पुरश्चरण (purazcaraNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishSpoken Sanskrit
English पुरश्चरण purazcaraNa preparatory to
पुरस्क्रिया puraskriyA preparatory rite
विवाहदीक्षाविधि vivAhadIkSAvidhi preparatory rites of marriage
प्राक्कर्मन् prAkkarman preparatory medical treatment
औपकार्य aupakArya preparatory or secondary action
पुरश्चरण purazcaraNa preparatory or introductory rite
अभिषव abhiSava ablution (preparatory to religious rites)
उपक्रम upakrama particular ceremony preparatory to reading the Vedas
स्वस्तिवाचन svastivAcana religious rite preparatory to a sacrifice or any solemn observance
स्वस्तिवाचनक svastivAcanaka religious rite preparatory to a sacrifice or any solemn observance
औपाकरण aupAkaraNa relating to the preparatory ceremony before beginning the study of the veda
पुरश्चरण purazcaraNa preparatory to
पुरश्चरण purazcaraNa making preparations
पुरश्चरण purazcaraNa preparation
पुरश्चरण purazcaraNa preparatory or introductory rite
पुरश्चरण purazcaraNa preparatory to
पुरस्क्रिया puraskriyA preparatory rite
विवाहदीक्षाविधि vivAhadIkSAvidhi preparatory rites of marriage
प्राक्कर्मन् prAkkarman preparatory medical treatment
औपकार्य aupakArya preparatory or secondary action
पुरश्चरण purazcaraNa preparatory or introductory rite
अभिषव abhiSava ablution (preparatory to religious rites)
उपक्रम upakrama particular ceremony preparatory to reading the Vedas
स्वस्तिवाचन svastivAcana religious rite preparatory to a sacrifice or any solemn observance
स्वस्तिवाचनक svastivAcanaka religious rite preparatory to a sacrifice or any solemn observance
औपाकरण aupAkaraNa relating to the preparatory ceremony before beginning the study of the veda
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Monier Williams Cologne
EnglishShabdartha Kaustubha
Kannadaपुरश्चरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೊದಲು ಆಚರಿಸುವುದು /ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವುದು /ಮಂತ್ರ ಜಪ ಹೋಮ ತರ್ಪಣ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ರೂಪವಾದ ಪಂಚ ಅಂಗಗಳ ಆಚರಣೆ
व्युत्पत्तिः - > पुरः अग्रतः चरणम् पञ्चाङ्गकर्माचरणम्
प्रयोगाः - > "गुरोराज्ञां समादाय शुद्धान्तःकरणो नरः । ततः पुरःस्क्रियां कुर्यान्मन्त्रसंसिद्धिकाम्यया ॥ पुरश्चरणहीनोऽपि तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः । तस्मादादौ स्वयं कुर्यात् गुरुं वा कारयेद्बुधः ॥"
पुरश्चरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಆಚರಣೆ /ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯಲು ದೇವತಾಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವ ಮಂತ್ರಜಪ /ಮಂತರವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ (ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವವರೆಗೂ) ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು
L R Vaidya
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपुरश्चरणं, (पुरोऽग्रतश्चरणं मन्त्रजपादि-पञ्चाङ्गकर्म्माचरणमिति ।) पुरस्क्रिया । सा तुस्वेष्टदेवतामन्त्रसिद्ध्यर्थं तद्देवतापूजापूर्व्वकं तन्-मन्त्रजपहोमतर्पणाभिषेकब्राह्मणभोजनरूपप-ञ्चाङ्गकसाधना । यथा, योगिनीहृदये ।“गुरोराज्ञां समादाय शुद्धान्तःकरणो नरः ।ततः पुरस्क्रियां कुर्य्यान्मन्त्रसंसिद्धिकाम्यया ॥
जीवहीनो यथा देही सर्व्वकर्म्मसु न क्षमः ।पुरश्चरणहीनोऽपि तथा मन्त्रः प्रकीर्त्तितः ॥
तस्मादादौ स्वयं कुर्य्यात् गुरुं वा कारयेद्बुधः ।गुरोरभावे विप्रं वा सर्व्वप्राणिहिते रतम् ।स्निग्धं शास्त्रविदं मित्रं नानागुणसमन्वितम् ॥
स्त्रियं वा सद्गुणोपेतां सपुत्त्रां विनियोजयेत् ॥
आदौ पुरस्क्रियां कर्त्तुं स्थाननिर्णय उच्यते ॥
”योगिनीहृदये ।“पुण्यक्षेत्रं नदीतीरं गुहापर्व्वतमस्तकम् ।तीर्थप्रदेशाः सिन्धूनां सङ्गमः पावनं वनम् ॥
उद्यानानि विविक्तानि विल्वमूलं तटं गिरेः ॥
तुलसीकाननं गोष्ठं वृषशून्यं शिवालयम् ॥
अश्वत्थामलकीमूलं गोशालाजलमध्यतः ।देवतायतनं कूलं समुद्रस्य निजं गृहम् ॥
साधनेषु प्रशस्तानि स्थानान्येतानि मन्त्रिणाम् ।अथवा निवसेत्तत्र यत्र चित्तं प्रसीदति ॥
” * ॥
तथा ।“गृहे शतगुणं विद्याद्गोष्ठे लक्षगुणं भवेत् ।कोटिर्देवालये पुण्यमनन्तं शिवसन्निधौ ॥
म्लेच्छदुष्टमृगव्यालशङ्कातङ्कविवर्ज्जिते ।एकान्तपावने निन्दारहिते भक्तिसंयुते ॥
सुदेशे धार्म्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे ।रम्ये भक्तजनस्थाने निवसेत् तापसः प्रिये ! ॥
गुरूणां सन्निधाने च चित्तैकाग्रस्थले तथा ।एषामन्यतमस्थानमाश्रित्य जपमाचरेत् ॥
यत्र ग्रामे जपेन्मन्त्री तत्र कूर्म्मं विचिन्तयेत् ॥
”गौतमीये ।“पर्व्वते सिन्धुतीरे वा पुण्यारण्ये नदीतटे ।यदि कुर्य्यात् पुरश्चर्य्यां तत्र कूर्म्मं न चिन्तयेत् ॥
”विल्वमूलादावपि कूर्म्मचिन्ता नास्ति तदुक्तंवैशम्पायनसंहितायाम् ।“पुण्यक्षेत्रं गृही तीर्थं देवतायतनं शुभम् ।नदीतीरं तथा सिन्धुसङ्गमोऽतिमनोहरः ॥
पर्व्वतस्य गुहाश्चैव तथा पर्व्वतमस्तकम् ।विल्वमूलं समुद्रश्च वनमुद्यानमेव च ॥
एषु स्थानेषु विप्रेन्द्र ! कूर्म्मचक्रं न चिन्तयेत् ।ग्रामे वा यदि वा वास्तौ गृहे तञ्च विचिन्त-येत् ॥
”अथ पुरश्चरणे भक्ष्यादिनियमः ।गौतमीये ।“पुरश्चरणकृन्मन्त्री भक्ष्याभक्ष्यं विचारयेत् ।अन्यथा भोजनाद्दोषात् सिद्धिहानिः प्रजायते ॥
शस्तान्नञ्च समश्नीयात् मन्त्रसिद्धिसमीहया ।तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन शस्तान्नाशी भवेन्नरः ॥
”अगस्त्यसंहितायाम् ।“दधि क्षीरं घृतं गव्यं ऐक्षवं गुडवर्ज्जितम् ।तिलाश्चैव सिता मुद्गाः कन्दः केमुकवर्ज्जितः ॥
नारिकेलफलञ्चैव कदली लवली तथा ।आम्रमामलकञ्चैव पनसञ्च हरीतकी ॥
व्रतान्तरे प्रशस्तञ्च हविष्यं मन्यते बुधैः ॥
”व्रतान्तर इति ।“हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवाः ।कलायकङ्गुनीवारा वास्तूकं हिलमोचिका ॥
षष्टिका कालशाकञ्च मूलकं केमुकेतरत् ।लवणे सैन्धवसामुद्रे गव्ये च दधिसर्पिषी ॥
पयोऽनुद्धृतसारञ्च पनसाम्रहरीतकी ।पिप्पली जीरकञ्चैव नागरङ्गञ्च तिन्तिडी ॥
कदलीलवलीधात्रीफलानिगुडमैक्षवम् ।अतैलपक्वं मुनयो हविष्यान्नं प्रचक्षते ॥
भुञ्जानो वा हविष्यान्नं शाकं यावकमेव वा ।पयो मूलं फलं वापि यत्र यत्रोपलभ्यते ॥
रम्भाफलं तिन्तिडीकं कमला नागरङ्गकम् ।फलान्येतानि भोज्यानि एभ्योऽन्यानि विवर्ज्ज-येत् ॥
”यत्तु योगिनीतन्त्रे ।“चिञ्चाञ्च नालिकाशाकं कलायं लकुचं तथा ।कदम्बं नारिकेलञ्च व्रते कुष्माण्डकं त्यजेत् ॥
”तत्तु व्रतान्तरे बोध्यम् । चिञ्चा तिन्तिडी ॥
* ॥
अथ वर्ज्यानि ।“विवर्ज्जयेन्मधु क्षारलवणं तैलमेव च ।ताम्बूलं कांस्यपात्रञ्च दिवाभोजनमेव च ॥
”तथा ।“क्षारञ्च लवणं मांसं गृञ्जनं कांस्यभोजनम् ।माषाढकीमसूरांश्च कोद्रवांश्चणकानपि ॥
अन्नं पर्य्युषितञ्चैव निःस्नेहं कीटदूषितम् ॥
”रामार्च्चनचन्द्रिकायाम् ।“मैथुनं तत्कथालापं तद्गोष्ठीः परिवर्ज्जयेत् ।ऋतुकालं विना मन्त्री स्वस्त्रियं नैव गच्छति ॥
लवणञ्च पलञ्चैव क्षारं क्षौद्रं रसान्तरम् ।कौटिल्यं क्षौरमभ्यङ्गमनिवेदितभोजनम् ॥
असङ्कल्पितकृत्यञ्च वर्ज्जयेन्मर्द्दनादिकम् ।स्नायाच्च पञ्चगव्येन केवलामलकेन वा ॥
मन्त्रजप्तान्नपानीयैः स्नानाचमनभोजनम् ।कुर्य्याद्यथोक्तविधिना त्रिसन्ध्यं देवतार्च्चनम् ॥
अपवित्रकरो नग्नः शिरसि प्रावृतोऽपि वा ।प्रलपन् प्रजपेद्यावत्तावत् निष्फलमुच्यते ॥
”नारदीये ।“मृदु सोष्णं सुपक्वञ्च कुर्य्याद्वै लघु भोजनम् ।नेन्द्रियाणां यथा वृद्धिस्तथा भुञ्जीत साधकः ॥
”कुलार्णवेऽपि ।“यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते धर्म्मसञ्चयम् ।अन्नदातुः फलस्यार्द्धं कर्त्तुश्चार्द्धं न संशयः ॥
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन परान्नं वर्ज्जयेत् सुधीः ।पुरश्चरणकालेषु सर्व्वकर्म्मसु शाम्भवि ! ॥
जिह्वा दग्धा परान्नेन करौ दग्धौ प्रतिग्रहात् ।परस्त्रीभिर्म्मनो दग्धं कथं सिद्धिर्व्वरानने ! ॥
”परान्नं भिक्षितेतरविषयम् । भिक्षायां तस्यस्वत्वोत्पादात् । तथा च ।“वैदिकाचारयुक्तानां शुचीनां श्रीमतां सताम् ।सत्कुलस्थानजातानां भिक्षाशी चाग्रजन्मनाम् ॥
विहाय वह्निं नहि वस्तु किञ्चित्ग्राह्यं परेभ्यः सति सम्भवे च ।असम्भवे तीर्थबहिर्व्विशुद्धात्पर्व्वातिरिक्ते प्रतिगृह्य जप्यात् ॥
तत्रासमर्थोऽनुदिनं विशुद्धात्याचेत यावद्दिनमात्रभैक्ष्यम् ।गृह्णाति रागादधिकं न सिद्धिःप्रजायते कल्पशतैरमुष्य ॥
* ॥
सकृदुच्चरिते शब्दे प्रणवं समुदीरयेत् ।प्रोक्ते पारशवे शब्दे प्राणायामं सकृच्चरेत् ॥
बहुप्रलापी आचम्य न्यस्याङ्गानि ततो जपेत् ।क्षुतेऽप्येवं तथास्पृश्यस्थानानां स्पर्शनेन च ॥
एवमादींञ्च नियमान् पुरश्चरणकृच्चरेत् ॥
विण्मूत्रोत्सर्गशङ्कादियुक्तः कर्म्म करोति यत् ।जपार्च्चनादिकं सर्व्वमपवित्रं भवेत्प्रिये ! ॥
मलिनाम्बरकेशादिमुखदौर्गन्ध्यसंयुतः ।यो जपेत्तं दहत्याशु देवता गुप्तिसंस्थिता ॥
आलस्यं जृम्भणं निद्रां क्षुतं निष्ठीवनं भयम् ।नीचाङ्गस्पर्शनं कोपं जपकाले विवर्ज्जयेत् ॥
* ॥
एवमुक्तविधानेन विलम्बं त्वरितं विना ।उक्तसंख्यं जपं कुर्य्यात् पुरश्चरणसिद्धये ॥
देवतागुरुमन्त्राणामैक्यं सम्भावयन् धिया ।जपेदेकमनाः प्रातःकालं मध्यन्दिनावधि ॥
यत्सङ्ख्यया समारब्धं तत् कर्त्तव्यं दिने दिने ।यदि न्यूनाधिकं कुर्य्यात् व्रतभ्रष्टो भवेन्नरः ॥
”मुण्डमालायाम् ।“यत्सङ्ख्यया समारब्धं तत् जप्तव्यं दिने दिने ।न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यमासमाप्तं सदा जपेत् ॥
प्रजपेदुक्तसङ्ख्यायाश्चतुर्गुणजपं कलौ ॥
”अन्यत्रापि ।“कृते जपस्तु कल्पोक्तस्त्रेतायां द्बिगुणो मतः ।द्वापरे त्रिगुणः प्रोक्तश्चतुर्गुणजपः कलौ ॥
”कुलार्णवेऽपि ।“न्यूनातिरिक्तकर्म्माणि न फलन्ति कदाचन ।यथाविधिकृतान्येव सत्कर्म्माणि फलन्ति हि ॥
भूशय्या ब्रह्मचारित्वं मौनमाचार्य्यसेविता ।नित्यपूजा नित्यदानं देवतास्तुतिकीर्त्तनम् ॥
नित्यं त्रिसवनं स्नानं क्षुद्रकर्म्मविवर्ज्जनम् ।नैमित्तिकार्च्चनञ्चैव विश्वासो गुरुदेवयोः ॥
जपनिष्ठा द्वादशैते धर्म्माः स्युर्म्मन्त्रसिद्धिदाः ॥
स्त्रीशूद्रपतितव्रात्यनास्तिकोच्छिष्टभाषणम् ।असत्यभाषणं जिह्मभाषणं परिवर्ज्जयेत् ॥
सत्येनापि न भाषेत जपहोमार्च्चनादिषु ।अन्यथानुष्ठितं सर्व्वं भवत्येव निरर्थकम् ॥
पुरश्चरणकाले तु यदि स्यान्मृतसूतकम् ।तथा च कृतसङ्कल्पो व्रतं नैव परित्यजेत् ॥
”योगिनीहृदये ।“शयीतकुशशय्यायां शुचिवस्त्रधरः सदा ।प्रत्यहं क्षालयेत् शय्यामेकाकी निर्भयः स्वपेत् ॥
असत्यभाषणं वाचं कुटिलां परिवर्ज्जयेत् ।वज्जेयेद्गीतवाद्यादिश्रवणं नृत्यदर्शनम् ॥
अभ्यङ्गं गन्धलेपञ्च पुष्पधारणमेव च ।त्यजेदुष्णोदकस्नानमन्यदेवप्रपूजनम् ॥
”तत्रैव ।“नैकवासा जपेन्मन्त्रं बहुवासाकुलोऽपि वा ॥
”वैशम्पायनसंहितायाम् ।“विपर्य्यासं स कुर्य्याच्च कदाचिदपि मोहतः ।उपर्य्यधो बहिर्व्वस्त्रे पुरश्चरणकृन्नरः ॥
पतितानामन्त्यजानां दर्शने भाषणे श्रुते ।क्षुतेऽधोवायुगमने जृम्भणे जपमुत्सृजेत् ॥
तथा तस्य च तत्प्राप्तौ प्राणायामं षडङ्गकम् ।कृत्वा सम्यक् जपेत् शेषं यद्वा सूर्य्यादिदर्शनम् ॥
”आदिशब्दाद्बह्निं ब्राह्मणञ्च ॥
* ॥
तन्त्रान्तरे ।“मनःसंहरणं शौचं मौनं मन्त्रार्थचिन्तनम् ।अव्यग्रत्वमनिर्व्वेदो जपसम्पत्तिहेतवः ॥
* ॥
उष्णीशी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गणावृतः ।अपवित्रकरोऽशुद्धः प्रलपन्न जपेत् क्वचित् ॥
अनासनः शयानो वा गच्छन् भुञ्जान एव वा ।अप्रावृतौ करौ कृत्वा शिरसा प्रावृतोऽपि वा ॥
चिन्ताव्याकुलचित्तो वा क्षुब्धो भ्रान्तः क्षुधा-न्वितः ।रथ्यायामशिवस्थाने न जपेत्तिमिरालये ॥
उपानद्गूढपादो वा यानशय्यागतोऽपि वा ।प्रसार्य्य न जपेत् पादावुत्कटासन एव च ।न यज्ञकाष्ठे पाषाणे न भूमौ नासने स्थितः ॥
”तथा ।“मार्ज्जारं कुक्कुटं क्रौञ्चं श्वानं शूद्रं कपिं खरम् ।दृष्ट्वाचम्य जपेत् शेषं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥
”सर्व्वत्र जपे त्वयं नियमः ॥
मानसे तु नियमोनांस्त्येव । तथा च ।“अशुचिर्व्वा शुचिर्व्वापि गर्च्छस्तिष्ठन् स्वपन्नपि ।मन्त्रैकशरणो विद्बान् मनसैव सदाभ्यसेत् ॥
न दोषो मानसे जाप्ये सर्व्वदेशेऽपि सर्व्वदा ॥
”श्यामादिजपे तु तत्तन्मन्त्रे विशेषो वक्तव्यः ॥
जपफलमाह शिवधर्म्मे ।“जपनिष्ठो द्विजश्रेष्ठोऽखिलयज्ञफलं लभेत् ।सर्व्वेषामेव यज्ञानां जायतेऽसौ महाफलः ॥
जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति ।प्रसन्ना विपुलान् कामान् दद्यान्मुक्तिञ्च शाश्व-तीम् ॥
”पाद्मे ।“यक्षरक्षःपिशाचाश्च ग्रहाः सर्पाश्च भीषणाः ।जापिनं नोपसर्पन्ति भयभीताः समन्ततः ॥
”पाद्मनारदीययोः ।“यावन्तः कर्म्मयज्ञाः स्युः प्रदिष्टानि तपांसि च ।सर्व्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
माहात्म्यं वाचिकस्यैतज्जपयज्ञस्य कीर्त्तितम् ।तस्माच्छतगुणोपांशुः सहस्रो मानसः स्मृतः ॥
”तथा तन्त्रे ।“मानसः सिद्धिकामानां पुष्टिकामैरुपांशुकः ।वाचिको मारणे चैव प्रशस्तो जप ईरितः ॥
”गौतमीये ।“शक्त्या त्रिसवनं स्नानमन्यथा द्विः सकृच्च वा ।त्रिसन्ध्यं प्रजपेन्मन्त्रं पूजनं तत्समं भवेत् ॥
”सन्ध्यात्रये पूजाङ्गत्वाज्जपमष्टोत्तरशतमित्यर्थः ॥
“एकदा वा भवेत् पूजा न जपेत् पूजनं विना ।जपान्ते वा भवेत् पूजा पूजान्ते वा जपेन्मनुम् ॥
प्रातःकालं समारभ्य जपेन्मध्यन्दिनावधि ॥
”मध्यन्दिनावधीति न नियमपरं किन्त्वधिककाल-व्यवच्छेदपरम् । अन्यथा तत्समयजपनियमेकदाचित् जिह्वाया जाड्याजाड्येन वा प्रति-नियतदिवसीयजपसङ्ख्याया अपूर्णत्वे अधिकत्वेवा नियमभङ्गः स्यात् ॥
* ॥
“मनः संहृत्य विषयान्मन्त्रार्थगतमानसः ।न द्रुतं न विलम्बञ्च जपेन्मौक्तिकपंक्तिवत् ॥
* ॥
जपः स्यादक्षरावृत्तिर्मानसोपांशुवाचिकैः ।धिया यदक्षरश्रेणीं वर्णस्वरपदात्मिकाम् ॥
उच्चरेदर्थमुद्दिश्य मानसः स जपः स्मृतः ॥
”मन्त्रनिर्णये ।“मानसं मन्त्रवर्णस्य चिंन्तनं मानसः स्मृतः ।जिह्वोष्ठौ चालयेत् किञ्चिद्देवतागतमानसः ॥
किञ्चित् श्रवणयोग्यः स्यात् उपांशुः स जपःस्मृतः ।मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकः स जपः स्मृतः ॥
उच्चैर्ज्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्द्दशभिर्गुणैः ।जिह्वाजपः शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः ॥
”प्रकारान्तरम् ।“निजकर्णागोचरो यो मानसः स जपः स्मृतः ।उपांशुर्निजकर्णस्य गोचरः स प्रकीर्त्तितः ॥
निगदस्तु जनैर्वेद्यस्त्रिविधोऽयं जपः स्मृतः ॥
”तन्त्रान्तरे ।“उच्चैर्जपोऽधमः प्रोक्त उपांशुर्म्मध्यमः स्मृतः ।उत्तमो मानसो देवि ! त्रिविधः कथितो जपः ॥
”जिह्वाजपस्तु ।“जिह्वाजपः स विज्ञेयः केवलं जिह्वया बुधैरिति ॥
अतिविलम्बातिशीघ्रजपे दोषमाह ।“अतिह्नस्वो व्याधिहेतुरतिदीर्घो वसुक्षयः ।अक्षराक्षरसंयुक्तं जपेन्मौक्तिकहारवत् ॥
मनसा यः स्मरेत् स्तोत्रं वचसा वा मनुं जपेत् ।उभयं निष्फलं याति भिन्नभाण्डोदकं यथा ॥
”गौतमीये ।“पशुभावे स्थिता मन्त्राः केवला वर्णरूपिणः ।सौसुम्नध्वन्युच्चरिताः प्रभुत्वं प्राप्नुवन्ति ते ॥
”पाद्मनारदीययोः ।“मन्त्राक्षराणि चिच्छक्तौ प्रोतानि परिभावयेत् ।तामेव परमव्योम्नि परमामृतबृंहिते ॥
दर्शयत्यात्मसद्भावं पूजाहोमादिभिर्व्विनेति ।”गौतमीये दशाक्षरपटले ।“मूलमन्त्रं प्राणबुद्ध्या सुसुम्नामूलदेशके ।मन्त्रार्थं तस्य चैतन्यं जीवं ध्यात्वा पुनः पुनः ॥
कुलार्णवेऽपि ।“मनोऽन्यत्र शिवोऽन्यत्र शक्तिरन्यत्र मारुतःन सिद्ध्यति वरारोहे ! कल्पकोटिशतैरपि ॥
जातसूतकमादौ स्यादन्ते च मृतसूतकम् ।सूतकद्वयसंयुक्तो यो मन्त्रः स न सिद्ध्यति ॥
गुरोस्तद्रहितं कृत्वा मन्त्रं यावज्जपेद्धिया ।सूतकद्वयनिर्म्मुक्तः स मन्त्रः सर्व्वसिद्धिदः ॥
जातसूतकमादौ स्यान्मृतसूतकमन्ततः ।सूतकद्वयनिर्म्मुक्तो मन्त्रः सिद्ध्यति नान्यथा ॥
”तत्रैव ।“तस्माद्देवि ! प्रयत्नेन ध्रुवेण पुटितं मनुम् ।अष्टोत्तरशतं वापि सप्तवारं जपादितः ॥
जपान्ते च तथा जप्यात् चतुर्व्वर्गफलाप्तये ॥
”तत्रैव ।“ब्रह्मबीजं मनोर्द्दत्त्वा चाद्यन्ते परमेश्वरि ! ।सप्तवारं जपेन्मन्त्रं सूतकद्वयमुक्तये ॥
* ॥
मन्त्रार्थं मन्त्रचैतन्यं योनिमुद्रां न वेत्ति यः ।शतकोटिजपेनापि तस्य सिद्धिर्न जायते ॥
लुप्तबीजाश्च ये मन्त्रा न दास्यन्ति फलं प्रिये ! ।मन्त्राश्चैतन्यसहिताः सर्व्वसिद्धिकराः स्मृताः ॥
चैतन्यरहिता मन्त्राः प्रोक्ता वर्णास्तु केवलम् ।फलं नैव प्रयच्छन्ति लक्षकोटिजपैरपि ॥
मन्त्रोच्चारे कृते यादृक् स्वरूपं प्रथमं भवेत् ।शते सहस्रे लक्षे वा कोटिजापे न तत्फलम् ॥
हृदये ग्रन्थिभेदश्च सर्व्वावयववर्द्धनम् ।आनन्दाश्रूणि पुलको देहावेशः कुलेश्वरि ! ॥
गद्गदोक्तिश्च सहसा जायते नात्र संशयः ।सकृदुच्चरितेऽप्येवं मन्त्रे चैतन्यसंयुते ॥
दृश्यन्ते प्रत्यया यत्र पारम्पर्य्यं तदुच्यते ॥
* ॥
मासमात्रं जपेन्मन्त्रं भूतलिप्या तु संपुटम् ।क्रमोत्क्रमात् सहस्रञ्च तस्य सिद्धो भवेन्मनुः ॥
”तत्र भूतलिपिः ।“पञ्च ह्नस्वाः सन्धिवर्णा व्योमाराग्निजलन्धराः ।अन्त्यमाद्यं द्वितीयञ्च चतुर्थं मध्यमं क्रमात् ॥
पञ्चवर्गाक्षराणि स्युर्व्वान्तश्वेतेन्दुभिः सह ।एषा भूतलिपिः प्रोक्ता द्विचत्वारिंशदक्षरैः ॥
मन्त्रस्तु ।अ इ उ ऋ ऌ ए ऐ ओ औ ह य र व ल ङक ख घ ग ञ च छ झ ज ण ट ठ ढ ड न तथ ध द म प फ भ व श ष साः ।अतः परं मन्त्रमुच्चार्य्य पुनः क्रमेणोल्लेख्यम् ॥
* ॥
गौतमीये ।“एवं जपं पुरा कृत्वा तेजोरूपं समपयेत् ।देवस्य दक्षिणे हस्ते कुशपुष्पार्घ्यवारिभिः ॥
सफलं तद्विभाव्यैवं प्राणायामं समाचरेत् ।जपस्वादौ जपान्ते च त्रितयं त्रितयं चरेत् ॥
” * ॥
शक्तिविषये देव्या वामहस्ते । तथा च ।“एवं जपं पुरा कृत्वा गन्धाक्षतकुशोदकैः ।जपं समर्पयेद्देव्या वामहस्ते विचक्षणः ॥
* ॥
जपान्ते प्रत्यहं मन्त्री होमयेत्तद्दशांशतः ।तर्पणञ्चाभिषेषकञ्च तत्तद्दशांशतो मुने ! ॥
प्रत्यहं भोजयेद्विप्रान् न्यूनाधिकप्रशान्तये ।अथवा सर्व्वपूर्त्तौ च होमादिकमथाचरेत् ॥
सम्पूर्णायां प्रतिज्ञायां तर्पणादिकमाचरेत् ॥
”मुण्डमालायाम् ।“यस्य यावान् जपः प्रोक्तस्तद्दशांशमनुक्रमात् ।तत्तद्द्रव्यैर्जपस्यान्ते होमं कुर्य्याद्दिने दिने ॥
”जपसङ्ख्यायां विशेषमाह मुण्डमालायाम् ।नाक्षतैर्हस्तपर्व्वैर्वा न धान्यैर्न च पुष्पकैः ।न चन्दनैर्म्मृत्तिकया जपसङ्ख्यान्तु कारयेत् ॥
लाक्षाकुशीदसिन्दूरं गोमयञ्च करीषकम् ।विलोड्य गुटिकां कृत्वा जपसङ्ख्यान्तु कारयेत् ॥
”पुरश्चरणचन्द्रिकायाञ्च ।“ततो जपदशांशेन होमं कुर्य्याद्दिने दिने ।अथवा लक्षसङ्ख्यायां पूर्णायां होममाचरेत् ॥
”तथा । होमाद्यशक्तौ च सनत्कुमारीये ।“यद्यदङ्गं भवेद्भग्नं तत्सङ्ख्याद्विगुणो जपः ।होमाभावे जपः कार्य्यो होमसङ्ख्याचतुर्गुणः ॥
विप्राणां क्षत्त्रियाणाञ्च रससङ्ख्यागुणः स्मृतः ।वैश्यानां वसुसङ्ख्याकमेषां स्त्रीणामयं विधिः ॥
यं वर्णमाश्रितः शूद्रः स च तस्य विधिञ्चरेत् ।अनाश्रितस्य शूद्रस्य दिक्सङ्ख्याकः समीरितः ।शूद्रस्य विप्रभृत्यस्य तत्पत्न्याः सदृशो जपः ॥
”अत्राप्यशक्तश्चेत् योगिनीहृदये ।“होमकर्म्मण्यशक्तानां विप्राणां द्विगुणो जपः ।इतरेषान्तु वर्णानां त्रिगुणादिः समीरितः ॥
”त्रिगुणादिः होमसङ्ख्यात्रिगुणजपः क्षत्त्रियेणकार्य्यः । वैश्येन चतुर्गुणः । शूद्रेण पञ्चगुणः ।तदुक्तं कुलार्णवे ।“यद्वदङ्गं विहीनं स्यात् तत्सङ्ख्याद्विगुणो जपः ।कुर्व्वीत त्रिचतुःपञ्च यथासङ्ख्यं द्विजादयः ॥
”एतेन स्त्रीशूद्राणां होमाधिकारः । तथा च ।“बणिजामर्द्धशशाङ्ककोणं त्र्यस्रं भवति शूद्रा-णाम् ।”इति नागभट्टनिबन्धे ॥
शूद्राणां त्र्यस्रमिति कुण्डप्रकरणे सारदायाम् ॥
स्त्रीणां होमाधिकारश्च तत्र ।“लाजैस्त्रिमधुरोपेतैर्होमः कन्यां प्रयच्छति ।अनेन विधिना कन्या वरमाप्नोति वाञ्छितम् ॥
”अतः स्त्रीणां होमाधिकारः । तच्च ब्राह्मण-द्वारा । तथा च तन्त्रे ।“ओङ्कारोच्चारणाद्धोमात् शालग्रामशिलार्च्च-नात् ।ब्राह्मणीगमनाच्चैव शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥
”इति साक्षान्निषेधात् ।तथा स्त्रीणामपि सर्व्ववैदिककर्म्मसु शूद्रतुल्यत्व-प्रतिपादनात् ।स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रपातसमो मम ॥
इति भगवद्वचनाच्च ॥
तथा च नारायणकल्पे ।“अष्टाक्षरो महामन्त्रः सप्तार्णः शूद्रयोषितोः ।प्रणवादिश्च यो मन्त्रो न स्त्रीशूद्रे प्रशस्यते ॥
”इति सर्व्वत्र स्त्रीणां शूद्रवद्व्यवहारः ॥
* ॥
शूद्रस्यापि स्वकर्त्तृकहोमः । तथा च वाराही-तन्त्रे ।“यदि कामी भवत्येव शूद्रोऽपि होमकर्म्मणि ।वह्निजायां परित्यज्य हृदयान्तेन होमयेत् ॥
”सर्व्वेषां वा द्विगुणो जपः । तथा च वाशिष्ठे ।“यद्यदङ्गं विहीयेत तत्सङ्ख्याद्विगुणो जपः ।कर्त्तव्यश्चाङ्गसिद्ध्यर्थं तदशक्तेन भक्तितः ॥
न चेदङ्गं विहीयेत तद्विशिष्टमताप्नुयात् ।विप्रभोजनमात्रेण व्यङ्गं साङ्गं भवेत् ध्रुवम् ॥
यत्र भुङ्क्ते द्बिजस्तस्मात्तत्र भुङ्क्ते हरिःस्वयम् ॥
”तथा अगस्त्यसंहितायाम् ।“यदि होमेऽप्यशक्तः स्यात् पूजायां तर्पणेऽपि वा ।तावत्सङ्ख्यजपेनैव ब्राह्मणाराधनेन च ॥
भवेदङ्गद्वयेनैव पुरश्चरणमार्य्य वै ॥
” * ॥
वीरतन्त्रे ।“नियमः पुरुषे ज्ञेयो न योषित्सु कथञ्चन ।न म्यासो योषितामत्र न ध्यानं न च पूजनम् ॥
केवलं जपमात्रेण मन्त्राः सिद्ध्यन्ति योषिताम् ॥
”ततश्च ।“गुरवे दक्षिणां दद्यात् भोजनाच्छादनादिभिः ।गुरुसन्तोषमात्रेण मन्त्रसिद्धिर्भवेत् ध्रुवम् ॥
” * ॥
तथा च योगिनीहृदये ।“गुरोरभावे पुत्त्राय तत्पत्न्यै वा निवेदयेत् ।तयोरभावे देवेशि ! ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥
सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य पञ्चाङ्गोपासनेन च ।सर्व्वेमन्त्राश्च सिद्ध्यन्ति त्वत्प्रासादात् कुलेश्वरि ! ॥
गुरुमूलमिदं सर्व्वमित्याहुस्तन्त्रवेदिनः ।एकग्रामे स्थितो नित्यं गत्वा वन्देत वै गुरुम् ॥
गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मादादौ तमर्च्चयेत् ।तदन्ते महतीं पूजां कुर्य्यात् साधकसत्तमः ॥
सुभाषिणीं कुमारीञ्च भूषणैरपि भूषयेत् ।मिष्टान्नं बहुशः कार्य्यं भुञ्जीत बन्धुभिः सह ॥
एवं सिद्धमनुर्म्मन्त्री साधयेत् सकलेप्सितान् ॥
” * ॥
अथ ग्रहणपुरश्चरणम् ।तन्त्रे ।“अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ।ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोर्व्वा शुचिः पूर्व्वमुपोषितः ॥
नद्यां समुद्रगामिन्यां नाभिमात्रोदके स्थितः ।स्पर्शाद्विमुक्तिपर्य्यन्तं जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ॥
” * ॥
यदि नक्रादिदूषिता नदी भवति तदा यत्कर्त्तव्यं तदाह रुद्रयामले ।“अपि शुद्धोदकैः स्नात्वा शुचौ देशे समाहितः ।ग्रासाद्विमुक्तिपर्य्यन्तं जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ॥
इति कृत्वा न सन्देहो जपस्य फलभाग्भवेत् ॥
”नद्यभावे ।“यद्वा पुण्योदकैः स्नात्वा शुचिः पूर्व्वमुपोषितः ।ग्रहणादिविमोक्षान्तं जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ॥
” * ॥
उपवासासमर्थे तु तत्रैव ।अथवान्यप्रकारेण पौरश्चारणिको विधिः ।चन्द्रसूर्य्योपरागे च स्नात्वा प्रयतमानसः ॥
स्पर्शनादिविमोक्षान्तं जपेन्मन्त्रं समाहितः ।जपाद्दशांशतो होमं तथा होमात्तु तर्पणम् ।एवं कृत्वा तु मन्त्रस्य जायते सिद्धिरुत्तमा ॥
” * ॥
गोपालमन्त्रतर्पणे तु होमसमसङ्ख्यत्वं यथा, --“इह गोपालमन्त्रस्य तर्पणं होमसङ्ख्यया ।वर्णानामिह सर्व्वेषामित्यागमविदो विदुः ॥
दृष्ट्वा स्नात्वा सुसङ्कल्प्य विमोक्षान्तं जपञ्चरेत् ।तावद्यज्ञादिकं कुर्य्याद्ग्रहणान्तेशुचिः पुमान् ॥
एवं जपान्मन्त्रसिद्धिर्भवत्येव न संशयः ॥
” * ॥
ग्रहणे जपस्य आवश्यकत्वम् ।“श्राद्धादेरनुरोधेन यदि जप्यं त्यजेन्नरः ।स भवेद्देवताद्रोही पितॄन् सप्त नयत्यधः ॥
”इति सनत्कुमारीयवचनात् ॥
वस्तुतस्तु आरब्धपुरश्चरणविषयमिदम् ।तथाहि ।“आरब्धे पुरश्चरणे यदि च ग्रहणं भवेत्तदा श्राद्धाद्यनुरोधेन जपं न त्यजेत् । एवंरात्रावपि पुरश्चरणविशेषे बोद्धव्यम् ।” इतिसर्व्वसमञ्जसम् ॥
* ॥
योगिनीहृदये ।“कल्पोक्तविधिना मन्त्री कुर्य्याद्धोमादिकन्ततः ।अथवा तद्दशांशेन होमादींश्च समाचरेत् ॥
”तथा ।“अनन्तरं दशांशेन क्रमाद्धोमादिकञ्चरेत् ।तदन्ते महतीं पूजां कुर्य्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥
ततो मन्त्रस्य सिद्ध्यर्थं गुरुं सम्पूज्य तोषयेत् ।एवञ्च मन्त्रसिद्धिः स्यात् देवता च प्रसीदति ॥
”अत्र ब्राह्मणभोजनमावश्यकमेव ।“सर्व्वथा भोजयेद्बिप्रान् कृतसाङ्गत्वसिद्धये ।विप्राराधनमात्रेण व्यङ्गं साङ्गं भवेद्ध्रुवम् ॥
”क्रियासारे ।“दीक्षाहीनान् पशून् यस्तु भोजयेद्वा स्वमन्दिरे ।स याति परमेशानि ! नरकानेकविंशतिम् ॥
एवं यः कुरुते देवि ! पुरश्चरणकं प्रिये ! ।सर्व्वपापविनिर्म्मुक्तो देवीसायुज्यमाप्नुयात् ॥
”यद्यपि पुरश्चरणपदं पञ्चाङ्गपरम् । तथा च ।“जपहोमौ तर्पणञ्चाभिषेको विप्रभोजनम् ।पञ्चाङ्गोपासनं लोके पुरश्चरणमुच्यते ॥
”तथापि ग्रहणादौ पुरश्चरणपदं गौणं जपमात्र-परम् ।“सूर्य्योदयं समारभ्य यावत् सूर्य्योदयान्तरम् ॥
”इत्यादौ तथादर्शनात् तत्र होमादेरभावात् ।तर्हि कथं ग्रहणपुरश्चरणे होमादि इति चेत्वचनादेव । न च पुरश्चरणस्य पञ्चाङ्गत्वात्सर्व्वत्र तदेव स्यादिति वाच्यम् । ग्रहणे पुन-स्तद्विधानमनर्थकं स्यात् । किञ्च ग्रहणे होमादि-नियमात् नान्यत्र होमादिः । ग्रहणपुरश्चरणेहोमादिविधानन्तु प्रकृतीभूतपञ्चाङ्गपुरश्चरण-तुल्यताबोधनाय । अतएव ग्रहणे पञ्चाङ्ग-स्वरूपपुरश्चरणे कृते मुख्यप्रयोगेऽप्यधिकार इतिप्रकटीकृतम् । तदकरणे पुनः केवलजपमात्र-पुरश्चरणे कृते नाधिकार इति सर्व्वसग्मतमिति ।पुरश्चरणकालस्तु वाराहीये ।“चन्द्रतारानुकूले च शुक्ले पक्षे शुभेऽहनि ।आरभेत पुरश्चर्य्यां हरौ सुप्ते न चाचरेत् ॥
”प्रतिप्रसवः । रुद्रयामले ।“कार्त्तिकाश्विनवैशाखमाधेऽथ मार्गशीर्षके ।फाल्गुने श्रावणे दीक्षा पुरश्चर्य्या प्रशस्यते ॥
”ग्रस्तास्ते ग्रस्तोदये च दीक्षापुरश्चरणयोर्निषेध-माह तन्त्रान्तरे ।“ग्रस्तास्ते ह्युदिते नैव कुर्य्याद्दीक्षां जपं प्रिये ! ।कृते नाशो भवेदाशु आयुःश्रीसुतसम्पदाम् ॥
”अथ पुरश्च रणप्रयोगः ।तत्र तावत् भूमेः परिग्रहं कृत्वा पुरश्चरणप्राक्तृतीयदिवसे क्षौरादिकं विधाय वेदिकाया-श्चतुर्द्दिक्षु क्रोशं क्रोशद्वयं वा क्षेत्रं चतुरस्रम्आहारादिविहारार्थं परिकल्प्य तत्र कूर्म्म-चक्रानुरूपं मण्डलं विधाय एकभक्तं कुर्य्यात् ।ततः परदिने स्नानादिकं विधाय शुद्धः सन्वेदिकायाश्चतुर्द्दिक्षु अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षाणामन्य-तमस्य वितस्तिमात्रान् दश कीलकान्, ओँनमः सुदर्शनाय अस्त्राय फडितिमन्त्रेणाष्टोत्तर-शताभिमन्त्रितान् वेदिकाया दशदिक्षुओँ ये चात्र विघ्नकर्त्तारो भुवि दिव्यन्तरी-क्षगाः ।विघ्नभूताश्च ये चान्ये मम मन्त्रस्य सिद्धिषु ॥
मयैतत् कीलितं क्षेत्रं परित्यज्य विदूरतः ।अपसर्पन्तु ते सर्व्वे निर्व्विघ्नं सिद्धिरस्तु मे ॥
इत्यनेन निखन्य तेषु ओँ नमः सुदर्शनायअस्त्राय फडितिमन्त्रेणास्त्रं संपूज्य पूर्व्वादि-क्रमेण इन्द्रादिलोकपालान् पूजयेत् । तद्यथा ।ओँ भूर्भुवःस्वरिन्द्रलोकपाल इहागच्छ इत्या-वाह्य पञ्चोपचारैरन्यांश्च पूजयेत् । तथा चमुण्डमालायाम् ।“पुण्यक्षेत्रादिकं गत्वा कुर्य्याद्भूमेः परिग्रहम् ।तथा ह्यमुकमन्त्रस्य पुरश्चरणसिद्धये ।मयेयं गृह्यते भूमिर्म्मन्त्रोऽयं सिध्यतामिति ॥
”तथा ।“ग्रामे क्रोशमितं स्थानं नद्यादौ स्वेच्छया मतम् ।नगरादावपि क्रोशं क्रोशयुग्ममथापि वा ॥
क्षेत्रं वा यावदिष्टन्तु विहारार्थं प्रकल्पयेत् ।आहारादिविहारार्थं तावतीं भूमिमाक्रमेत् ॥
क्षीरिवृक्षोद्भवान् कीलान् अस्त्रमन्त्राभिमन्त्रि-तान् ।निखनेद्दशदिग्भागे तेष्वस्त्रञ्च प्रपूजयेत् ॥
लोकपालान् पुनस्तेषु गन्धाद्यैः पूजयेत् सुधीः ।ततो मध्यस्थाने क्षेत्रपालं वास्त्वीशञ्च संपूज्यसर्व्वविघ्नविनाशार्थं गणपतिं पूजयेत् । ओँअद्येत्यादि अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्मा मत्-कर्त्तव्यामुकमन्त्रपुरश्चरणकर्म्मणि सर्व्वविघ्नविना-शार्थं गणेशपूजामहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्यवेदिकामध्ये पञ्चोपचारैर्गणेशं पूजयेत् । तदुक्तम् ।“क्षेत्रपालादिकं तत्र पूजयेत् विधिवत्ततः ।क्षेत्रेशं वास्तुनामानं विघ्नराजं समर्च्चयेत् ॥
दिक्पालेभ्यो वलिं दद्यात् ततः क्षेत्रं समा-विशेत् ॥
”ततो माषभक्तादिना पूजितदेवताभ्यो वलिंदद्यात् । ततः ।“ओँ ये रौद्रा रौद्रकर्म्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ।मातरोऽप्युग्ररूपाश्च गणाधिपतयश्च ये ॥
विघ्नभूताश्च ये चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्रिताः ।सर्व्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृह्णन्त्विमं वलिम् ॥
”इत्यनेन दशदिक्षु भूतेभ्यो वलिं दद्यात् । ततोगायत्त्रीं जपेत् । तथा च ।“प्रातः स्नात्वा तु गायत्त्र्याः सहस्रं प्रयतोजपेत् ।ज्ञाताज्ञातस्य पापस्य क्षयार्थं प्रथमं ततः ॥
”इति विद्याधराचार्य्यः ॥
* ॥
यत्तु प्रातः स्नात्वा तु गायत्त्र्या अयुतं प्रयतोजपेत् इति । तत् पुनरत्यन्तपापशङ्कया । ओँअद्येत्यादि अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्माज्ञाताज्ञातपापक्षयकामोऽष्टोत्तरसहस्रगायत्त्री-जपमयुतगायत्त्रीजपं वा अहं करिष्ये । इतिसङ्कल्प्य जपेत् । तत उपवासं हविष्यं वाकुर्य्यात् ॥
* ॥
तत्परदिने उषसि स्नानादिकं कृत्वा स्वस्ति-वाचनपूर्व्वकं सङ्कल्पं कुर्य्यात् । यथा विष्णुःओम् अद्येत्यादि अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्माअमुकदेवताया अमुकमन्त्रसिद्धिप्रतिबन्धकता-शेषदुरितक्षयपूर्व्वकतन्मन्त्रसिद्धिकामोऽद्यारभ्ययावता कालेन सेत्स्यति तावत्कालममुकदेव-ताया अमुकमन्त्रस्य इयत्संख्यजपतद्दशांश-होमतद्दशांशतर्पण-तद्दशांशाभिषेक-तद्दशांश-ब्राह्मणभोजनरूपपुरश्चरणमहं करिष्ये । इतिसङ्कल्प्य भूतशुद्धिप्राणायामादिकं कृत्वा स्वस्व-मुद्रां बद्ध्वा स्वस्वपूजापद्धत्युक्तक्रमेण देवतां संपूज्यदीपे प्रज्वलिते देवतां हृदये प्रातःकालं समा-रभ्य मध्यंदिनं यावत् जपं कुर्य्यात् । ततस्तद्द-शांशहोम-तद्दशांश-तर्पण-तद्दशांशाभिषेक-त-द्दशांशब्राह्मणभोजनङ्कुर्य्यात् । तथा च । सनत्-कुमारतन्त्रे ।“प्रणवं तत्सदद्येति मासपक्षतिथावपि ।अमुकासुकगोत्रोऽहं मूलमुच्चार्य्य तत्परम् ॥
सिद्धिकामोऽस्य मन्त्रस्य इयत्सङ्ख्यं जपन्ततः ।दशांशं हवनं होमाद्दशांशं तर्पणं ततः ॥
दशांशं मार्ज्जनं तस्माद्दशांशं विप्रभोजनम् ।पुरश्चरणमेवं हि करिष्ये प्रागुदङ्मुखः ॥
”तथा ।“दीपस्य ज्वलितस्याथ जपकर्म्म प्रशस्यते ।तद्दीपस्थानमाश्रित्य वातातपसहां कुटिम् ॥
निर्म्माय विधिवत् कुर्य्यात् जपं तत्र शुभे दिने ॥
”ततो होमस्ततस्तर्पणम् ॥
* ॥
तन्त्रान्तरे ।“तर्पणन्तु ततः कुर्य्यात्तीर्थोदैश्चन्द्रमिश्रितैः ।जले देवं समावाह्य पाद्याद्यैरुदकात्मकैः ॥
सम्पूज्य विधिवद्भक्त्या परिवारसमन्वितम् ।एकैकमञ्जलिं तोयं परिवारान् प्रतर्पयेत् ॥
ततो होमदशांशेन तर्पयेत् परदैवतम् ।संपूर्णायान्तु सङ्ख्यायां पुनरेकैकमञ्जलिम् ।अङ्गादिपरिवारेभ्यो दत्त्वा देवं विसर्ज्जयेत् ॥
” * ॥
तर्पणवाक्यन्तु मूलमुच्चार्य्य श्रीअमुकं तर्पयामिनमः । इति विष्णुविषयम् । तथा च गौतमीये ।“आदौ मन्त्रं समुच्चार्य्य श्रीपूर्व्वं कृष्णमित्यपि ।तर्पयामि पदञ्चोक्त्वा नमोऽन्तं तर्पयेन्नरः ॥
”अन्यत्र मूलमुच्चार्य्य अमुकदेवतां तर्पया-माति ।तथा च ।“तर्पयामि पदञ्चोक्त्वा मन्त्रान्ते स्वेषु नामसु ।द्वितीयान्तेषु चेत्येवं तर्पणस्य मनुर्म्मतः ॥
”शक्तिविषये पुनर्म्मूलमुच्चार्य्य अमुकीं तर्पयामिस्वाहा । होमतर्पणयोः स्वाहेति तत्तत्तन्त्र-वचनात् । नीलतन्त्रे ।“मन्त्रान्ते नाम चोच्चार्य्य तर्पयामि ततः परम् ।कुर्य्याच्चैव वरारोहे ! स्वाहान्तं तर्पणे मतम् ॥
”इत्यादि ॥
विशुद्धेश्वरतन्त्रे ।“विद्यां पूर्व्वं समुच्चार्य्य तदन्ते देवताभिधाम् ।तर्पयामीति सम्प्रोक्त्वा स्वाहान्तस्तर्पणो मतः ॥
”अभिषेकवाक्यन्तु । नमोऽन्तं मूलमुच्चार्य्य असुक-देवतामहमभिषिञ्चामि इति कलसमुद्रयास्वमूर्द्ध्नि अभिषिञ्चेत् । तथा च । गौतमीये ।“नमोऽन्तं मूलमुच्चार्य्य तदन्ते देवताभिधाम् ।द्वितीयान्तामहं पश्चादभिषिञ्चाम्यनेन तु ॥
अभिषिञ्चेत् स्वमूर्द्धानं तोयैः कुम्भाख्यमुद्रया ॥
”शक्तिविषये नीलतन्त्रे ।“मन्त्रान्ते नाम चोच्चार्य्य सिञ्चामीति नमःपदम् ॥
”इति । ततो ब्राह्मणान् भोजयित्वा पूजांकुर्य्यात् ॥
* ॥
ततो दक्षिणा । अद्येत्यादि कृतै-तदमुकमन्त्रपुरश्चरणकर्म्मणः साङ्गतार्थं दक्षिणा-मिदं काञ्चनं वह्निदैवतं अमुकगोत्राय गुरवेतुभ्यमहं सम्प्रददे । ततोऽच्छिद्रावधारणं कुर्य्यात् ॥
अथ ग्रहणपुरश्चरणसङ्कल्पः ।तद्यथा, --ओम् अद्येत्यादि राहुग्रस्ते निशाकरे दिवाकरेवा असुकगोत्रःश्रीअमुकदेवशर्म्मा अमुकदेवतायाअमुकमन्त्रसिद्धिकामो ग्रासाद्बिमुक्तिपर्य्यन्तंअमुकदेवताया अमुकमन्त्रजपरूपपुरश्चरणमहंकरिष्ये । इति सङ्कल्प्य जपेत् । ततस्तद्दिनेतत्परदिने वा स्नानादिकं विधाय ओँ अद्ये-त्यादि अमुकदेवताया अमुकमन्त्रस्य कृतैतत्ग्रहणकालीन-इयत्सङ्ख्यजपतद्दशांशहोमतद्द-शांशतर्पण-तद्दशांशाभिषेक-तद्दशांशब्राह्मण-भोजनकर्म्माण्यहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्यहोमादिकं कुर्य्यात् । दक्षिणादिकन्तु पूर्व्ववत् ।”इति कृष्णानन्दकृततन्त्रसारः ॥
* ॥
(अथ रहस्य पुरश्चरणम् ।श्रीपार्व्वत्युवाच ।“कथयस्व महादेव ! सिद्धिकारणमुत्तमम् ।येन सिद्धिं समायान्ति सर्व्वतन्त्राश्च सिद्धिदाः ॥
येषु येषु च कालेषु पुरश्चर्य्या भवेद्ध्रुवम् ॥
श्रीशिव उवाच ।कथयामि समासेन श्रूयतां पर्व्वतात्मजे ! ।मेषराशौ दशसहस्रं प्रजपेन्मन्त्रमुत्तमम् ॥
पुरश्चरणमेतद्धि श्रूयतां सुरवन्दिते ! ॥
वृषराशौ यदा मन्त्री द्व्ययुतं प्रजपेत् सुधीः ।तेन तत्र सुसिद्धः स्यान् नात्र कार्य्या विचा-रणा ॥
मिथुने च यदा मन्त्री त्र्ययुतं मन्त्रमुत्तमम् ।प्रजपेत् प्रयतो नित्यं पुरश्चरणमुच्यते ॥
कर्कटे च यदा मन्त्री सहस्रं प्रत्यहं जपेत् ।तेन सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् पुरश्चरणकृद्भवेत् ॥
सिंहे च सर्व्वमन्त्राणामयुतानां द्बयं जपेत् ।धर्म्मार्थकाममोक्षाणां फलभाग्भवति ध्रुवम् ॥
कन्यायाञ्च यदा मन्त्री मन्त्रं मन्त्रपरायणः ।सहस्रं द्वादशञ्चैव जपेन्नियतमानसः ॥
पुरश्चरणमेतद्धि सर्व्वकामार्थसाधनम् ।इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते देवीपदं व्रजेत् ॥
तुलायां प्रत्यहं मन्त्री सहस्रं साधको जपेत् ।अनेन विधिना देवि ! पुरश्चरणकृद्भवेत् ॥
वृश्चिके चायुतं मन्त्रं शय्यायां प्रजपेत् सुधीः ।तेन सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् पुरश्चर्य्याफलं भवेत् ॥
धनुषि च यदा मन्त्रं जपेदयुतमादरात् ।इहैव कन्दर्पसमो धनवान् वलवान् सुखी ॥
मकरे च यदा मन्त्रं जपेत् साधकसत्तमः ।चतुर्णामयुतं देवि ! प्रत्यहं यतमानसः ॥
धर्म्मार्थे भावयेन्नित्यं पुरश्चरणमुच्यते ॥
कुम्भ चैव यदा मन्त्रं जपेदयुतमादरात् ।तेन सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् पुरश्चरणकृद् भवेत् ॥
मीने चैव यदा देवि ! प्रजपेदयुतं द्बयम् ।तेन पुरश्चरणमित्याहुः सर्व्वागमविशारदाः ॥
सर्व्वत्र जपनं ज्ञेयं रात्रौ वा मैथुनेऽपि वा ।शय्यायान्तु विशेषेण परयोषित्समागमे ॥
हविष्याशी तदा देवि ! जपेन्नियतमानसः ।एवंविधं जपं कृत्वा दशांशञ्च तदाचरेत् ॥
दक्षिणां गुरवे दत्त्वा सिद्धिभाग् भवति ध्रुवम् ।अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ॥
रविवारादिसर्व्वेषु वारसंख्यासहस्रकम् ।जप्त्वा मन्त्रं सदा देवि ! साधकः सिद्धिभाग्भवेत् ॥
पुरश्चरणमेतद्धि नात्र कार्य्या विचरणा ॥
एवंविधं समाचर्य्य दशांशञ्च तदाचरेत् ।गुरवे दक्षिणां दत्त्वा सर्व्वकाममवाप्नुयात् ॥
केवलं जपमात्रेण पुरश्चरणमुच्यते ।येषु येषु च नक्षत्रेषु जायते सिद्धिरुत्तमा ॥
कथयामि समासेन श्रूयतां पर्व्वतात्मजे ! ।अश्विन्यां जप्यते मन्त्रं साधकैश्च सहमकम् ॥
तेन सिद्धिमवाप्नोति साधको नात्र संशयः ।द्विसहस्रं जपेन्मन्त्रं भरण्याञ्च यदा सुधीः ॥
यमलोकं परित्यज्य धनेन च धनाधिपः ।कृत्तिकायां जपेन्मन्त्रं त्रिसहस्रञ्च साधकः ॥
रोहिण्याञ्च यदा मन्त्रं जपेत् साधकसत्तमः ।सहस्रं वा शतं वापि सर्व्वकामार्थमाप्नुयात् ॥
मृगशीर्षे यदा मन्त्रं नियतं प्रजपेत् सुधीः ।सहस्रपञ्चकञ्चैव बृहस्पतिसमो भवेत् ॥
आर्द्रायां जप्यते मन्त्रं साधकैः सुसमाहितैः ।षट्सहस्रं यदा देवि ! सर्व्वकामार्थसिद्धये ॥
पुनर्व्वसुसमायोगे यदा सहस्रमुत्तमम् ।जप्यते साधको नित्यं लभते च सुरोत्तमम् ॥
पुष्यायाञ्च जपेन्मन्त्रं सप्तानाञ्च सहस्रकम् ।तेन सर्व्वसुसिद्धिः स्यात् पुरश्चर्य्याधिको विधिः ॥
अश्लेषायां यदा देवि ! मन्त्री मन्त्रं समाहितः ।सहस्रषष्ठकञ्चैव जपेत् सर्व्वार्थसिद्धये ॥
दशसहस्रं मघायाञ्च जप्त्वा मन्त्रं समाहितः ।पुरन्दरसमो भूत्वा साधको विचरेत् भुवि ॥
एकादशसहस्रन्तु पूर्व्वत्रये जपेत् सुधीः ।कुवेर इव वित्ताढ्यो जायते नात्र संशयः ॥
उत्तरत्रितये देवि ! सहस्रं द्वादशं तथा ।जप्यते साधकैर्नित्यं सर्व्वकामार्थसिद्धये ॥
हस्तायाञ्च जपेद्देवि ! सहस्रञ्च त्रयोदश ।सूर्य्यस्यैव समो भूत्वा विचरेत् भुवि साधकः ॥
चित्रायाञ्च जपेन्मन्त्रं द्विसहस्रञ्च साधकैः ।नानाभोगसमायुक्तो भवेद् भुवि पुरन्दरः ॥
स्मृत्वा सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् द्बिसहस्रस्य जाप-नात् ।साधकोऽव्याहतगतिर्जायते नात्र संशयः ॥
विशाखायां यदा मन्त्रं चतुःसहस्रकं प्रिये ! ।जपेच्च साधको नित्यं सोमवत् प्रियदर्शनः ॥
अनुराधायां यदा देवि ! मन्त्री मन्त्रं सदाजपेत् ।पुत्त्रपोत्त्रसमायुक्तः खेचरो जायते ध्रुवम् ॥
ज्येष्ठायाञ्च यदा मन्त्रं द्विसहस्रं विचक्षणः ।प्रजपन् लभते सिद्धिं नात्र कार्य्या विचारणा ॥
मूलायाञ्च जपेन्मन्त्रं सहस्रं पञ्चकं प्रिये ! ।नानासिद्धिमवाप्नोति साधको नात्र संशयः ॥
वरुणेन समो भूत्वा जायते साधको भुवि ।शतभिषायां यदा मन्त्रं द्विःसहस्रं जपेत् सुधीः ॥
महापातकान्मुच्येत फलभाग्भवति ध्रुवम् ।रेवत्याञ्च यदा मन्त्रं चत्वारि सहस्रकं तथा ॥
जप्त्वा स्तुत्वा सदा देवि ! सोमलोकमवाप्नुयात् ।रात्रौ वा मैथुने वापि शय्यायाञ्च व्यवस्थितः ॥
प्रजपेत् साधको नित्यं साधयेदात्मनो हितम् ।सर्व्वदा प्रजपेन्मन्त्रं हविष्याशी दिवा शुचिः ॥
दक्षिणां गुरवे दद्यात् यथा विभवविस्तरम् ।अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ॥
आदित्यादिवारयोगे नन्दादितिथियोगतः ।ततस्तत्र जपेन्मन्त्रं सहस्रपञ्चकं प्रिये ! ॥
तेन सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् पुरश्चरणकृद् भवेत् ।प्रतिपत्तिथिमारभ्य कुहूर्य्यावत् भवेत् प्रिये ! ॥
तिथिसंख्यां समासाद्य वर्द्धयेच्च सहस्रकम् ।जप्त्वा मन्त्रं सदा मन्त्री सर्व्वकाममवाप्नुयात् ॥
पुरश्चरणमेतद्धि कथितं ते वरानने ! ।प्रतिपत्तिथिमारभ्य राका यावद् भवेत् प्रिये ! ॥
तावन्मन्त्रं प्रजपेत तिथिसंख्याक्रमेण तु ।सर्व्वभावसमायुक्तो जायते भावसाधकः ॥
एतेनैव सुसिद्धिः स्यात् नात्र कार्य्या विचारणा ।अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ॥
ववादिकरणे देवि ! जप्त्वा विद्यामनन्यधीः ।करणानुसारेणैव वर्द्धयेच्च सहस्रकम् ॥
पुरश्चरणमेतद्धि सर्व्वतन्त्रे च गोपितम् ।साधकस्य हितार्थाय कथितं तद्वरानने ! ॥
अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ।विष्कुम्भादिषु योगेषु यो जपेत् योगसंख्यया ॥
सहसं साधको नित्यं सर्व्वसिद्धिपरायणः ।पुरश्चरणमेतद्धि तन्त्रे तन्त्रे निरूपितम् ॥
संक्रान्त्यादिषु सर्व्वासु विषुवादिषु पार्व्वति ! ।संक्रान्त्यनुसारेणैव वर्द्धयेच्च सहस्रकम् ॥
पूर्व्वमुखो जपेन्मन्त्रं धनार्थी सर्व्वदा प्रिये ! ।शत्रुनाशाय सततं दक्षिणाभिमुखो जपेत् ॥
”इति स्वतन्त्रे तन्त्रे हरगौरीसंवादे रहस्यपुर-श्चरणविधिः ॥
* ॥
) अत्र आगमकल्पद्रुमोक्त-कूर्म्मचक्रंतच्छब्दे द्रष्टव्यम् । हरिभक्तिविलासीय-पुरश्चरणन्तु तद्ग्रन्थे सप्तदशविलासे दर्शनीयम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपुरश्चरण पुरस् + चर--भावे ल्युट् । १ अग्रत आचरणेतन्त्रोक्ते २ गृहीतमन्त्रसिद्धिहेतुप्रयोगभेदे तत्प्रकारादितन्त्रसारे उक्तं यथा“अथ पुरश्चरणं योगिनीहृदये “गुरोराज्ञां समादायशुद्धान्तःकरणो नरः । ततः पुरस्क्रियां कुर्य्यान्मन्त्रसंसिद्धिकाम्यया” । तस्य नित्यतामाह “जीवहीनो यथा देहीसर्वकर्मसु न क्षमः । पुरश्चरणहीनोऽपि तथा मन्त्रःप्रकीर्त्तितः । तस्मादादौ स्वयं कुर्य्याद्गुरुं वा कार-येद्बुधः” योगिनीहृदये “गुरोरभावे विप्रं वा सर्वप्राणि-हिते रतम् । स्निग्धं शास्त्रविदं मित्रं नानागुणसम-न्वितम् । स्त्रियं वा सद्गुणोपेतां सपुत्रां विनियोजयेत् ।आदौ पुरस्क्रियां कर्तुं स्थाननिर्णय उच्यते” । योगिनीहृदये “पुण्यक्षेत्रं नदीतीरं गुहा पर्वतमस्तकम् । तीर्थ-प्रदेशाः सिन्धतां सङ्गमः पावनं वनम् । उद्यानानि वि-विक्तानि बिल्वमूलं तटं गिरेः । तुलसीकाननं गोष्ठंवृषशून्यं शिवालयम् । अश्वत्थामलकीमूलं गोशालाजलमध्यतः । देवतायतनं कूलं समुद्रस्य निजं गृहम् ।साधने तु प्रशस्तानि स्थानान्येतानि मन्त्रिणाम् । अथवा निवसेत्तत्र यत्र चित्तं प्रसीदति” । वायवीयसंहि-तायामपि “सूर्यस्याग्रे गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्यच । विप्राणाञ्च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः” । तथा“गृहे शतगुणं विद्याद्गोष्ठे लक्षगुणं भवेत् । कोटिर्देवा-लये पुण्यमनन्तं शिवसन्निधौ । गृहे गोष्ठे तडागे चनदीनदशिवालये । गुरोर्वा सन्निधिर्यत्र स जपः प-रमोमतः । म्लेच्छदुष्टमृगव्यालशङ्कातङ्कविवर्जिते । एका-न्तप्रवणे निन्दारहिते भक्तिसंयुते । स्वदेशे धार्मिकेदेशे सुभिक्षे निरुपद्रवे। रम्ये भक्तजनस्थाने निव-सेत्तापसः प्रिये! । गुरूणां सन्निधाने च चितैकाग्र्य-स्थले तथा । प्रेतभूम्यादिकञ्चैव तत्तत्कल्पप्रकाशितम् ।एषामन्यतभं स्थानमाश्रित्य जपमाचरेत् । यत्र ग्रामेजपेन्मन्त्री तत्र कूर्मं विचिन्तयेत्” गौतमीये “पर्व्वतेसिन्धुतीरे वा पुण्येऽरण्ये नदीतटे । यदि कुर्य्यात्पुरश्चर्य्यां तत्र कूर्मं न चिन्तयेत् । ग्रामे वा यदि वावास्तौ गृहे तञ्च विचिन्तयेत्” रुद्रयामले “जपमेकगुणंगेहे गोष्ठे दशगुणं भवेत् । वनान्तरे शतगुणं तडागेच सहस्रकम् । नदीतीरे लक्षगुणं नगाग्रे कोटिसम्मि-तम् । शिवालये कोटिशतमनन्तं गुरुसन्निधौ” । अथपुरश्चरणे भक्ष्यादिनियमाः गौतमीये “पुरश्चरणकृन्मन्त्रीतत्र भक्ष्यं विवेचयेत् । अन्यथा भोजनाद्दोषात् सिद्धि-हानिः प्रजायते । शस्तान्नञ्च समश्नीयान्मन्त्रसिद्धिस-मीहया । तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन शस्तान्नाशी भवेन्नरः” ।अगस्त्यसंहितायाम् “तिलाश्चैव सितामुद्गाः कन्दः केमुकवर्जितः । नारिकेलफलञ्चैव कदली लवनी तथा । आ-म्रप्तामलकञ्चैव पनसञ्च हरीतकी । व्रतान्तरे प्रशस्तञ्चहविष्यं मन्यते बुधैः” । व्रतान्तर इति “हैमन्तिकसितास्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवाः । कलायकङ्कुनी-वारा वास्तूकं हिलमोचिका । षष्टिकाः कालशाकानिमूलकं केमुकेतरत् । लवणे सिन्धुसामुद्रे गव्ये च दधि-सर्पिषी । पयोऽनुद्धृतसारञ्च पनसाम्रहरीतकी । पि-ष्पलीजीरकञ्चैव नागरङ्गकतिन्तिडी । कदली लवनोधात्री फलान्यगुडमैक्षवम् । अतैलपक्वं मुनयो हवि-ष्यान्नं प्रचक्षते । भुञ्जनो वा हविष्यान्नं शाकं याव-कमेब वा । पयोमूलं फलं वापि यत्र यत्रोपलभ्यते ।रम्भाफलं तिन्तिडीकं कमलानागरङ्गकम् । फलान्ये-तानि भोज्यानि एभ्योऽन्यानि विवर्जयेत्” यत्तु योगिनीतन्त्रे “चिञ्चाञ्च नालिकाशाकं कलायं लकुचन्तथा ।कदम्बं नारिकेलञ्च व्रते कुष्माण्डकं त्यजेत्” इति तत्तुव्रतान्तरे बोद्धव्यम् । तथा वर्ज्यानि “विवर्जयेन्मधुक्षारलवणं तैलमेव च ताम्बूलं कांस्यपात्रञ्च दिवाभोजन-मेव च” । तथा “क्षारञ्च लवणं मांसं गृञ्जनं कांस्यभो-जनम् । माषाढकीमसूरांश्च चनकान् कोद्रवानपि । कौ-टिल्यं क्षौरमभ्यङ्गमनिवेदितभोजनम् । असङ्कल्पितकृत्यञ्च वर्जयेन्मर्दनादिकम् । स्नायाच्च पञ्चगव्येन केवला-मलकेन वा । मन्त्रजाप्यन्नपानीयैः स्नानाचननभोज-नम् । कुर्थ्याद्यथोक्तविधिना त्रिसन्ध्यं देवतार्चनम् ।अपवित्रकरो नग्नः शिरसि प्रावृतोऽपि वा । प्रलपन्प्रजपेद्यावत्तावन्निस्कलमुच्यते” । नारदीये “मृदु सीष्णंसुपक्वञ्च कुर्य्याद्वै लघुभोजनम् । नेन्द्रियाणां यथावृद्धि-स्तथा भुञ्जीत साधकः” । कुलार्णवेऽपि “यस्यान्नपान-पुष्टाङ्गः कुरुते धर्मसञ्चयम् । अन्नदातुः फलस्यार्द्धंकर्तुश्चार्द्धं न संशयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परान्नं वर्ज-येत् सुधीः । पुरश्चरणकाले तु सर्वकर्मसु शाम्भवि! ।जिह्वा दग्धा परान्नेन करौ दग्धौ प्रतिग्रहात् । मनो-दग्धं परस्त्रीभिः कथं सिद्धिर्वरानने!” परान्नं भिक्षे-तरविषयम् । भिक्षायां तस्य सत्वोत्पादात् तथा च“वैदिकाचारयुक्तानां शुचीनां श्रीमतां सताम् । सत्कु-लस्थानजातानां भिक्षा स्यादग्रजन्मनाम्” योगिनीहृदये“विहाय वह्निं न हि वस्तु किञ्चित् ग्राह्यं परेभ्यः सतिसम्भवे च । असम्भवे तीर्थबहिर्विशुद्धात् पर्वातिरिक्तेप्रतिगृह्य जप्यात् । तत्रासमर्थोऽनुदितं विशुद्धाद्याचेत-यावद्दिनमात्रंभक्ष्यम् । गृह्णाति रागादधिकं न सिद्धिःप्रजायते कल्पशतैरनुष्य” । सकृदुच्चरिते शब्दे प्रणवं समुदीरयेत् । प्रोक्ते पारशवे शब्दे प्राणायामं सकृच्च-रेत् । वहुप्रलापी आचम्य न्यस्याङ्गानि ततो जपेत् ।क्षुतेऽप्येवं तथाऽस्पृश्यस्थानानां स्पर्शनेन च । एवमादींश्चनियमान् पुरश्चरणकृच्चरेत् । विण्मूत्रोत्सर्गशङ्कादियुक्तःकर्म करोति यः । जपार्चनादिकं सर्वमपवित्रं भवेत्प्रिये! । मलिनाम्बरकेशादिमुखदौर्गन्ध्यसंयुतः । यो जपेत्तंदहत्याशु देवता गुप्तिसंस्थिता । आलस्यं जृम्भणं निद्रांक्षुतं निष्ठीवनं भयम् । नीचाङ्गस्पर्शनं कोपं जपकालेविवर्जयेत् । एवमुक्तविधानेन विलम्बं त्वरितं विना ।चक्तसङ्ख्यं जपं कुर्य्यात् पुरश्चरणसिद्धये । देवतागुरु-मन्त्राणामैक्यं सम्भावयन् धिया । जपेदेकमनाः प्रातः-कालान्मध्यन्दिनावधि । यत्सङ्ख्यया समारब्धं तत्कर्त्तव्यमहर्निशम् । यदिन्यूनाधिकं कुर्य्यात् व्रतभ्रष्टो भवेन्नरः” ।मुण्डमालायाम् “यत्सङ्ख्यया समारब्धं तज्जप्तव्यं दिनेदिने । न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यमासमाप्तं सदा जपेत् ।प्रजपेदुक्तसंख्यायाश्चतुर्गुणजपं कलौ” । अन्यत्रापि “कतेजपस्तु कल्पोक्तो त्रेतायां द्विगुणो जपः । द्वापरे त्रिगुणःप्रोक्तश्चतुर्गुणजपः कलौ” । कुलार्णवेऽपि “न्यूनातिरि-क्तकर्माणि न फलन्ति कदाचन । यथाविधि कृतान्येवतत्कर्माणि फलन्ति हि । भूशभ्याव्रह्मचारित्वं मौन-माचार्य्य सेविता । नित्यं त्रिषवणं स्नानं क्षुद्रकर्मविव-र्जनम् । न्मित्यपूजा नित्यदानं देवतास्तुतिकीर्त्तनम् ।नैमित्तिक्तार्चनञ्चैव विश्वासो गुरुदेवथोः । जपमिष्टा द्वा-दशैते धर्माः स्युर्मनासिद्धिदाः । स्त्रीशूद्रपतितब्रात्य ना-स्तिकोच्छिष्टभाषणम् । असत्यभाषणं जिम्भभाषणं परि-वर्जयेत् । सत्येनापि न भाषेत जपहोमार्चनादिषु ।अन्यथानुष्ठितं सर्वं भवत्येव निरर्थकम्” । तन्त्रे “ऋतु-काल विना मन्त्री खस्त्रियं नापि संस्पृशेत् । मैथुनंतत्कथालापं तद्गोष्ठीः परिवर्जयेत् । पुरश्वरणकाले तुयदि स्यान्मृतसूतकम् । तथापि कृतसंकल्पो व्रतं नैवपरित्यजेत्” योगिनीहृदये “शयीत कुशशय्यायां शुचि-वस्त्रधरः सदा । प्रत्यहं क्षालयेत् शव्यामेकाकी निभेयःस्वपेत् । असत्यभाषणं वाचं कुटलां परिवर्जयेत् । वर्ज-येद्गीतवाद्यादिश्रपणं नृत्यदर्शनम् । अम्यङ्गं गन्धले-पञ्च पुष्पधारणमेव च । त्यजदुष्णोदकस्नानमन्यदेवप्रपूजनम्” । तत्रैव “नैकवासा जपेन्मन्त्रं वहुवासा-कुलोपि वा” । वैशम्पायनसंहितायाम् “विपयासं नकुर्य्याच्च कदाचिदपि मोहतः । उपर्य्यधो बहिर्वस्त्रे पृ-रश्चरणकृन्नरः । विनियोगविधाने तु भवेदनियसः क्व-चित् । पतितानामन्त्यजानां दर्शने भाषणे श्रुते । क्षुतेऽधोवायुगमने जृम्भणे जपमुत्सृजेत् । तथा तस्य च तत्-प्राप्तौ प्राणायामं वडङ्गकम् । कृत्वा सम्यग् जपेच्छेषंयद्वा सूर्य्यादिदर्शनम्” । आदिशब्दाद्वह्निब्राह्मणौ ।तन्त्रान्तरे “मनःसंहरणं शौच मौनं मन्त्रार्थचिन्त-नम् । अव्यग्रत्वमनिर्वेदो जपसम्पत्तिहेतवः । उष्णीपीकञ्चुकी नग्नो सुक्तकेशो मलावृतः । अपवित्रकराऽशुद्धःपलपन्न जपेत् क्वचित् । अनासीनः शयानो वा गच्छन्भुञ्जान एव वा । अप्रावृतौ करौ कृत्वा शिरसि प्रावृ-तोऽपि वा । चिन्ताव्याकुलचित्तो वा क्षुब्धो भ्रान्त क्षु-धान्वितः । रथ्यायामशिवे स्थाने न जप्रेत्तिमिरान्तरे ।उपानद्मूढपादो वा यानशय्यागतन्तथा । प्रसार्य्य नजपेत् पादावुत्कटासन एव वा । न यज्ञकाष्ठे पाषाणे नभूमौ नासने स्थितः । मार्ज्जारं कुक्कुटं क्रौञ्चं श्वानं शूद्रंकपिं स्मरम् । दृष्ट्वाचम्य जपेच्छेषं स्पृष्ट्वा स्नानं पिधीयते” ।“एवं जपं पुरा कृत्वा तेजोरूषं समर्पयेत् । देवस्यदक्षिणे हस्ते कुशपुष्पार्घवारिभिः । सफलं तद्विमाव्यैवप्राणामामं समाचरेत् । जपस्यादौ जपान्ते च त्रितयंत्रितयञ्चरेत्” । शक्तिविषये देव्या वामहस्ते तथा च“एवं जपं पुरा कृत्वा गन्धाक्षतकुशोदकैः । जपं सम-र्पयेद्देव्या वामहस्ते विचक्षणः” । “जपान्ते प्रत्यहं मन्त्रीहोमयेत्तद्दशांशतः । तर्पणञ्चाभिषेकञ्च तत्तद्दशांसतो मुने! ।प्रत्यहं भोजयेद्विप्रान् न्यूनाधिक्यप्रशान्तये । अथ वा सर्व-सम्पूर्त्तौ होमादिकमयाचरेत्” । मुण्डमालायाम् “तस्ययावान् जपः प्रोक्तस्तद्दशांशमनुक्रमात् । तत्तद्द्रय्यैर्ज-पस्यान्ते होमं कुर्ब्याद्दिने दिने” । पुरश्चरणचन्द्रिका-याञ्च “ततो जपदशांशेन होमं कुर्य्याद्दिने दिने । अथवा लक्षसंख्यायां पूर्णायां होममाचरेत्” । तथ होमाद्यशक्तौ सनत्कुमारीये “यद्यदङ्गं भवेद्भग्नं तत्-संख्याद्विगुणो जपः । होमाभावे जपः कार्य्यो होम-संख्याचतुर्गुणः । विप्राणां, क्षत्रियाणाञ्च रससङ्ख्यागुणः स्मृतः । वैश्यानां वसुसंख्याकमेवं स्त्रीणामयंविधिः । यं वर्णमाश्रितः शूद्रः स च तस्य विघिञ्चरेत ।अनाश्रितस्य शूदस्य दिक्संख्याकः समीरितः । शूद्रस्यविप्रभृत्यस्य तत्पत्न्याः सदृशो जपः” । अत्राव्यशक्तश्चेद्-योगिनीहृदये “होमकर्मण्यशक्तानां विप्राणां द्विगुणोजपः । इतरेषान्तु वर्णानां त्रिगुणादिः समीरितः ।त्रिगुणादिः होमसंख्यात्रगुणजपः क्षत्रियेण कार्य्यः ।वैश्येन चतुर्गुणः । शूद्रेण पञ्चगुणः कार्यः । तदुक्तंकुलप्रकाशे “यद्यदङ्गं विहीनं स्यात्तत्संख्याद्विगुणोजपः । कुर्वीत त्रिचतुःपञ्च यथासख्यं द्विजादयः” ।एतेन स्त्रीशूद्रादीनां होमाधिकारः । तथा च शूद्राणांत्र्यस्रमिति कुण्डप्रकरखे शारदायाम् । स्त्रीणां होमा-धिकारश्च तत्रैव “लाजैस्त्रिमधुरोपेतैर्होमः कन्यां प्रय-च्छति । अनेन विधिना कन्या वरमाप्नोति वाञ्छितम्” ।अत स्त्रीआं होमाविकारः । तच्च ब्राह्मणद्वारा तथा चतन्त्रे “ओद्धारोच्चारणाद्धोमात् शालग्रामशिलार्चनात् ।ब्राह्मणीगमनाच्चैव शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत्” । तथा स्त्री-णामपि सर्ववैदिककर्मसु शूद्रतुल्यत्वप्रतिपादनात् यथा“स्त्रीशूद्रकृरसंस्पर्शो वज्रषातसमो मम” इति भगवद्व-चनात् तथा नारायणकल्पे “अष्टाक्षरो महामन्त्रः सप्रार्णः शूद्रयोषितोः । प्रणवादिस्तु यो मन्त्रो न स्त्रीगूद्रेपशस्यते” इति सर्वत्र स्त्रीणां शूद्रव्यवहारः । सर्वेषांवा द्विगुणो जपः । तथा च तन्त्रान्तरे “यद्यदङ्गंविहीवेत तत्संख्याद्विगुणो जपः । कर्त्तव्यश्चाङ्गसिड्यर्थंतदशक्तेन भक्तितः । न चेदङ्गं विहीयेत तद्वि-शिष्टमवाप्नुयात्” तथागस्त्यसंहितायाम् “यदिहोमेऽप्यशक्तः स्यात् पूजायां तर्पणेऽपि वा । तावत्-संख्यजपेनैव ब्राह्मणारारधनेन च । मवेदङ्कद्वयेनैवपुरश्चरणमाप्यते” । तत्र ब्राह्मणमोजनमावश्यकमेव“सर्वथा भोजयेद्विप्रान् कृतसाङ्गत्वसिद्धये । विप्राराधाम-मात्रेण व्यङ्गं साङ्गं भवेद्ध्रुवम । दीक्षाहीनान् पशून्यस्तु भोजयेद्वा स्वमन्दिरे । स याति परमेशानि! नरका-नेकविंशतिम्” । पशुद्विधा अदीक्षितः कुलाचारनि-न्दकश्च यथा कुलार्णने “अदीक्षितः कुलाक्षारनिन्दकोद्विविधः पशुरिति” । नैवेद्यदानेऽपि “न पशुभ्यो न वाऽ-द्विजे” इति निन्दाश्रवणाच्च सर्वत्रायं विधिरिति सम्प्र-दायः । “एवं यः कुरुते देवि पुरश्चर्य्यादिकं प्रिये । सर्व-पापविनिर्मुक्तो देवलायुज्यमाप्नुयात्” । ततश्च “गुरवेदक्षिणान्दद्याद्भोजनाच्छादनादिनिः । गुरुसन्तोधमात्रेखमन्त्रसिद्धिर्भवेत् ध्रुवम् । सम्यकसिद्धैकमन्त्रस्य पञ्चा-ङ्गोपासनेन च । सर्वे मन्त्राश्च सिद्ध्यन्ति तत्प्रसादात्सुरेश्वरि! । गुरुमूलमिद सर्वमित्याहुस्तन्त्रवेदिनः । एक-ग्रामे स्थितो नित्यं गत्वा वन्देत वै गुरुम् । गुरुरेव परं-व्रह्म तस्मादादौ तमर्चयेत् । तदन्ते महतीं पूजां कुर्य्यात्साधकसत्तमः । सुवासिनीं कुमारीञ्च भूषणैरमिभूष-येत् । मिष्टान्न वहुशः कार्य्यं भुञ्जीत बान्धवैः सह ।एवंसिद्धमनुर्मन्त्री साधयेत् सकलेप्सितान्” । तन्त्रे“अथ वान्यप्रकारेण पुरश्चरणमिव्यते । ग्रहणेऽर्कस्यचेन्दोर्वा शुचिः पूर्वमुपोषितः । नद्यां समुद्रगामिन्यांनाभिमात्रोदके स्थितः । ग्रासाद्विमुक्तिपर्य्यन्तं जपेन्म-न्त्रमनन्यधीः । इति कृत्वा न सन्देहो जपस्य फलभागभवेत्” । नद्यभावे “यद्वा पुण्योदके स्तात्वा शुचिः पूर्व-मुपोषितः । ग्रहणादिविनीक्षान्तं जपेन्मन्त्रं समा-हितः” उपवासासामर्थ्ये तु तत्रैव “अथ वान्य-प्रकारेण पौरश्चारणिको विधिः । चन्द्रसूर्योपरागे चस्नात्वा प्रयतमानसः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्य्यन्तं जपेन्मन्त्रंसमाहितः । जपाद्दशांशतो होमं तथा होमात्तु त-र्पणम् । एवं कृत्वा तु मन्त्रस्य जायते सिद्धिरुत्तमा ।चन्द्रसूर्य्योपरागे तु ये शक्ताः परसेविनः । तेषां विद्यान सिद्ध्यन्ति परं नरकगामिनः । सूर्य्याचन्द्रमसोः पर्वप्राप्यापि च पुरस्क्रियाम् । ये मूढा न च कुर्वन्ति तेभवन्ति कुलद्रुहाः” इति कुलार्णवनचनात् पुरश्चरण-स्वावश्यकत्वमेवेति । गोपालमन्त्रतर्पणं तु होमसमसंख्यकं यथा “इह गोपालमन्त्राणां तर्पणं होम-संख्यया” इति । “दृष्ट्वा ज्ञात्वा ससङ्कल्पो विमोक्षान्तंजपञ्चरेत् । तावद्यज्ञादिकं कुर्थाद्ग्रहणान्ते शुचिः-पुमान् । एवंजपे मन्त्रसिद्धिर्भवत्येव न संशयः” । ग्रहणेजपस्यावश्यकत्वम् “श्राद्धादेरनुरोधेन यदि जाप्यं त्यजे-न्नर । स भवेद्देवताद्रोही पितॄन् सप्त नयत्यधः” इतिसनत्कुमारीयवचनादिति केचित् । वस्तुतस्तु आरब्धपुरश्चरणविषयमिदम् । तथा हि “आरब्धे पुरश्चरणेयदि ग्रहो मवेत् तदा । श्राद्धादेरनुरोधेन जपं नैवत्यजेत् नरः” । एवं रात्रावपि पुरश्चरणे बोद्धव्यम् इतिसर्वसमञ्जसम् । नारदतन्त्रे “रोहिणी श्रवणार्द्रा चघनिष्ठा चोत्तरात्रयम् । पुष्या शतभिषा हस्ता पुरश्चरण-कर्मणि । पूर्णिमा पञ्चमी चैव द्वितीया सप्तमी तथा ।त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकर्मणि । सत्तीर्थेऽर्कविधुग्रासे तन्तुदामनपर्वणि । पुरश्रर्य्यां प्रकुर्वाणो मासर्क्षा-दीन् न शोधयेत्” । योगिनीहृदये “कल्पोक्तबिधिना मन्त्रीकुर्य्याद्धोमादिकन्ततः । कथ वा तद्दशांशेन होमादींश्चसमाचरेत्” तथा “अनन्तरं दशांशेन क्रमाद्धोमादिकञ्च-रेत् । वदन्ते महतीं पुजां कुर्य्यात् ब्राह्मणभोजनस् ।ततो मन्त्रस्य सिद्ध्यर्थं गुरुं संपूज्य तोषयेत् । एवञ्चमन्त्रसिद्धिः स्याद्देवता च प्रसीदति । दीक्षहीनान् पशून्यस्तु भोजवेद्वा स्वमन्दिरे । स याति परमेशानि! नर-कानेकविंशतिम्” । यद्यपि पुरश्चरणपदं पञ्चाङ्गपर तथाच “जपहोसौ तर्पणञ्चाभिषेको विप्रभोजनम् । पञ्चा-ङ्गीपासन लोके पुरश्चरणमिष्यते” तथापि ग्रहणादौपुरश्चरणपदं गौणं जपमात्रम् “सूर्य्योदयं समारभ्ययाबत् सूर्य्योदयान्तरम्” इत्यादौ तथादर्शनात् तत्रहोमादेरभावात् । तर्हि कथं ग्रहण पुरश्चरणे हो-मादिरिति वेत् । वचनादेव जायते न च पुरश्चरणस्यपुञ्चाङ्गत्वात् सर्वत्र तदेव स्यादिति वाच्य । ग्रहणेपुनस्तदिघानमनर्यकं स्यात् । किञ्च ग्रहणे होमादिनिय-मान् नान्यत्र होमादिः । ग्रहणपुरश्चरणे होमादि-विघानन्तु प्रकृतीभूतपञ्चाङ्गपुरश्चरणतुल्पताबोधनाय ।अतएव ग्रहणे पञ्चाङ्गस्वरूपपुरश्चरणकृतो मुख्यप्रयोगेऽप्यधिकार इति प्रकटीकृतम् । तदकरणे पुनः केबल-जपमात्रपुरश्चरणे नाधिकार इति सर्वसम्मतम् । पुर-श्चरणकालस्तु वाराहीतन्त्रे “चैत्रे मास्यथा वा कुर्य्यात्शुभर्क्षे गुरुशासनात् । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु माधवे मासितत्तिथौ । आरभेदमलायां वै पुरश्चर्य्यां विशुद्धये” ।इदन्तु योपालविषयम् । वैशम्पायनसंहितायाम् “चन्द्र-तारानुकूले च शुक्लपक्षे शुमेऽहनि । आरभेन्मकरादौच सुप्ते विष्णौ जपेन्न च । चन्द्रतारानुकूले च शुक्लपक्षेशुभेऽहनि । आरभेन्मकरादौ च हरौ सुप्ते न चार-भेत्” । प्रतिप्रसवो रुद्रयामले “कार्त्तिकाश्विनवैशाखमाथे-ऽथ मार्गशीर्षके । फाल्गुने श्रावणे दीक्षा षुरश्चर्व्याप्रशस्यते । रवौ गुरौ सिते सोमे कर्त्तव्यं बुधवासरे ।चन्द्रतारानुकूले च पुरश्चरणकर्म तत् । ग्रहणे च महा-तीर्थे न कालमवधारयेत्” । ग्रस्तास्ते ग्रस्तोदये च दीक्षापुरश्चरणयोर्निषेधमाह तन्त्रान्तरे “ग्रस्तेऽस्ते ह्युदितेनैव दीक्षां कुर्य्याज्जपं प्रिये! । कृते नाशोऽभवेदाशु ह्यायुःस्त्रीसुतसम्पदाम्” । क्यप् । पुरश्चर्य्याप्यत्र स्त्री ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.