| YouTube Channel

पुटपाक (puTapAka)

 
शब्दसागरः
English
पुटपाक
m.
 (-कः)
1. Digesting, subliming.
2. A method of preparing
drugs
in it the various ingredients are wrapped up in leaves
covered with clay and baked in fire.
E.
 पुट, and पाक cooking.
Yates
English
पुट-पाक (कः) 1.
m.
 Digesting.
Spoken Sanskrit
English
पुटपाक puTapAka
m.
 subliming
बक baka
m.
 apparatus for calcining or subliming metals or minerals
पातालयन्त्र pAtAlayantra
n.
 sort of apparatus for distillation or for calcining and subliming metals
Wilson
English
पुटपाक
m.
 (-कः) Digesting, subliming.
E.
 पुट, and पाक cooking.
Monier Williams Cologne
English
पुट—पाक
m.
 a partic. method of preparing drugs (the various substances being wrapped up in leaves, covered with clay, and heated in fire),
Car.
Bhpr.
digesting, subliming,
W.
Apte Hindi
Hindi
पुटपाकः
पुं*
 पुटः-पाकः -
औषधियाँ तैयार करने की विशेष पद्धति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुटपाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಪುಟದ ಒಳಗೆ ಇರುವ ಔಷಧದ ಪಾಕ /ಪಾತ್ರೆಯೊಳಗೆ ಔಷಧವನ್ನು ಕಾಯಿಸುವುದು , ಕುದಿಸುವುದು
व्युत्पत्तिः - > पुटेन पाकः
प्रयोगाः - > "अन्तर्भिन्नो गभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः"
उल्लेखाः - > उ० रा० ३-१
पुटपाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮೂಷೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಚೊಕ್ಕಮಾಡುವುದು
L R Vaidya
English
puwa-pAka {% m. %} a method of preparing drugs
in it the various ingredients are wrapped up in leaves covered with clay and baked in fire, पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः Ut.iii.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुटपाकः,
पुं,
 (पुटेन पाकः ।) पुटाभ्यन्तरितौ-षधपचनम् । अथ पुटपाकविधिः ।“पुटपक्वस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः ।अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया ॥
पुटपाकस्य पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता ।लेपञ्च द्व्यङ्गुलं स्थूले कुर्य्याद्बाङ्गुलिमात्रकम् ॥
काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् ।पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् ॥
कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः ॥
अपि च ।द्वे विल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्रव्यं पलं मतम् ।द्रव्यस्य कुडवोन्मानं सर्व्वमेकत्र पेषयेत् ॥
तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सूपरिवेष्टितम् ॥
पुटपाकविधानेन तत् पक्त्वा तद्रसं बुधः ।तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ॥
दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः ।स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा ॥
हितः स्निग्धो विरूक्षस्य स्निग्धस्य स तु लेखनःदृष्टेर्ब्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ॥
इतरो रोपणः ।स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः ।स्नेहनः पुटपाकः स्याद्धार्य्यो द्वे वाक्शते तु सः ॥
वाक्शतं छोटिकाशतम् ।जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसंयुतैः ।कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ॥
समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः ।लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमिष्यते ॥
स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्रव्यभावितः ।लेखनात्त्रिगुणो धार्य्यः पुटपाकस्तु रोपणः ॥
तिक्तकद्रव्याण्याह ।निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाभिःस्यात् पञ्चतिक्तक इति प्रथितो गणोऽयम् ॥
आचरेत्तर्पणोक्तान्तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने ॥
व्यापत्तिदर्शने मिथ्याकृतपुटपाकजनितव्याधि-दर्शने ।तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्कराणि च ।नैक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुटपाक
पु०
 पुटेन पाकः । पुटपात्रेण औषधपाखे तद्विधिभेदो भावप्र० उक्तो यथा“अथ पुटपाकविधिः । पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसां गृह्यतेयतः । अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया ।पुटपाकेन पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता । लेपञ्च द्व्यङ्गुलंस्थूलं कुर्य्याद्व्यङ्गुसमाव्यकम् । काश्मरीवटजम्बादिपत्र-वेष्टनमुत्तमम् । पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं अधुक्षिपेत् । कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः” ।नेत्ररोगचिकित्सायामन्यस्तत्प्रकार उक्तस्यत्र दृश्यः ।चक्रपाणिना तु अन्यथोक्तो यथा“हस्तप्रमाणवदनं श्वभ्रं हस्तैकखातसमगध्यम् । कृत्वाकटाहसदृशं तत्र करीषं तुर्षञ्च काष्ठञ्च । अन्तर्घनतर-भर्द्धशुमिरं परिपूर्य्य दहनमायोज्य । पश्चादयसश्चूर्णंश्लक्ष्णं पङ्कोपनं कुर्य्यात् । त्रिफलाम्बुभृङ्गकेसरशताव-रिकाकन्दमानसहजरसैः । भल्लातककरिकर्णच्छदमूलपुन-र्नवास्वरसैः । क्षिप्त्वाथ लोहपात्रे मार्ह वा लौहमार्द-पात्राभ्याम् । तुल्याभ्यां पृष्ठेनाच्छाद्यान्ये रन्ध्रमालिप्य ।तत्पुटपात्रं तत्र श्वभ्रज्वलने निधाय भूयोभिः । माष्ठ-करीषतुषैस्तत्संच्छाद्याहर्निशं दहेत् प्राज्ञः । एवं भव-भिर्मेषजराजैः पचेत् पुटपाणं । प्रत्येकमेलमेभिर्मिलितैर्या त्रिचतुरान् वारान् । प्रतिपुटनं तत् पिंत्यात् ख्या-लीपाकं विधाय तथैव । तादृशि दृशदि न पिंष्यात् विग-लद्रजसा तु युज्यते यत्र । तदयसूर्णं पिष्टं दृष्टंघनसूक्ष्मवाससि श्लक्ष्णम् । यदि रजमा सदृशं स्यात्केतक्यास्तर्हि तद्भद्रम् । पुटने स्थालीपाकेऽधिकृतपुरुषेस्वभावरुगधिगमात् । कथितमपि हेयमौषधमुचितमुपा-देयसन्धदवि” ।