पितामह (pitAmaha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishपितामह - pitAmaha - - paternalgrandfather
पितामह - pitAmaha - - father's father [ grandfather ]
पितामह - pitAmaha - - Pitris or ancestors
पितामह - pitAmaha - - Pitris or ancestors
Wilson
EnglishApte
Englishपितामहः [pitāmahḥ], (-ही )
A paternal grand-father.
An epithet of Brahman. -हाः (pl. ) The Manes
सन्तापयति चैतस्य पूर्वप्रेतान् पितामहान् * 14.2.2.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiदादा (पु) (पिता के पिता)
Apte Hindi
Hindiपितामहः
- पितृ + डामहच्
"दादा, बाबा"
पितामहः
- पितृ + डामहच्
ब्रह्मा का विशेषण
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपितामह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾತ / ತಂದೆಯ ತಂದೆ
निष्पत्तिः - > पितृ - "डामहच्" (वा० ४-२-३६)
व्युत्पत्तिः - > पितुः माता
पितामह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ /ಚತುರ್ಮುಖ
व्युत्पत्तिः - > पितृणां मरीच्यादीनां पितृगणानां पिता
पितामह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಶಿವ /ಪರಮೇಶ್ವರ
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
LatinIndian Epigraphical Glossary
EnglishLanman
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritद्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
द्रुहिण (पुं), विरिञ्चि (पुं), द्रुघण (पुं), विरिञ्च (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अज (पुं), अष्टश्रवण (पुं), स्वयम्भू (पुं), कमन (पुं), कवि (पुं), सात्त्विक (पुं), वेदगर्भ (पुं), स्थविर (पुं), शतानन्द (पुं), पितामह (पुं), क (पुं), धातृ (पुं), विधातृ (पुं), विधि (पुं), वेधस् (पुं), ध्रुव (पुं), पुराणग (पुं), हंसग (पुं), विश्वरेतस् (पुं), प्रजापति (पुं), ब्रह्मन् (पुं), चतुर्मुख (पुं), भवान्तकृत् (पुं), जगत्कर्तृ (पुं), सरोरुहासन (पुं), शम्भु (पुं), शतधृति (पुं), स्रष्टृ (पुं), सुरज्येष्ठ (पुं), विरिञ्चन (पुं), हिरण्यगर्भ (पुं), लोकेश (पुं), नाभिभू (पुं), पद्मभू (पुं), आत्मभू (पुं)
पितामहस्तस्य पिता तत्पिता प्रपितामहः ।
मातुर्मातामहाद्येवं माताम्बा जननी प्रसूः ॥ ५५७ ॥
सवित्री जनयित्री च कृमिला तु बहुप्रसूः ।
पितामह (पुं), प्रपितामह (पुं), मातामह (पुं), प्रमातामह (पुं), मातृ (स्त्री), अम्बा (स्त्री), जननी (स्त्री), प्रसू (स्त्री), सवित्री (स्त्री), जनयित्री (स्त्री), कृमिला (स्त्री), बहुप्रसू (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritब्रह्मन्
ब्रह्मन्, स्रष्टृ, परमेष्ठिन्, धातृ, पद्मभू, सुरज्येष्ठ, वेधस्, विधि, विरिञ्च, हिरण्यगर्भ, शतानन्द, शम्भु, स्वयम्भू, द्रुहिण, चतुर्वक्त्र, प्रजापति, पितामह, जगत्कर्तृ, विरञ्चि, कमलासन
ब्रह्मा स्रष्टा परमेष्ठी धाता पद्मभूः सुरज्येष्ठः ।
वेधा विधिर्विरिञ्चो हिरण्यगर्भः शतानन्दः ॥ ६ ॥
शम्भुः स्वयम्भूर्द्रुहिणश्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।
पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चिः कमलासनः ॥ ७ ॥
verse 1.1.1.6
page 0002
नाममाला
Sanskritविधि, वेधस्, विधातृ, द्रुहिण, अज, चतुर्मुख, पद्मयोनि, तामरसयोनि, कमलयोनि, नलिनयोनि, अरविन्दयोनि, सरोजयोनि, सरसीरुहयोनि, खरदण्डयोनि, पुण्डरीकयोनि, महोत्पलयोनि, शतपत्रयोनि, पुष्करयोनि, पद्मज, तामरसज, कमलज, नलिनज, अरविन्दज, सरोजज, सरसीरुहज, खरदण्डज, पुण्डरीकज, महोत्पलज, शतपत्रज, पुष्करज, पद्मभव, तामरसभव, कमलभव, नलिनभव, अरविन्दभव, सरोजभव, सरसीरुहभव, खरदण्डभव, पुण्डरीकभव, महोत्पलभव, शतपत्रभव, पुष्करभव, पितामह, विरञ्चिन्, हिरण्यगर्भ, स्रष्टृ, प्रजापति, सहस्रपाद्, ब्रह्मन्, आत्मभू, अनन्तात्मन्
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।
पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
हिरण्यगर्भः स्रष्टा च प्रजापतिस्सहस्रपात् ।
ब्रह्मात्मभूरनन्तात्मा कः तत्पुत्रोऽथ नारदः ॥ ७३ ॥
verse 0.1.1.72
page 0037
Mahabharata
EnglishPitāmaha^1 = Bhīshma, q.v.
Pitāmaha^2 = Brahmán, q.v. (add. IX, 2190, 2196, 2198, 2199, 2200 (his sacrifice at Pushkara), 2311, 2438, 2492, 2511).
Pitāmaha^3 = Śiva: III, 14567
XIII, 1190, 1256.
*pitāmaha, pl. (ºāḥ) = pitṛ, pl.: I, 1033 (i.e. Rāma Jāmadagnya's), 1034 (do.), 1041 (do.), 1049 (do.), 1066 (do.), 1067 (do.), 7787
V, 4493, 7311
XIII, 4387, 5958, 6100
XIV, 836 (i.e. Rāma Jāmadagnya's), 872 (do.), 2701.
Vedic Reference
EnglishPitā-maha, beside Tatāmaha, denotes from the Atharvaveda
onwards^1 the ‘paternal grandfather, ’ apparently as a ‘father in
a higher sense.’^2 The great-grandfather is Prapitāmaha and
Pratatāmaha.^3 It is significant that there are no corrésponding
Vedic words for maternal grandparents, and that the words
used in the latter language, such as Mātāmaha, are imitations
of the terms for paternal relations.
In one passage of the Rigveda^4 Delbrück^5 suggests that
mahe pitre means ‘grandfather, ’ a sense which would well suit
the napātam, ‘grandson, ’ following, but the sense of the whole
passage is uncertain.^6
We learn very little from the texts of the position of grand-
parents. No doubt they were entitled to marks of respect
similar to those shown to parents, ^7 as the epic expressly
testifies. A grandfather might easily be the head of the family,
or be living with his eldest son, after he ceased to be able to
control the family.
The grandmother (Pitāmahī) is not mentioned in the extant
Vedic literature.
1) Av. v. 5, 1
ix. 5, 30
xi. 1, 19
xviii. 4, 35
Taittirīya Saṃhitā, i. 8,
5, 1
vii. 2, 7, 3
Vājasaneyi Saṃhitā,
xix. 36
Śatapatha Brāhmaṇa, v. 5,
5, 4.
2) Delbrück, Die indogermanischen Ver-
wandtschaftsnamen, 474.
3) Av. xviii. 4, 75.
4) vi. 20. 11.
5) Ibid., 473.
6) See Pischel, Vedische Studien, 2, 128,
n. 1. Roth, St. Petersburg Dictionary,
s.v., also doubts the view which is
accepted by Delbrück, and denies
that in Rv. i. 71, 5, the sense of
‘grandfather’ can be found.
7) Delbrück, op. cit., 480, citing
Mahābhārata, ii. 1634.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपितामहः, (पितुः पितेति । “पितृव्यमातुल-मातामहपितामहाः ।” ४ । २ । ३६ । इत्यत्र“मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् ।” इति वार्त्ति-कोक्त्या डामहच् । ब्रह्मणि तु पितुः पिता जनक-स्यापि जनकः । पितॄणां मरीच्यादीनां पितृ-गणानां पिता वा ।) ब्रह्मा । (यथा, महा-भारते । १ । १ । ३२ ।“यस्मात् पितामहो यज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥
”शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १४१ ।“सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ॥
”)पितृपिता । इत्यमरः । २ । ६ । ३३ ॥
ठाकुरदादाइति भाषा ॥
अस्य पर्य्यायः । आर्य्यकः २ ।इति शब्दमाला ॥
(यथा, मनौ । ३ । २२१ ।“पिता यस्य तु वृत्तः स्याद् जीवेद्वापि पितामहः ।पितुः स नाम संकीर्त्त्य कीर्त्तयेत् प्रपितामहम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
SanskritCapeller
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.