| YouTube Channel

पुत्त्र (puttra)

 
शब्दसागरः
English
पुत्त्र(त्र)
m.
 (-त्त्रः)
1. A son.
2. A child, in the language of the Vedas.
3. The fifth mansion from the point of conjunction of the sun, and
a zodiacal sign.
f.
 (-त्त्री) A daughter. du. always, (-त्त्री) Son and
daughter.
E.
 पुत्, and त्रा to preserve, the hell, (from, )
aff.
 क
or
पूज् to purify,
aff.
 त्त्र
one त may be rejected in writing this word,
and its derivatives, leaving पुत्र. The word is thus derived by
Manu. viz:--
“पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः खयमेव स्वयंभूवा ॥”
Yates
English
पुत्त्र (त्त्रः) 1.
m.
 A son.
f.
 (त्त्री) A
daughter. Also पु-त्रः, पु-त्री.
Wilson
English
पुत्त्र
m.
 (-त्त्रः)
1 A son.
2 A child, in the language of the Vedas.
3 The fifth mansion from the point of conjunction of the sun, and a zodiacal
sign.
f.
 (-त्त्री) A daughter. du. always, (त्त्रौ) Son and daughter.
E.
 पुत्, and त्रा to preserve, the hell, (from, )
aff.
 क
or पूञ्
to purify,
aff.
 त्त्र
one त may be rejected in writing this word, and
its derivatives, leaving पुत्र.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुत्त्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಗ
निष्पत्तिः - > पूञ् (पवने) - "क्त्रः" ह्रस्वश्च (उ० ४-१६४), त्रैङ् (पालने) - "कः" (३-२-४)
व्युत्पत्तिः - > पुनाति पित्रादीन्, पुत्नाम्नो नरकात् त्रायते इति
विस्तारः - > "पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥" - मनु० ९-१३८
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुत्र(त्त्र)
पु०
 पू--क्त्र ह्रखश्च पुतो नरकभेदात् त्रायते त्रै--कवा । १ स्वजन्यपुरुषे २ स्वजन्यायां स्त्रियां स्त्री ङीष् ।निरुक्ते तु २ ११ अन्या व्युत्पत्तिरुक्ता “पुत्र पुरु त्रायतेनिपरणाद्वा पुत् नरकं तस्मात् त्रायते वा” पृषो० ।“पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्पुत्र इति पोक्तः” मनुः । तेनास्य एकतकारता द्वितका-रता च । तस्यापत्यं विदा० अञ् । पात्र तदपत्ये पुंस्त्री०हरितादि० यूनि फक् । पौत्रायण पुत्रस्य यून्थपत्ये पुंस्त्री०राजदन्ता० पतिपशुशब्दाभ्यां समासे पतिपशुशब्दयोःपरनि० । पत्युःपुत्रः पुत्रपतिः पशोः पुत्रः पुत्रपशुः । स चगौणमुख्य भेदेन द्वादशविधः द्वादशपुत्रशब्दे १८०१ पृ० दृश्यम्अन्यथापि ते चतुर्विधाः यथा “ऋचसम्बन्धिनः केचित् के-चिन्न्यासापहारकाः । रिपवश्च प्रियाश्चेति स्वकर्मवशव-र्त्तिनः । मेदैश्चतुर्भिर्जायन्ते पुत्रा मित्राः स्त्रियस्तथा ।भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबान्धवाः । स्वेनस्वेन हि जायन्ते सम्बन्धेत महीतले । न्यासापहरणंपूर्वं यस्य यस्य कृतं भुवि । न्यासस्वामी भवेत् पुत्रो गुण-वान् रूपवान् भूवि । येन चापहृतो न्यासस्तस्य गेहे नसंशयः । न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः ।न्यासस्वामी स पुत्रोऽभून्न्यासापहारकस्य च । गुणवान्रूपवाश्चैव सर्वलक्षणसयुतः । मक्तिञ्च दर्शयेत्तस्य पुत्रोभूत्वा दिने दिने । प्रियवाक्यधरो वापि वहुस्नेहं प्रदर्श-येत् । स्वीयं द्रव्यं समुद्राद्यं प्रीतिमुत्पाद्य चातुलाम ।भुक्त्वा तु पोषणात्तेन तदादाय पुनर्व्रजेत् । यथा तेनप्रदत्तं तन्न्यासापहरणात् पुरा । दुःखमेवं महत् कृत्वादारुणं प्राणनाशनम् । तादृशं तस्य दद्यात् स पुत्रोभूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं यान्तिते तथा । दुःखं दत्त्वा प्रयान्त्येवं प्रकृत्यैवं पुनः पुनः ।यदाह पुत्र पुत्रेति प्रलापं हि करोति सः । तदा हास्यंकरोत्येष कः स पुत्रो हि कस्य च । अनेनापि हृतोन्यासी मदीयः परिचारिणा । द्रव्यापहारोऽपि पितापूर्वमद्यैव तस्य च । पिशाचत्वं मया दत्तमद्यैव हिदुरात्मनः । द्रव्यापहरणेनापि मम प्राणा गताः किल ।दुःखेन महता चैव यथाहं पीडितः पुरा । तथा दुःखंप्रदत्त्वाहं द्रव्यं मुद्राड्यमुत्तमम् । भोगेन सर्वमादाय चि-राद्विश्वास्य सौम्यवत् । गतोऽस्मि स्वगृहञ्चाद्य कस्याहंसुत ईदृशः । न चैषोऽपि पिता पूर्बमद्यैव न च कस्य-चित् । पिशाचत्वं मया दत्तमद्यैव च दुरात्मनः । एव-मुक्त्वा प्रयात्येव तं प्रहस्य पुनः पुनः । प्रयात्यनेन मा-र्गेण दुःखं दत्त्वा सुदारुणम् । एवं न्यासस्य सम्बन्धात्पुत्राः केचित् भवन्ति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यन्तेयत्र तत्र हि १ । ऋणसम्बन्धिनः पुत्रान् प्रवक्ष्यामि तवा-ग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल ।अतस्तस्य सुतो भूत्वा म्राता वाथ पिता प्रियः । मित्र-रूपेण वर्त्तेत अन्तर्दुष्टः सदैव सः । गुणं नैव प्रपश्येतस क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैवस्वजनेषु च । नित्यमिष्टं समश्नाति भोगान् भुञ्जीत नि-त्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि नित्यशः । गृ-हाद्द्रव्यं बलाद्धर्त्ता वार्यमाणः प्रकुप्यति । पितरंमातरञ्चैव कुत्सते च दिने दिने । द्रावकस्त्रासकञ्चैव वहुनिष्ठुरजल्पकः । वञ्चयित्वैव मुद्राञ्च हृत्वा सुखेन ति-ष्ठति । जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः ।पुनर्विवाहसंयोगान्नानाभेदैरनेकधा । एवं संक्षीयते द्रव्यंनैवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि नसंशयः । पितरं मातरञ्चैव वदत्येवं दिने दिने ।सुदण्डैर्मूषलैश्चैव कषाघातैस्तु दारुणैः । मृते तु तस्मिन्पितरि तथा मातरि निष्ठुरम् । निःस्नेहो निर्घृणश्चैवजायते नात्र संशयः । एवांविधास्ततः पुत्रा भवन्ति चमहीतले २ । रिपुपुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रं द्विजपुङ्गव! ।बाल्ये वयसि सम्प्राप्ते रिपुवद्वर्त्तते सदा । पितरं मातर-ञ्चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येवंप्रहस्यैव पुनःपुनः । पुनरायासितं तत्र पितरं मातरंपुनः । सक्रोघो वर्त्तते नित्यं नैरकर्मणि सर्वदा । पितरंमारयित्वा तु मातरञ्च पुनःपुनः । प्रयात्येवं स दुष्टात्मापूर्णवैरामुभावतः ३ । अयातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम् । जातमात्रः प्रियं कुर्य्याद्गाल्ये गमनक्रीडनैः ।वयः प्राप्य प्रियं कुर्य्यान्नातापित्रोरनन्तरम् । भक्त्यासन्तोषयेत् नित्यं तावुभौ परिपालयेत् । स्नेहेन वचसाचैष प्रियसम्भाषणेग च । मृतौ गुरू समाज्ञाय स्नेहेन-रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिण्डदानादिकांक्रियाम् । करोत्येवं सुदुःखार्त्तस्तेभ्यो यात्रां प्रय-च्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहान्निर्यापयति निश्चितः ।यस्माल्लभ्यं भवेत् कान्तं प्रयच्छति न संशयः । पुत्रोभूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल ४ । उदासीनं प्रव-क्ष्यामि तवाग्रे द्विज । साम्प्रतम् । उदासीनेन मावेन सदैव परिवर्त्तते । ददाति नैव गृह्णाति न क्रुध्यनि नतुष्यति । नैवोपयाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम! ।तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रा-स्तमा मार्य्या पिता माताथ बान्धवाः । भृत्याश्चान्ये समा-ख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजामहिष्यो दास्यश्च ऋण-सम्बन्धिनस्त्वमी” पाद्मे भूमिख० ११ । १२ ।तत्रैव १८ । २० अ० सुपुत्रलक्षणं यथा“पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तोयस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा । बुद्धिमान् ज्ञानसम्पन्नस्तं-पस्वी वाग्विदांवरः । सर्वकर्मसु सन् धीरो येदाध्ययनतत्परः । सर्वशास्त्रप्रवक्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकःसर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः । विष्णुध्यानपरोनित्यं शान्तो दान्तः सुहृत् पियः । पितृमातृपरो निर्त्यसर्वस्वजनवत्सलः । कुलख तारको विद्वान् कुलस्य प-रिपोषकः । एवं गुणैः सुसंयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः” ।वैष्णवपुत्रस्य पूर्वपुरुषत्रातृत्वं यथा “वैष्णवो यदि पुत्नःस्यात् त्रायते हि स पूर्वजान् । पितॄनधस्तनान् वंशा-स्तारयन्ति च पावनाः” कुपुत्रजनने पितृणां नरकगमनंयथा “तथा यदि कुपुत्रः स्यात्तेन मज्जन्ति पूर्वजाः ।सुघोरे नरके दीनाः शपन्ति च सहुर्मुहुः । यथा जलेकुप्लवेन तरन्मज्जति मूढधीः । तथा पिता कुपुत्रेणतमस्यन्थे निमज्जति । जातमात्रे कुले जन्तो संशेरतेपितामहा । किमेषोऽधो नयेदस्यानूर्णं वा वैष्णवो भ-वन्” । ३ लन्नावपिके सञ्चमस्थाते नीस० ता० वर्षक्षा-लीने ४ सहमभेदे च । पुत्रसहवशब्दे दृश्यम् ।