| YouTube Channel

पितृयाण (pitRyANa)

 
शब्दसागरः
English
पितृयाण
n.
 (णं) The carriage of the manes, a car to convey holy
persons after their decease to heaven.
E.
 पितृ a progenitor, and
यान a vehicle. पितरो यान्ति अनेन या-करणे ल्युट् संज्ञात्वात् णत्वम् ।
Capeller Eng
English
पितृया॑ण
a.
 trodden by the Manes
m.
 the path trodden
by or leading to the Manes.
Spoken Sanskrit
English
पितृयाण pitRyANa
adj.
 trodden by or leading to the pitRs
पितृयाण pitRyANa
m.
 path leading to the pitRs
पितृयाण pitRyANa
n.
 car to convey virtuous persons after their decease to heaven
पितृयाण pitRyANa
n.
 vehicle of the pitRs
Monier Williams Cologne
English
पितृ—या॑ण (Ved. ) and पितृ—यान,
mfn.
 trodden by or leading to the P°s (path),
RV.
AV.
ChUp.
पितृ—या॑ण
m.
 (Ved. ) (with or
scil.
 पथिन्) the path leading to the P°s
RV.
AV.
MBh.
&c.
पितृ—या॑ण
n.
 (Ved. ) the vehicle of the P°s, a car to convey virtuous persons after their decease to heaven,
W.
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पितृयाणः
Root: पितृयाण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ दक्षिणवीथी
Meaning(s):
⇒ Southern Vīt̍hika of Nakṣatras
Shloka(s):
2|1|46|1 ► दक्षिणः पितृयाणः स्यात्तित्राद्या नागवीथिका। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|46|1 ⇢ पितृयाणः (पितृयाण) (पुं) ⇒ Southern Vīt̍hika of Nakṣatras ⇒ दक्षिणवीथी
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ त्रिवीथिका
जातिः ➡ स्थानम्
उपाधि ➡ समूहः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वैश्वानरम्
Vedic Reference
English
Pitṛ-yāṇa, the ‘way of the fathers, ’ mentioned in the Rigveda^1
and later, ^2 is opposed to the Deva-yāna, or ‘way of the gods.’
Tilak^3 considers that the Devayāna corresponds with the
Uttarāyaṇa, ‘northern journey’ of the sun, and the Pitṛyāṇa
with the Dakṣiṇāyana, its ‘southern journey.’ He concludes
from a passage of the Śatapatha Brāhmaṇa, ^4 where three of
the seasons — spring, summer, and the rains — are ascribed to
the gods, but the others to the Pitṛs, or Fathers, that the
Devayāna began with the vernal equinox, and the Pitṛyāṇa
with the autumnal equinox. With this he connects the curious
distinction of Deva- and Yama-Nakṣatras in the Taittirīya
Brāhmaṇa.^5 These conclusions are, however, very improbable.
Cf. Nakṣatra and Sūrya.
1) x. 2, 7. Cf. the allusion to it in
x. 18, 1, as other than the Devavāna,
which appears in x. 98, 11.
2) Av. viii. 10, 19
xii. 2, 10, etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, xix. 45
Chān-
dogya Upaniṣad, v. 3, 2, etc.
3) Orion, 22 et seq.
4) ii. 1, 3, 1-3.
5) i. 5, 2, 6.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पितृयाण
पु०
 पितरी यान्ति अनेन या--करणे ल्युट् संज्ञा-त्वात् णत्वम् । पितॄणां चन्द्रलोकगमनमार्गे । तत्प्रापक-कर्मरूपहेतुसहितः तद्यानप्रकारः छान्दो० ५ । ३ उक्तो यथा“अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्त्ते दत्तमित्युपासते ते धूम-मभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासांस्तान् नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ।मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमस-मेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति” उप-“य इमे गृहस्थाः । ग्राम इति गृहस्थानामसाधारणंविशेषणमरण्यवासिभ्यो व्यावृत्त्यर्थम् । यथा वानप्रस्थ-परिव्राजकानामरण्यं विशेषणं गृहस्थेभ्यो व्यावृत्त्यर्थतद्वत् । इष्टापूर्त्ते इष्टमग्निहोत्रादि वैदिकं कर्म । पूर्त्तंवापीकूपतडागारामादिकरणम् । दत्तं च बहिर्वेदि यथा-शक्त्यर्हेभ्यो द्रव्यसम्भागो दत्तम् । इत्येवंविधं परिचर-णपरित्राणाद्युपासते इतिशब्दस्य प्रकारदर्शनार्थत्वात् ।ते दर्शनजितत्वाद्धूमं धूमाभिमानिनीं देवतामाभिमुख्येनसम्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते । तयाऽतिवाहिता धूमाद्रात्रिंरात्रिदेवतां, रात्रेरपरपक्षदेवताम् एवमेव कृष्णपक्षाभिमा-निनीमपरपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणा दक्षिणां दिश-मेति सविता । तान् माषान्, दक्षिणायन षण्मासा-भिमानिनीर्देवताः प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । सङ्घचारिण्योहि षण्मासदेवता इति मासानिति बहुवचनप्रयोग-स्तासु । नैते कर्मिणः पुण्यकृतः संवत्सरं संवत्सराभि-मानिनीं देवतामभिप्राप्नुवन्ति । कुतः पुनः सवत्सरप्राप्ति-प्रसङ्गो यतः प्रतिषिध्यते । अस्ति हि संवत्सरस्य प्रस-ङ्गोह्येकम्यावयवमूते दक्षिणोत्तरायणे तत्रार्चिरादिमा-र्गप्रवृत्तानामुदगयनमासेम्योऽवयविन संवत्सरस्य प्राप्ति-रुक्ता । अत इहापि तदवयवभूतानां दक्षिणायनमा-सानां प्राप्तिं श्रुत्वा तदवयविनः संवत्सरस्यापि पूर्ववत्प्रा-प्तिरापन्नेत्यतस्तत्प्राप्तिः प्रतिषिध्यते नैते संवत्सरमभि-प्राप्नुवन्तीति । मासेभ्यः पितृलोकं पितृलाकादाकाश-माकाशाच्चन्द्रमसम् । कोऽसौ यस्तैः प्राप्यः चन्द्रमा यएष दृश्यतेऽन्तरीक्षे सोमो राजा ब्राह्मणानां तदन्नंदेवानां तं चन्द्रमसमन्नं देवता इन्द्रादयो भक्षयन्ति ।अतस्ते धमादिनो गत्वा चन्द्रभूताः कर्मिणो देवैर्मक्ष्यन्तेनन्वनर्थायेष्टादिकरणं यद्यन्नभूता देवैर्भक्ष्येरन् नैषदोषः अन्नमित्युपकरणमात्रस्य विवक्षितत्वात् । न हिते कवलोत्क्षेपेण देवैर्भक्ष्यन्ते । किं तर्ह्युपकरणमात्रंते देवाना भवन्ति स्त्रीपशुभृत्यादिवत् । दृष्टश्चान्नशब्दउपकरणेषु स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्नं विशोऽन्नं राज्ञामि-त्वादि । न च तेषां ख्यादीनां पुरुषोपमोग्यत्वेऽप्युप-भोगो नास्ति । तस्मात्कर्मिणो देवतानामुपभोग्या अपिसन्तः सुखिनो देवैः क्रोडन्ते । शरीरञ्च तेषां सुखोप-भोगयोग्यं चन्द्रमण्डले लाव्यमारभ्यते । तदुक्तं पुरस्ता-च्छ्रद्धाशब्दा आपोद्युलोकाग्नौ हुताः सोमो राजातम्भवतीति । ता आपः कर्मसमवायिन्य इतरैश्च भूतैरनु-गताः द्युलोकं प्राप्य चन्द्रत्वमापन्नाः शरीराद्यारम्मिकाइष्टाद्युपासकानां भवन्ति” शाङ्करमाष्यम् ।
Capeller
German
पितृयाण u.
°यान von den Ahnen betreten
n.
 der Ahnenweg.
Grassman
German
pitṛ-yā́ṇa, a., von den Geistern der Ahnen [pitṛ́ 19] betreten [yā́na von yā].
-am pánthām {828, 7}.