| YouTube Channel

पुपूंर्षणम् (pupUMrSaNam)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पृ पालनपूरणयोः”@} 2 3 “ह्रस्वान्तोऽयं धातुरिति-वर्धमान-काश्यप-आभरण-पुरुषकाराः।
4 स्वामी तु दीर्घान्तं पठित्वा, ‘ह्रस्वान्तोऽयम्’ इति नन्दी।’ इति।
आत्रेय- मैत्रेयौ तु ह्रस्वान्तं पठित्वा, ‘दीर्घान्तमेके’ इति।
…वृत्तिकारस्य तु दीर्घान्त एवेष्टः।
यदाह-- ‘शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा’ 5 इत्यत्र “केचित् एतत् सूत्रं प्रत्याचक्षते।
‘श्रा पाके, द्रा कुत्सायां गतौ, प्रा पूरणे’ इत्येषाम्, ‘बह्वर्था अपि धातवः’ 6 इति श्रॄदॄप्राम् अर्थे वर्तमानानां ‘विशश्रतुः’ इत्यादीनि रूपाणि साधयन्ति।
तथा सति, ‘विशुश्रुवान्’ इति क्वसौ एतद्रूपं न स्यात्।” इति।
यदि ह्रस्वान्तः स्यात् प्रातिना प्रत्याख्यानम्, ‘पिपृवान्’ इति प्रयोजनकथनं चानुपपन्नं स्यात्।
तथा वृत्ति-न्यास पदमञ्जरी- प्रदीपकारादयोऽपि।
किञ्च, अपाणिनीयश्च ह्रस्वान्तः।
यदि हि स्यात्
किं ह्रस्वविकल्पेन? यत् क्रैयादिकाद् दीर्घान्तरूपाणि, अस्माच्च ह्रस्वान्तरूपाणि भविष्यन्ति।
एवञ्च, “तं पिपृतं रोदसी--” 7 ‘पाहि माऽग्ने पिपृहि--’ 8 इत्यादयश्छान्दसा द्रष्टव्याः।।” इति मा।
धा।
वृत्तौ सुदूरं विचार्य ह्रस्वान्तपाठाभावः समर्थितः।
तथापि, सिद्धान्त- कौमुद्यादिषु, पूर्वेषां ग्रन्थेषु ह्रस्वान्तस्याप्युपलम्भात्तेषां मतानुरोधेनात्र ह्रस्वान्तस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] 9 ‘पृणाति पूरणे, श्लौ तु पिपर्ति, णिचि पारयेत्।।’ 10 इति देवः।
पारकः-रिका, पारकः-रिका, 11 पुपूर्षकः-र्षिका, 12 पेप्रीयकः-यिका
पर्ता-पर्त्री, पारयिता-त्री, पुपूर्षिता-त्री, पेप्रीयिता-त्री
13 पिप्रत्-पिप्रतौ-पिप्रतः, पिप्रती, पारयन्-न्ती, पुपूर्षन्-न्ती
-- 14 परिष्यन्-न्ती-ती, पारयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूर्षिष्यन्-न्ती-ती
-- व्यतिपिप्राणः, पारयमाणः, व्यतिपुपूर्षमाणः, पेप्रीयमाणः
व्यतिपरिष्यमाणः, पारयिष्यमाणः, व्यतिपुपूर्षिष्यमाणः, पेप्रीयिष्यमाणः
व्यापृत्-व्यापृतौ-व्यापृतः
-- -- -- व्यापृतम्-तः-तवान्, पारितः, पुपूर्षितः, पेप्रीयितः-तवान्
परः, व्यापारी, पारः, पुपूर्षुः, 15 पिपारयिषुः, पेप्रियः
16 पर्तव्यम्, पारयितव्यम्, पुपूर्षितव्यम्, पेप्रीयितव्यम्
परणीयम्, पारणीयम्, पुपूर्षणीयम्, पेप्रीयणीयम्
17 पार्यम्, पार्यम्, पुपूर्ष्यम्, पेप्रीय्यम्
ईषत्परः-दुष्परः-सुपरः
-- -- -- 18 व्याप्रियमाणः, पार्यमाणः, पुपूर्ष्यमाणः, पेप्रीय्यमाणः
व्यापारः, पारः, पुपूर्षः, पेप्रीयः
पर्तुम्, पारयितुम्, पुपूर्षितुम्, पेप्रीयितुम्
व्यापृतिः, पारणा, पुपूर्षा-पिपारयिषा, पेप्रीया
परणम्, पारणम्, पुपूंर्षणम्, पेप्रीयणम्
पृत्वा, पारयित्वा, पुपूर्षित्वा, पेप्रीयित्वा
व्यापृत्य, व्यापार्य, व्यापुपूर्ष्य, प्रपेप्रीय्य
पारम् २, पृत्वा २, पारम् २, पारयित्वा २, पुपूर्षम् २, पुपूर्षित्वा २, पेप्रीयम् २
पेप्रीयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०४४)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-१०८६। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [क्षीर]
05
=>
 (७-४-१२)
06
=>
 (भाष्यम् १-३-१)
07
=>
 (तै। ब्रा। २। ८। ४। ८।)
08
=>
 (तै। सं। १। ३। ३। १।)
09
=>
 [पृष्ठम्०८८५+ १८]
10
=>
 (श्लो। ३६)
11
=>
 [[१। सन्नन्ते सर्वत्र, ‘अज्झनगमां सनि, (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे ‘उद् ओष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्त्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इत्यत्रोपदेशाधिकारादत्र सनि इड्विधिर्न।]]
12
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङागमः। अभ्यासे गुणः।]]
13
=>
 [[३। शतरि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः विकरणप्रत्ययः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इति अभ्यासस्ये- त्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
14
=>
 [[४। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति स्यप्रत्ययस्येडागमः।]]
15
=>
 [[५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०८८६+ २५]
17
=>
 [[१। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति भावकर्मणोर्ण्यत्प्रत्ययः।]]
18
=>
 [[२। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।]]