याकरणोहनम् ।छन्दःशास्त्रं सदाचारस्ततः स्नानविधिः स्मृतः ॥
तर्पणं वैश्यदेवञ्च सन्ध्या पार्व्वणकर्म्म च ।नित्यश्राद्धं सपिण्डाख्यं धर्म्मसारोऽघनिष्कृतिः ॥
प्रतिसंक्रम उक्तोऽस्माद्युगधर्म्माः कृतेः फलम् ।योगशास्त्रं विष्णुभक्तिर्नमस्कृतिफलं हरेः ॥
माहात्म्यं वैष्णवञ्चाथ नारसिंहस्तवोत्तमम् ।ज्ञानामृतं गुह्याष्टकं स्तोत्रं विष्ण्वर्च्चनाह्वयम् ॥
वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तं ब्रह्मज्ञानं तथात्मकम् ।गीतासारफलोत्कीर्त्तिः पूर्व्वखण्डोऽयमीरितः ॥
”उत्तरखण्डे प्रेतकल्पे ।“अथास्यैवोत्तरे खण्डे प्रेतकल्पः पुरोदितः ।यत्र तार्क्षेण संपृष्टो भगवानाह वाडव ! ॥
धर्म्मप्रकटनं पूर्व्वयोनीनां गतिकारणम् ।दानाधिकं फलञ्चापि प्रोक्तमत्रौर्द्ध्वदेहिकम् ॥
यमलोकस्य मार्गस्य वर्णनञ्च ततः परम् ।षोडशश्राद्धफलकं वृत्तानाञ्चात्र वर्णितम् ॥
निष्कृतिर्यममार्गस्य धर्म्मराजस्य वैभवम् ।प्रेतपीडाविनिर्द्देशः प्रेतचिह्ननिरूपणम् ॥
प्रेतानां चरिताख्यानं कारणं प्रेततां प्रति ।प्रेतकृत्यविचारश्च सपिण्डीकरणोक्तयः ॥
प्रेतत्वमोक्षणाख्यानं दानानि च विमुक्तये ।आवश्यकोत्तमं दानं प्रेतसौख्यकरं हितम् ॥
शारीरकविनिर्द्देशो यमलोकस्य वर्णनम् ।प्रेतत्वोद्धारकथनं कर्म्मकर्त्तृविनिर्णयः ॥
मृत्योः पूर्व्वक्रियाख्यानं पश्चात् कर्म्मनिरूपणम् ।मध्यं षोडशकं श्राद्धं स्वर्गप्राप्तिक्रियोहनम् ॥
सूतकस्याथ सङ्ख्यानं नारायणवलिक्रिया ।वृषोत्सर्गस्य माहात्म्यं निषिद्धपरिवर्ज्जनम् ॥
अपमृत्युक्रियोक्तिश्च विपाकः कर्म्मणां नृणाम् ।कृत्याकृत्यविचारश्च विष्णुध्यानं विमुक्तये ॥
स्वर्गतौ विहिताख्यानं स्वर्गसौख्यनिरूपणम् ।भूर्लोकवर्णनञ्चैव सप्तधा लोकवर्णनम् ॥
पञ्चोर्द्ध्वलोककथनं ब्रह्माण्डस्थितिकीर्त्तनम् ।ब्रह्माण्डानेकचरितं ब्रह्मजीवनिरूपणम् ॥
आत्यन्तिकलयाख्यानं फलस्तुतिनिरूपणम् ।इत्येतद्गारुडं नाम पुराणं भुक्तिमुक्तिदम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“कीर्त्तितं पापशमनं पठतां शृण्वतां नृणाम् ।लिखित्वैतत् पुराणन्तु विषुवे यः प्रयच्छति ॥
सौवर्णं हंसयुग्माढ्यं विप्राय स दिवं व्रजेत् ॥
” * ॥
इति श्रीनारदीयपुराणे पूब्बभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०८ अध्यायः ॥
१७ ॥
अष्टादशं ब्रह्माण्डपुराणम् ।श्रीब्रह्मोवाच ।“शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि ब्रह्माण्डाख्यं पुरातनम् ।यच्च द्वादशसाहस्रं भाविकल्पकथायुतम् ॥
प्रकृयाख्योऽनुषङ्गाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः ।चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥
पूर्व्वपादद्वयं पूर्व्वो भागोऽत्र समुदाहृतः ।तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥
” * ॥
तत्र पूर्व्वभागे प्रक्रियापादे ।“आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः ।हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥
एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं शृणु मानद ! ॥
”पूर्व्वभागे अनुषङ्गपादे ।“कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ।मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् ॥
महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ।अग्नीनां विचयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् ॥
प्रियव्रताचयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ।वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् ॥
जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ।ऊर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् ॥
आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्त्तनम् ।नीलकण्ठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् ॥
अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ।यज्ञप्रवर्त्तनं चाथ युगयोरन्त्ययोः कृतिः ॥
युगप्रजालक्षणञ्च ऋषिप्रवरवर्णनम् ।वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् ॥
शेषमन्वन्तराख्यानं पृथिवीदोहनन्ततः ।चाक्षुषेऽद्यतने सर्गो द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले ॥
”मध्यमभागे उपोद्घातपादे ।“अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्त्तनम् ।प्राजापत्यचयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः ॥
ततो जयाभिव्याहारौ मरुदुत्पत्तिकीर्त्तनम् ।काश्यपेयानुकथनमृषिवंशनिरूपणम् ॥
पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ।वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् ॥
मनुपुत्त्राचयश्चातो गान्धर्व्वस्य निरूपणम् ।इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः समहात्मनः ॥
अमावसोराचयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ।ययातिचरितञ्चाथ यदुवंशनिरूपणम् ॥
कार्त्तवीर्य्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ।वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ सम्भवः ॥
भार्गवस्यानुचरितं तथा कार्य्यवधाश्रयम् ।समरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः ॥
देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णने ।इनस्य च स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्त्तितः ॥
विष्णुमाहात्म्यकथनं वलिवंशनिरूपणम् ।भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे ॥
एवमुद्घातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥
”उत्तरभागे उपसंहारपादे ।“चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे ।वैवस्वतान्तराख्यानं विस्तरेण यथातथम् ॥
पूर्व्वमेव समुद्दिष्टं सङ्क्षेपादिह कथ्यते ।भविष्याणां मनूनाञ्च चरितं हि ततः परम् ॥
कल्पप्रलयनिर्द्देशः कालमानं ततः परम् ।लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिता मानलक्षणैः ॥
वर्णनं नरकाणाञ्च विकर्म्माचरणैस्ततः ।मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥
शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनञ्च ततः परम् ।त्रिविधाद्गुणसम्बन्धाज्जन्तूनां कीर्त्तिता गतिः ।अनिर्द्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥
इत्येष उपसंहारः पादो वृत्तः स चोत्तरः ।चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् ॥
अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज ! ।ब्रह्माण्डञ्च चतुर्लक्षं पुराणत्वेन पठ्यते ॥
तदेव व्यस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् ।पाराशर्य्येण मुनिना सर्व्वेषामपि मानद ! ॥
वस्तुद्रष्ट्राथ तेनैव मुनीनां भावितात्मनाम् ।मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥
मुनयो धर्म्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः ।मया चेदं पुराणन्तु वशिष्ठाय पुरोदितम् ॥
तेन शक्त्रिसुतायोक्तं जातूकर्णाय तेन च ।व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत् प्रभञ्जनमुखोद्गतम् ॥
प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन् प्रावर्त्तयदनुत्तमम् ॥
”तत्फलश्रुतिः ।“य इदं कीर्त्तयेद्वत्स ! शृणोति च समाहितः ।स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् ॥
लिखित्वैतत् पुराणन्तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ।पत्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति ॥
स याति ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्य्या विचारणा ॥
मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते ।पुराणानि तु सङ्क्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥
अष्टादशपुराणानि यः शृणोति नरोत्तमः ।कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥
सूत्रमेतत् पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना ।तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥
न दाम्भिकाय पापाय देवगुर्व्वनुसूयवे ।देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥
शान्ताय रामचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च ।निर्म्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥
”इति श्रीनारदीयपुराणे पूर्व्वभागे बृहदुपाख्यानेचतुर्थपादे १०९ अध्यायः ॥
१८ ॥
* ॥
इत्यष्टादशमहापुराणानुक्रमणिका समाप्ता ॥
* ॥
(अष्टादशमहापुराणानां निरुक्तिर्यथा शिव-पुराणे उत्तरखण्डे मध्यमेश्वरमाहात्म्ये ।“यत्र वक्ता स्वयं तण्डे ! ब्रह्मा साक्षात् चतु-र्म्मुखः ।तस्माद्ब्राह्मं समाख्यातं पुराणं प्रथमंमुने ! ॥
” १ ॥
तण्डे इति मुनिसम्बोधनम् ।“पद्मकल्पस्य माहात्म्यं तत्र यस्मादुदाहृतम् ।तस्मात् पाद्मं समाख्यातं पुराणञ्च द्विती-यकम् ॥
२ ॥
पराशरकृतं यत्तु पुराणं विष्णुबोधकम् ।तदेव व्यासकथितं पुत्त्रपित्त्रोरभेदतः ॥
३ ॥
यत्र पूर्व्वोत्तरे खण्डे शिवस्य चरितं बहु ।शैवमेतत् पुराणं हि पुराणज्ञा वदन्ति च ॥
४ ॥
भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते ।तत्तु भागवतं प्रोक्तं नतु देवीपुराणकम् ॥
५ ॥
नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते ॥
६ ॥
यत्र वक्ताभवत्तण्डे ! मार्कण्डेयो महामुनिः ।मार्कण्डेयपुराणं हि तदाख्यातञ्च सप्तमम् ॥
७ ॥
अग्नियोगात्तदाग्नेयं ८ भविष्योक्तेर्भविष्यकम् । ९ ।विवर्त्तनात् ब्रह्मणस्तु ब्रह्मवैवर्त्तमुच्यते ॥
१० ॥
लिङ्गस्य चरितोक्तत्वात् पुराणं लिङ्गमुच्यते । ११ ।वराहस्य च वाराहं पुराणं द्वादशं मुने ! ॥
१२ ॥
यत्र स्कन्दः स्वयं श्रोता वक्ता साक्षात् महेश्वरः ।तत्तु स्कान्दं समाख्यातम् १३ वामनस्य तुवामनम् ॥
१४ ॥
कौर्म्मं कूर्म्मस्य चरितम् १५ मात्स्यं मत्स्यस्यकीर्त्तितम् । १६ ।गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद् गारुडसंज्ञ-कम् ॥
१७ ॥
ब्रह्माण्डचरितोक्तत्वात् ब्रह्माण्डं परिकी-र्त्तितम् ॥
” १८ ॥
पुराभवः वेदः । सृष्ट्यादिप्रतिपादको ग्रन्थः ।यथा, शतपथब्राह्मणे । १४ । ६ । १० । ६ ।“ऋग्वेदो यजुर्व्वेदः सामवेदोऽथर्व्वाङ्गिरसइतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाःसूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि ॥
”तथा च बृहदारण्यकोपनिषदि ।“अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद् यदृग्वेदोयजुर्व्वेदः सामवेदोऽथर्व्वाङ्गिरस इतिहासःपुराणम् ॥
”“इदं वा अग्रेणव किञ्चिदासीदित्यादिकं जगतःप्रागवस्थामुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं वाक्यजातंपुराणम् ।” इति ऋग्वेदोपोद्घाते ॥
* ॥
)