| YouTube Channel

पिता (pitA)

 
Monier Williams Cologne
English
पिता
nom.
 of पितृ in comp.
Hindi
Hindi
पिता
Kridanta Forms
Sanskrit
पि (पि॒ गतौ - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = पयनम्
अनीयर् = पयनीयः - पयनीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पेतुम्
तव्य = पेतव्यः - पेतव्या
तृच् = पेता - पेत्री
क्त्वा = पित्वा
ल्यप् = प्रपित्य
क्तवतुँ = पितवान् - पितवती
क्त = पितः - पिता
शतृँ = पियन् - पियन्ती / पियती
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तात, जनक, पिता
noun
पित्रर्थे सम्बोधनम्।
"वयम् पितुः तात इति समाह्वयामः।"
Synonyms:
 पिता, तातः, जनकः, वप्ता, जनयिता, जन्मदः, गुरु, जन्यः, जनिता, बीजी, वप्रः
noun
पाति रक्षति अपत्यम् यः।
"मम पिता अध्यापकः अस्ति। / जनको जन्मदाता च रक्षणाच्च पिता नृणाम्।"
नाममाला
Sanskrit
जनक, सवितृ, पिता
सवित्री जननी माता जनकः सविता पिता ।
verse 0.1.1.38
page 0019
Mahabharata
English
Pitā, mātā, pitāmaha(ḥ) = Sūrya (the Sun): III, 156.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पिता
Root: पितृ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ father
⇒ parents
⇒ ancestors
⇒ forefathers
⇒ fathers [pl.]
⇒ father and uncles
⇒ paternal ancestors
⇒ father and mother [du.]
⇒ father and his brothers
⇒ particular child's-demon
⇒ pitRs or deceased ancestors
Shloka(s):
2|6|28|2 ► स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|28|2 ⇢ तातः (तात) (पुं) ⇒ dad, daddy, father, addressed to several persons, also used as vocative plural, term of affection addressed to a junior or senior [voc.]
➠ 2|6|28|2 ⇢ जनकः (जनक) (पुं) ⇒ father, causing, begetting, producing, generating, progenitor, generative, kind of measure, of another king, parent [computer], of several official men, name of a disciple of bhagavat, name of another king of mithilA
➠ 2|6|28|2 ⇢ पिता (पितृ) (पुं) ⇒ father, parents, ancestors, forefathers, fathers [pl.], father and uncles, paternal ancestors, father and mother [du.], father and his brothers, particular child's-demon, pitRs or deceased ancestors
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पुरुषः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पिता, [ऋ]
पुं,
 पाति रक्षत्यपत्यं यः । (पारक्षणे + “नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृ-मातृपितृदुहितृ ।” उणां । २ । ९६ । इति तृच्-प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) उत्पादकः । वाप्इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तातः २ जनकः ३ ।इत्यमरः । २ । ६२८ ॥
प्रसविता ४ वप्ता ५ जन-यिता ६ गुरुः ७ जन्मदः ८ जन्यः ९ जनिता१० । इति शब्दरत्नावली ॥
बीजी ११ वप्रः१२ । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
तस्य मान्यत्वंलक्षणञ्च यथा, --“मान्यः पूज्यश्च सर्व्वेभ्यः सर्व्वेषां जनको भवेत् ।अहो यस्य प्रसादेन सर्व्वान् पश्यति मानवः ॥
जनको जन्मदाता च रक्षणाच्च पिता नृणाम् ।तातो विस्तीर्णकरणात् कलया सा प्रजापतिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥
स च गुरुः । यथा, --“उपाध्यायः पिता ज्येष्ठोभ्राता चैव महीपतिः ।मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ ॥
बन्धुर्ज्येष्ठपितृ व्यश्च पुंस्वेते गुरवः स्मृताः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥
(ज्येष्ठपितृव्यार्थे पितृशब्दप्रयोगो यथा, महा-भारते । ६ । ५३ । ३ ।“गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव ॥
”)स हि महागुरुः । यथा, “महागुरूनाहविष्णुः । त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्तिमाता पिताचार्य्यश्चेति ॥
” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
कामासक्तस्य पितुर्व्वचनमग्राह्यं यथा, --“पितुर्व्वचो हि मा कार्षीः कामव्यासक्तचेतसः ।आत्मानञ्चाभिषिञ्चस्व तदर्थं क्षत्त्रियो ह्यसि ॥
”इत्याग्नेये श्रीरामं प्रति कौशल्यावाक्यम् ॥
तस्य पुत्त्रकृतधर्म्माधर्म्मभागित्वं यथा, --“यः पिता स तु पुत्त्रोऽयमिति वै वैदिकी श्रुतिः ।निगद्यते पुराणे तु तां शृणुष्व यथातथम् ॥
न्यग्रोधस्य सुशाखायाः शटास्तास्तु गता भुवि ।प्ररोहानुपपद्यन्ते मूलभ्रंशात्तथा सुताः ॥
तद्बिधानुपपद्यन्ते तथान्ये ते च तादृशाः ।तेभ्यश्चान्ये प्ररोहन्ति व्रीहिभ्योऽपि यथा तथा ॥
एवं पुत्त्रैः कृतो धर्म्मस्तथाधर्म्मश्च भूपते ।पिता संलिप्यते तेन मा च त्वं संशयं कृथाः ॥
न धर्म्मिणां नराणान्तु बीजनाशो भवेदिह ।सर्व्वथा शंसते लोके बीजात् पुनः समुच्छ्रयः ॥
”इत्याग्नेये पापनाशनवृषदानाध्यायः ॥
* ॥
तस्मिन् जीवति बाह्वोस्तिलकनिषेधो यथा, --“न बाह्वोस्तिलकं कुर्य्यात् यस्य जीवन् पितास्थितः ।तथा ज्येष्ठः सोदरश्च यस्य जीवति स तथा ॥
”इति बृहद्धर्म्मपुराणम् ॥
* ॥
उत्पादकपित्रपेक्षया मन्त्रदातृपितुर्गुरुतरत्वंयथा, तन्त्रसारे ।“उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता ।तस्मान्मन्येत सततं पितुरप्यधिकं गुरुम् ॥
”पञ्च पितरो यथा, चाणक्ये ।“अन्नदाता भयत्राता यस्य कन्या विवाहिता ।जनयिता चोपनेता च पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥
”सप्त पितरो यथा, --“कन्यादातान्नदाता च ज्ञानदाताभयप्रदः ।जन्मदो मन्त्रदो ज्येष्ठभ्राता च पितरः स्मृताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३५ अध्यायः ॥
एकत्रिंशत्पितृगणा यथा, --“विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्म्मो धन्यः शुभासनः ।भूमिदो भूमिकृद्भूतिः पितॄणां ये गणा नव ॥
कल्याणः कल्यदः कल्यतरः कल्यतराश्रयः ।कल्यताहेतुरनघः षडिमे ते गणाः स्मृताः ॥
वरो वरेण्यो वरदो भूतिदः पुष्टिदस्तथा ।विश्वपाता तथा धाता सप्तैते च गणाः स्मृताः ॥
महान् महात्मा महितो महिमावान्महाबलः ।गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ॥
सुखदो धनदश्चान्यो धर्म्मदोऽन्यश्च भूतिदः ।पितॄणां कथ्यते चैतत्तथा गणचतुष्टयम् ॥
एकत्रिंशत्पितृगणा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।ते मेऽत्र तृप्तास्तुष्यन्तु दिशन्तु च सदा हितम् ॥
”इति गारुडे पितृस्तोत्रं ८९ अध्यायः ॥
(पितॄणां स्तुतिपूर्व्वकं नामसंख्यादिकथनम्यथा मार्कण्डेये । ९६ । १३ -- ४८ ।रुचिरुवाच ।“नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धे ये वसन्त्यधिदेवताः ।देवैरपि हि तर्प्यन्ते ये च श्राद्धे स्वधोत्तरैः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् स्वर्गे ये तर्प्यन्ते महर्षिभिः ।श्राद्धैर्मनोमयैर्भक्त्या भुक्तिमुक्तिमभीप्सुभिः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् स्वर्गे सिद्धाः सन्तर्पयन्ति यान् ।श्राद्धषु दिव्यैः सकलैरुपहारैरनुत्तमैः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् भक्त्या येऽर्च्यन्ते गुह्यकैरपि ।तन्मयत्वेन वाञ्छङ्गिरृद्बिमात्यन्तिकीं पराम् ॥
नमस्येऽहं पितुन्मर्त्तैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।श्राद्धेषु श्रद्धयाभीष्टलोकप्राप्तिप्रदायिनः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् विप्रैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।वाञ्छिताभीष्टलाभाय प्राजापत्यप्रदायिनः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् ये वै तर्प्यन्तऽरण्यवासिभिः ।वन्यैः श्राद्वैर्यताहारैस्तपोनिर्धूतकिल्विषैः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् विप्रैर्नैष्ठिकव्रतचारिभिः ।ये संयतात्मभिर्नित्यं सन्तर्प्यन्ते समाधिभिः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धै राजन्यास्तर्पयन्ति यान् ।कव्यैरशेषैर्विधिवल्लोकत्रयफलप्रदान् ॥
नमस्येऽहं पितॄन् वैश्यैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।स्वकर्माभिरतैर्नित्यं पुष्पधूपान्नवारिभिः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धैर्ये शूद्रैरपि भक्तितः ।सन्तर्प्यन्ते जगत्यत्र नाम्ना ख्याताः सुकालिनः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धैः पाताले ये महासुरैः ।सन्तर्प्यन्ते स्वधाहारास्त्यक्तदम्भमदैः सदा ॥
नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धैरर्च्यन्ते ये रसातले ।भोगैरशेषैर्विधिवन्नागैः कामानभीप्सुभिः ॥
नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धैः सर्पैः सन्तर्पितान् सदा ।तत्रैव विधिवन्मन्त्रभोगसम्पत्समन्वितैः ॥
पितॄन्नमस्ये निवसन्ति साक्षात्ये देवलोके च तथान्तरीक्षे ।महीतले ये च सुरादिपूज्या-स्ते मे प्रतीच्छन्तु मयोपनीतम् ॥
पितन्नमस्ये परमात्मभूताये वै विमाने निवसन्ति मूर्त्ताः ।यजन्ति यानस्तमलैर्मनोभि-र्योगीश्वराः क्लेशविमुक्तिहेतून् ॥
पितॄन्नमस्ये दिवि ये च मूर्त्ताःस्वधाभुजः काम्यफलाभिसन्धौ ।प्रदानशक्ताः सकलेप्सितानांविमुक्तदा येऽनभिसंहितेषु ॥
तृप्यन्तु तेऽस्मिन् पितरः समस्ताइच्छावतां ये प्रदिशन्ति कामान् ।सुरत्वमिन्द्रत्वमतोऽधिकं वासुतान् पशून् स्वानि बलं गृहाणि ॥
सोमस्य ये रश्मिषु येऽर्कविम्बेशुक्ले विमाने च सदा वसन्ति ।तृप्यन्तु तेऽस्मिन् पितरोऽन्नतोयै-र्गन्धादिना पुष्टिमितो व्रजन्तु ॥
येषां हुतेऽग्नौ हविषा च तृप्ति-र्ये भुञ्जते विप्रशरीरसंस्थाः ।ये पिण्डदानेन मुदं प्रयान्तितृप्यन्तु तेऽस्मिन् पितरोऽन्नतोयैः ॥
ये खड्गिमांसेन सुरैरभीष्टैःकृष्णैस्तिलैर्दिव्यमनोहरैश्च ।कालेन शाकेन महर्षिवर्यैःसंप्रीणितास्ते मुदमत्र यान्तु ॥
कव्यान्यशेषाणि च यान्यभीष्टा-न्यतीव येषाममरार्चितानाम् ।तेषान्तु सान्निध्यमिहास्तु पुष्प-गन्धान्नभोज्येषु मया कृतेषु ॥
दिने दिने ये प्रतिगृह्णतेऽर्च्चांमासान्तपूज्या भुवि येऽष्टकासु ।ये वत्सरान्तेऽभ्युदये च पूज्याःप्रयान्तु ते मे पितरोऽत्र तृप्तिम् ॥
पूज्या द्विजानां कुमुदेन्दुभासोये क्षत्त्रियाणाञ्च नवार्कवर्णाः ।तथा विशां ये कनकावदातानीलीनिभाः शूद्रजनस्य ये च ॥
तेऽस्मिन् समस्ता मम पुष्पगन्ध-धूपान्नतोयादिनिवेदनेन ।तथाग्निहोमेन च यान्तु तृप्तिंसदा पितृभ्यः प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥
ये देवपूर्व्वान्यतितृप्तिहेतो-रश्नन्ति कव्यानि शुभाहुतानि ।तृप्ताश्च ये भूतिसृजो भवन्तितृप्यन्तु तेऽस्मिन् प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥
रक्षांसि भूतान्यसुरांस्तथोग्रान्निर्नाशयन्तस्त्वशिवं प्रजानाम् ।आद्याः सुराणाममरेशपूज्या-स्तृप्यन्तु तेऽस्मिन् प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥
अग्निस्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः सोपमास्तथा ।व्रजन्तु तृप्तिं श्राद्धेऽस्मिन् पितरस्तर्पिता मया ॥
अग्निस्वात्ताः पितृगणाः प्राचीं रक्षन्तु मेदिशम् ।तथा वर्हिषदः पान्तु याम्यां ये पितरः स्मृताः ।प्रतीचीमाज्यपास्तद्बदुदीचीमपि सोमपाः ।रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ॥
सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे ।विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्म्मो धन्यः शुभाननः ॥
भूतिदो भूतिकृद्भूतिः पितॄणां ये गणा नव ।कल्याणः कल्यता कर्त्ता कल्यः कल्यतराश्रयः ॥
कल्यताहेतुरनघः षडिमे ते गणाः स्मृताः ।वरो वरेण्यो वरदः पुष्टिदस्तुष्टिदस्तथा ॥
विश्वपाता तथा धाता सप्तैवैते तथा गणाः ।महान्महात्मा महितो महिमावान्महाबलः ॥
गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ।सुखदो धनदश्चान्यो धर्म्मदोऽन्यश्च भूतिदः ॥
पितॄणां कथ्यते चैतत्तथा गणचतुष्टयम् ।एकत्रिंशत्पितृगणा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥
ते मेऽनुतृप्तास्तुष्यन्तु यच्छन्तु च सदा हितम् ॥
”शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १४१ ।“सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ॥
”)