| YouTube Channel

पित्तज्वर (pittajvara)

 
शब्दसागरः
English
पित्तज्वर
m.
 (-रः) Bilious fever.
E.
 पित्त bile, and ज्वर fever.
Capeller Eng
English
पित्तज्वर
m.
 bilious fever.
Yates
English
पित्त-ज्वर (रः) 1.
m.
 Bilious fever.
Spoken Sanskrit
English
पित्तज्वर pittajvara
m.
 bilious fever
Wilson
English
पित्तज्वर
m.
 (-रः) Bilious fever.
E.
 पित्त bile, and ज्वर fever.
Monier Williams Cologne
English
पित्त—ज्वर and पित्त—दाह,
m.
 a bilious fever,
L.
Apte Hindi
Hindi
पित्तज्वरः
पुं*
 पित्तम्-ज्वरः -
पित्त के प्रकोप से होने वाला ज्वर या बुख़ार
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पित्तज्वर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಿತ್ತದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರ
L R Vaidya
English
pitta-jvara {% m. %} a fever caused by bilious humour.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पित्तज्वरः,
पुं,
 (पित्तनिमित्तको ज्वरः ।) पैत्तिक-ज्वरः । यथा, --“विशेषतः कोमलनारिकेलंनिहन्ति पित्तज्वरमूत्रदोषान् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्य लक्षणं ज्वरशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथ पित्तज्वरचिकित्सा ।“आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान् पिधा-पयन् ।विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत् ॥
”इति वचनात् सामान्यतो ज्वरिमात्रस्य यावदा-रोग्यदर्शनं लङ्घनाभिधाने पित्तज्वरिणो लङ्घन-विधाने विशेषमाह सुश्रुतः । पैत्तिके दशरात्रेणज्वरे युञ्जीत भेषजमिति । दशरात्रेण लङ्घन-वता व्यतीतेनेत्यर्थः । किन्तद्भेषजं तदाह ।“तिक्तामुस्तायवैः पाठाकट्फलाभ्यां सहोदकम् ।पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ॥
”इति तिक्तादिक्वाथः ॥
“पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः ।प्रियङ्गुश्च कृतः क्वाथ एष शर्करया युतः ॥
पिपासादाहपित्तास्रयुक्तं पित्तज्वरं हरेत् ॥
”इति पर्पटादिक्वाथः ॥
“द्राक्षा हरीतकी मुस्ता कटुका कृतमालकः ।पर्पटश्च कृतः क्वाथः एष पित्तज्वरापहः ॥
मुखशोषप्रलापान्तर्दाहमूर्च्छाभ्रमप्रणुत् ।पिपासारक्तपित्तानां शमनो भेदनो मतः ॥
”इति द्राक्षादिक्वाथः ॥
“पटोलमथ धन्याकं मधुकं मधुसंयुतम् ।हन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णाञ्चातिप्रमाथिनीम् ॥
”इति पटोलादिक्वाथः ॥
“गुडूच्यामलकीयुक्तः केवलो वापि पर्पटः ।पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोषभ्रमान्वितम् ॥
”इति गुडूच्यादिक्वाथः ॥
“एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः ।किं पुनयदि युज्येत चन्दनोशीरबालकैः ॥
ह्नीवेरचन्दनोशीरघनपर्पटसाधितम् ।दद्यात् सुशीतलं वारि तृट्छर्द्दिज्वरदाहनुत् ॥
”इति ह्नीवेरादिक्वाथः ॥
“भूनिम्बातिविषालोध्रमुस्तकेन्द्रयवामृताः ।बालकं धान्यकं विल्वं कषायो माक्षिकान्वितः ॥
विड्भेदश्वासकासांश्च रक्तपित्तज्वरं हरेत् ॥
”इति भूनिम्बादिक्वाथः ॥
“द्राक्षाचन्दनपद्मानि मुस्ता तिक्तामृतापि च ।धात्री बालमुशीरञ्च लोध्रेन्द्रयवपर्पटाः ॥
परूषकं प्रियङ्गुश्च यवासो वासकस्तथा ।मधुकं कुलकं वापि किरातो धान्यकं तथा ॥
एषां क्वाथो निहन्त्येव ज्वरं पित्तसमुत्थितम् ।तृषां दाहं प्रलापञ्च रक्तपित्तं भ्रमं क्लमम् ॥
मूर्च्छां छर्द्दिं तथा शूलं मुखशोषमरोचकम् ।कासं श्वासञ्च हृल्लासं नाशयेन्नात्र संशयः ॥
”इति महाद्राक्षादिक्वाथः ॥
“ससितो निशि पर्य्युषितः प्रातर्धन्याकतण्डुल-क्वाथः ।पीतः शमयत्यचिरादन्तर्द्दाहं ज्वरं पैत्तम् ॥
”इति धन्याकक्वाथः ॥
“अमृताया हिमः प्रातः ससितः पैत्तिकज्वरम् ।वासायाश्च तथा कासरक्तपित्तज्वरान् जयेत् ॥
”इति अमृतावासाक्वाथौ ॥
“गुडूची भूमिनिम्बश्च बालं वीरणमूलकम् ।लघुमुस्तं त्रिवृद्धात्री द्राक्षा वासा च पर्प्पटः ॥
एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं पित्तकृतं द्रुतम् ।सोपद्रवमपि प्रातर्निपीतो मधुना सह ॥
”इति गुडूच्यादिक्वाथः ॥
“पलाशस्य वदर्य्या वा निम्बस्य मृदुपल्लवैः ।अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽयं हन्याद्दाहयुतं ज्वरम् ॥
उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्र-कांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ ।शीताम्बुधारा बहुला पतन्तीनिहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरञ्च ॥
पथ्यां तैलघृतक्षौद्रैर्लिहन् दाहज्वरापहा ।कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासान् हन्ति वमीनपि ॥
”तैलघृतक्षौद्रैरित्यत्र न समुच्चयः तेन केवलेनक्षौद्रेणापि लिह्यात् ।“काञ्जिकार्द्रपटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् ।अथ गोतक्रसुस्विन्नशीतलीकृतवाससा ॥
द्राक्षामलककल्केन कवलोऽत्र हितो मतः ।पक्वदाडिमबीजैर्वा धन्याकल्केन च क्वचित् ॥
”इति कवलः ॥
धन्यात्र धान्याकम् ॥
* ॥
अथान्नमाह ।“दाहवम्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृषयान्वितम् ।शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम् ॥
”लाजतर्पणं लाजशक्तुरूपतर्पणम् । सन्तर्पण-स्वरूपमुक्तं सामान्यज्वरचिकित्सायाम् ।“मुद्गयूषौदनो देयः सितया पैत्तिके ज्वरे ॥
हर्म्ये शुभ्राभ्रसङ्काशे शशाङ्ककरशीतले ।मलयोदकसंसिक्ते सुप्यात् पित्तज्वरी नरः ॥
हारावलीचन्दनशीतलानांसुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् ।नितम्बिनीनां सुपयोधराणा-मालिङ्गनञ्चाशु हरन्ति दाहम् ॥
आह्लादञ्चास्य विज्ञाय ताश्च स्त्री रमयेत् पुनः ।हितञ्च भोजयेदन्नं न हितं सुरतं महत् ॥
वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः ।नार्य्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः ॥
इति पित्तज्वराधिकारः ।” इति भावप्रकाशेमध्यखण्डे प्रथमभागः ॥
* ॥
पित्तश्लेष्मज्वरनाशकौषधं यथा, --“गुडूचीपद्मकारिष्टधन्याकं रक्तचन्दनम् ।पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्द्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत् ॥
”इति गारुडे १८८ अध्यायः ॥
(अस्य सलक्षणचिकित्सितान्यपराणि यथा, --“मूर्च्छा दाहो भ्रममदंतृषावेगतीक्ष्णोऽतिसार-स्तन्द्रालस्यं प्रलपनवमिः पाकताल्वोष्ठवक्त्रे ।स्वेदः श्वासो भवति कटुकं विह्वलत्वं क्षुधा वाएतैर्लिङ्गैर्भवति मनुजे पैत्तिको वै ज्वरस्तु ॥
रोध्रोत्पलामृतलता कमलं सिताढ्यंतत्सारिवासहितमेव हि पाचनेषु ।निःक्वाथ्य पानमति चाशु निहन्ति पित्तंपित्तज्वरप्रशमनं प्रकरोति पुंसाम् ॥
क्वथितं तण्डुलपयसा शक्राह्वकटुरोहिणीसहि-तम् ।क्वाथं यष्टीमधुना विनाशनं पित्तज्वराणान्तु ।दुरालभावासकपर्पटानांप्रियङ्गुनिम्बैः कटुरोहिणीनाम् ।किराततिक्तं क्वथितं कषायंसशर्कराढ्यं क्वथितञ्च पाचनम् ॥
सदाहपित्तज्वरमाशु हन्तितृष्णाभ्रमं शोषविकारयुक्तम् ।एकोऽपि वै पर्पटको वरिष्ठःपित्तज्वराणां शमनाय योग्यः ।तस्मात् पुनर्नागरबालकाढ्यःसिंहो यथा कङ्कटके प्रवृत्तः ॥
नागरोशीरमुस्ता च चन्दनं कटुरोहिणी ।धान्यकानां क्वाथ एव पित्तज्वरविनाशनः ॥
अमृतापर्पटोधात्री क्वाथः पित्तज्वरं हरेत् ।सितारग्वघयोर्वापि काश्मर्य्याश्चाथ वा पुनः ॥
द्राक्षापर्पटकं तिक्ता पथ्यारग्वधमुस्तकैः ।क्वाथस्तृषाभ्रमदाहयुक्तपित्तज्वापहः ॥
विदारिका रोध्रदधित्थकानांस्यान्मातुलुङ्गस्य च दाडिमानाम् ।यथानुलाभेन च मूलपत्रंनिहन्ति तृड्दाहसमूर्च्छनञ्च ॥
उत्तानस्य प्रसुप्तस्य कांस्यं वा ताम्रभाजनम् ।नाभौ निधाय धाराम्बुशीतदाहनिवारणम् ॥
रम्यारामाकुचभरनमितालिङ्गनं चेष्टसङ्गंअव्यायामं मुनिवरगदितं शीतलं सेवनं स्यात् ।शुभ्राम्भोजं मलयजसलिलासिक्तसंशीतवासोमुक्ताहारो विशदसतुहिनं कौमुदी या सुखाय ॥
एभिर्हन्ति द्रुततरनिभं मानुषाणान्तु पित्तंदाहं शोषं क्लममपि तथा तृड्भ्रमं मूर्च्छनञ्च ।एतैर्योगैर्भवति नितरां पित्तदाहस्य शान्ति-र्योग्या चैव प्रभवति सदा सत्क्रिया श्रीमताञ्च ॥
यदि जिह्वा गलतालुशोषो घै मनुजस्य च ।केशरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् ।पेष्यमाणं तालुलेपः सद्यः पित्ततृषापहः ॥
”इति पित्तज्वरचिकित्सा ॥
* ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पित्तज्वर
पु०
 पित्तनिमिचो ज्वर० शाक० त० । शैत्तिके ज्वरेज्वरशब्दे ३१७१ पृ० माघवकरोक्तं तल्लक्षणं दृश्यम् ।
Capeller
German
पित्तज्वर
m.
 Gallenfieber.