| YouTube Channel

पिङ्गलः (piGgalaH)

 
Apte Hindi
Hindi
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
खाकी रंग
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
अग्नि
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
बंदर
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
एक प्रकार का नेक्ला
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
छोटा उल्लू
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
एक प्रकार का साँप
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
सूर्य के एक अनुचर का नाम
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
कुबेर के एक कोष का नाम
पिङ्गलः
पुं*
 - "पिङ्ग*- सिध्मा* लच्, पिंगलाति ला + क व तारा*"
"एक प्रसिद्ध ऋषि का नाम, संस्कृत के छन्दः शास्त्र का प्रणेता, उसकी कृति का नास"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पिङ्गलः, पिङ्गलरागः
noun
भैरवरागस्य पुत्रः।
"पिङ्गलस्य गानसमयः प्रातःकाले वर्तते।"
Synonyms:
 कपिलः, कपिशः, पिङ्गलः, श्यावः
adjective
वर्णविशेषः, कृष्णपीतमिश्रितवर्णः।
"अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः।"
Synonyms:
 उत्तालः, उल्कामुखः, कपिः, कीशः, झम्पाकः, झम्पारुः, पिङ्गाक्षः, पिङ्गलः, वनौकः
noun
पुच्छहीनः मनुष्यसदृशः वानरः।
"बालकाः प्राणिसङ्ग्रहालये उत्तालाय भूमुग्दाः यच्छति।"
Synonyms:
 नकुलः, पिङ्गलः, सर्पहा, बभ्रुः, सूचीवदनः, सर्पारि, लोहिताननः
noun
जन्तुविशेषः यः सर्पम् अत्ति।
"बिडालः नकुलम् अत्ति।"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
एका जातिः ।
"पिङ्गलस्य उल्लेखः मार्कण्डेयपुराणे वर्तते"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
एकः दानवः ।
"पिङ्गलस्य उल्लेखः कथासरित्सागरे वर्तते"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
एकः यक्षः ।
"पिङ्गलस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
एकः अनुचरः ।
"पिङ्गलः सूर्यस्य अनुचरः अस्ति"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
एकः अनुचरः ।
"पिङ्गलः शिवस्य अनुचरः अस्ति"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
संवत्सरविशेषः ।
"पिङ्गलः बृहस्पतेः षष्टिसंवत्सरेषु 51संवत्सरः"
Synonyms:
 पिङ्गलः
noun
कोशविशेषः ।
"पिङ्गलस्य उल्लेखः जैन साहित्ये वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पिङ्गलः,
पुं,
 (पिङ्गो वर्णोऽस्यास्तीति । पिङ्ग +“सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति लच् ।)नीलपीतमिश्रितवर्णः । तत्पर्य्यायः । कडारः २कपिलः ३ पिङ्गः ४ पिशङ्गः ५ कद्रुः ६ । तद्-वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६ ॥
केचित्द्वयं द्वयं पर्य्यावमाहुः । अत्र नीलपीतः कपिलः ।रोचनाभः पिशङ्गः । कनकपिङ्गलः कद्रुः ।इति सुभूतिः ॥
“पिशङ्गो रोचना पाण्डुः कद्रुः कनकपिङ्गलः ॥
”इति नाममाला ॥
“पिङ्गदीपशिखाभः स्यात् पिशङ्गः पद्मधूलिवत् ।पीतनीलहरिद्रक्तः कडारस्तृणवह्निवत् ॥
अयन्तूद्रिक्तः पीताङ्गः कपिलो रोचनाच्छविः ॥
इत्यत्र भेदोऽपि दृश्यते । अल्पभेदत्वादिहासौनादृतः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
नाग-भेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । ९ ।“निष्ठानको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा ॥
”)रुद्रः । चण्डांशुपारिपार्श्विकः । निधिभेदः ।कपिः । अग्निः । इति मेदिनी । ले, ११३ ॥
मुनिविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ५३ । ६ ।“ब्रह्माभवत् साङ्गरवो अध्वर्य्युश्चापि पिङ्गलः ॥
”)नकुलः । स्थावरविषविशेषः । इति हेमचन्द्रः ।४ । १६५ ॥
क्षुद्रोलूकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यक्षविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २३० । ५१ ।“पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः ॥
”पर्व्वतविशेषः । इति ब्रह्माण्डपुराणम् ॥
)प्रभवादिषष्टिवर्षान्तर्गतैकपञ्चाशत्तम्रवर्षः । यथा, “देशभङ्गोऽथ दुर्भिक्षं समासात् कथयाम्यहम् ।पिङ्गले चारुपद्माक्षि ! दुर्भिक्षं नर्म्मदातटे ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
पिङ्गलाचार्य्यकृतच्छन्दोग्रन्थविशेषः । यथा, --“जो विविहमत्तसायरपारं पत्तो विविमलमैहेलम् ।पढमं भासतरण्डो नाओसो पिङ्गलो जयै ॥
”अस्य व्याख्या ।“अथ छन्दःशास्त्रकर्त्तुः पिङ्गलाचार्य्यस्य स्तुति-रूपं मङ्गलं निर्विघ्नग्रन्थपरिसमाप्तये ग्रन्थकृत्करोति । विविधा नानाप्रकारकविन्यासविशिष्टामात्रा यत्र तद्विविधमात्रं छन्दःकदम्बं तदेवंसागरः अतिदुर्गमत्वात् भाषा एव तरण्डानौर्यस्य । प्राकृते ह्नस्वता तेन भाषयैव छन्दः-शास्त्रमुक्तवानित्यवगम्यते । केचित्तु लघुगुरु-रूपा या विविधा मात्रा सैव सागरः तत्पारंप्राप्तः अपिरवधारणे । विमलया मत्या हेलायत्र तद्यथा स्यात् निर्म्मलबुद्ध्या हेलयैव पारंगत इत्यर्थः । प्रथममित्यनेन छन्दःशास्त्रस्यप्रथमप्रणेतायमित्यवगम्यते । अर्थान्तरमप्यने-नैव व्यज्यते यो विविधमात्राभिः सागरपारंप्राप्तः विः पक्षी अर्थाद्गरुडः तस्य विमलमतौहेला यत्र तत् यथा स्यात् भाषा अनुनयवाक्सैव नौर्यस्य ईदृशो नागो जयति । एवं हिश्रूयते भोक्तुमुद्यतं गरुडं दृष्ट्वा सकौशलं सवि-नयं तमुवाच भो गरुड ममेदं कौशलं पश्ययद्येकवारलिखितं मया लिख्यते तदा मां भक्षइत्युक्त्वा सागरतीरं षड्विंशत्यक्षरपर्य्यन्तं प्रस्तारंप्रदर्श्य समुद्रं प्रविवेश गरुडोऽपि वञ्चनां गुरु-त्वेन तञ्च मत्वा तद्देशाद्विरराम एतादृशं बुद्धि-गौरवं यस्य अतएव जयति उत्कर्षेण वर्त्ततेतं प्रति प्रणतोऽस्मीति व्यज्यते अथवा गाथायांभगणोपन्यासो मङ्गलार्थः प्रथमं भृत्योदासी-नयोर्भगणजगणयोर्योगोऽनुचितोऽपि कथमित्य-वहितैर्भाव्यम् ।” इति पिङ्गलग्रन्थस्तट्टीका च ॥