पाशः (pAzaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishपाशः [pāśḥ], [पश्यते बध्यते$नेन, पश्-करणे घञ्]
A cord, chain, fetter, noose
पादाकृष्टव्रततिवलयासंगसंजातपाशः 1.32
बाहुपाशेन व्यापादिता 9
6.84.
A snare, trap or net for catching birds and beasts.
A noose used as a weapon (as by Varuṇa)
किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः 2.21.
A die, dice
Malli. on 6.18.
The edge or border of anything woven.
(With Jainas) The outer world, nature.
(At the end of ) पाश expresses (a) contempt or depreciation
as in छात्रपाशः a bad pupil
वैयाकरण˚, भिषक्˚
(b) beauty or admiration
as in सैवोष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः 6.27
(c) abundance, mass, or quantity (after a word signifying 'hair')
as in केशपाश q. v. -शी A rope, fetter
पाशीकल्पामायतामाचकर्ष 18. 57. -अन्तः the back of a garment. -क्रीडा gambling, playing with dice. -जालम् the outer world (conceived as a net). -धरः, -पाणिः an epithet of Varuṇa. -बद्ध entrapped, caught in a snare or net, noosed. -बन्धः a noose, snare, halter. -बन्धकः a birdcatcher. -बन्धनम् a snare. -भृत्
an epithet of Varuṇa
2.9.
one armed with a noose. -रज्जुः a fetter, rope. -हस्तः 'holding a noose in hand', an epithet of Varuṇa and of Yama.
Apte 1890
Englishपाशः [पश्यते बध्यतेऽनेन, पश्-करणे घञ्] 1 A cord, chain, fetter, noose
पादाकृष्टव्रततिवलयासंगसंजातपाशः Ś. 1. 33
बाहुपाशेन व्यापादिता Mk. 9
R. 6. 84.
2 A snare, trap or net for catching birds and beasts.
3 A noose used as a weapon (as by Varuṇa)
Ku. 2. 21.
4 A die, dice
Malli. on R. 6. 18.
5 The edge or border of anything woven.
6 (At the end of comp.) पाश expresses (a) contempt or depreciation
as in छत्रपाशः a bad pupil
वैयाकरण°, भिषक्° &c. (b) beauty or admiration
as in सैवोष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः U. 6. 27. (c) abundance, mass, or quantity (after a word signifying ‘hair’)
as in केशपाश q. v.
Comp.
अंतः the back of a garment.
क्रीडा gambling, playing with dice.
धरः,
पाणिः an epithet of Varuṇa.
बद्ध a. entrapped, caught in a snare or net, noosed.
बंधः a noose, snare, halter.
बंधकः a birdcatcher.
बंधनं a snare.
भृत् m. {1} an epithet of Varuṇa
R. 2. 9. {2} one armed with a noose.
रज्जुः f. a fetter, rope.
हस्तः ‘holding a noose in hand’, an epithet of Varuṇa.
Apte Hindi
Hindiपाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
"डोरी, शृंखला, बेड़ी, फंदा"
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
"जाल, खटकेदार पिंजड़ा, या फंदा "
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
बन्धन ज़ो (वरुण के द्वारा) शस्त्र की भांति प्रयुक्त होता है
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
पाँसा
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
किसी बुनी हुई वस्तु की किनारी
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
"तिरस्कार, अवमान"
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
"सौन्दर्य, सराहना"
पाशः
- "पश्यते बध्यतेऽनेन, पश् करणे घञ्"
"बहुतायत, ढेर, राशि"
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wordnet
Sanskrit पाशः
ज्योतिःशास्त्रे योगविशेषः।
"दैवज्ञः कुण्डल्यां पाशं सूचयति।"
जालम्, पाशः, जालमाला, सूत्रजालम्
टेनिसादिक्रीडासु उपयुज्यमानं तन्त्वादिना निर्मितं क्रीडासाधनं यत् क्रीडाङ्गणम् अर्धं विभाजयति अथवा यस्य उभयपक्षे स्थित्वा क्रीडा आरभ्यते।
"टेनिसक्रीडार्थं बालकाः अङ्गणे सूत्रजालं बध्नाति।"
पाशः, पाशबन्धः, पाशरज्जुः
सः रज्जुः यं क्षिप्य पशवः धृताः।
"आखेटकः पाशं गृहीत्वा वने भ्रमति।"
पाशः
जालानाम् एकः प्रकारः।
"पाशः मत्स्यग्रहणे प्रयुज्यते।"
शृङ्खला, पाशः, निगडः, लोहकटकः, लोहपाशः, लौहबन्धम्, लोहशृङ्खलः, वीवधा, अन्दुः, अन्दूः, अन्दुकः, लौहनिगडः
धातोः अन्योन्येषु संयुक्तानां कुण्डलानां माला।
"पशुः रज्वा वा शृङ्खलया वा बध्यते।"
पाशः, वाङ्गुरा, जालम्, आवेष्टकः, मुक्षीजा, जालबन्धः, पाशबन्धः, पाशबन्धनम्, ब्लेष्कः, व्लेष्कः
रज्जुतन्त्वादीनां वृतिः यया जीवः निबध्यते दृढं बध्यते चेत् म्रियते च।
"व्याधः शशं पाशेन अबध्नात्।"
द्यूतः, अक्षः, पाशः
पणपूर्विका क्रीडा यत्र जयपराजयार्थे जनाः पटे अक्षान् दीव्यन्ति।
"युधिष्ठिरेण द्युते सर्वस्वम् पराजितम्।"
अक्षः, पाशः, पाशकः
काष्ठस्य वा अस्थिनः आयताकृतिघनः येन द्यूतकाराः दीव्यन्ति।
"मोहनः अक्षैर् देवने पटुः।"
शृङ्खला, हस्तपाशः, बन्धनम्, पाशः, संरोधः, प्रसितिः
अपराधिनः हस्तबन्धनाय लोहादिभिः विनिर्मितः पाशः।
"आरक्षकेण चौरस्य हस्ते शृङ्खला बद्धा।"
रज्जुः, पाशः, दाम, दामनी, दामा, गुणः, सूत्रम्, शणतन्तुः, शणसूत्रम्, सन्दानम्, रसना, शुल्लम्, शुल्वः, वटः, वराटः, वराटकः, दोरकः
कार्पासादिभिः विनिर्मितं दीर्घं तथा च सूत्रं यत् प्रायः बन्धनार्थे उपयुज्यते।
"ग्रामीणाः चोरं रज्ज्वा बध्नन्ति।"
Tamil
Tamilபாச’: : கயிறு, சூதாட்டக்காய், இழிவு, குவியல், கூட்டம்..
பாச’ : : கயிறு, சூதாட்டக்காய், இழிவு, குவியல், கூட்டம்..
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपाशः, (पश्यते बध्यतेऽनेनेति । पश + घञ् ।)शस्त्रभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
(वैशम्पा-यनधनुर्व्वेदोक्तपाशलक्षणं यथा, --“पाशः सुसूक्ष्मावयवो लौहधातुस्त्रिकोणवान् ।प्रादेशपरिधिः सीसगुलिकाभरणाञ्चितः ॥
”आग्नेयधनुर्व्वेदोक्तलक्षणं यथा, --“दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा ।गुणकार्पासमुञ्जानामर्कस्नायवचर्म्मणाम् ॥
अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् ।तथा त्रिंशत्समं पाशं बुधः कुर्य्यात्सुवर्त्तितम् ॥
”अस्य क्रियादिकं यथा, --“कर्त्तव्यं शिक्षकैस्तस्य स्थानं कक्षासु वै सदा ।वामहस्तन संगृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्ततः ॥
कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राभ्यैकं मस्तकोपरि ।क्षिपेत् -- ॥
”“वल्पिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च ।समयोगविधिं ज्ञात्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितः ॥
विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् ।कट्यां बद्ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ॥
दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन च ॥
”अन्यच्च ।“परावृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसंज्ञितम् ।ऊर्द्ध्वक्षिप्तमधःक्षिप्तं सन्धारितविधारितम् ॥
श्येनपातं गजपातं ग्राहग्राह्यं तथैव च ।एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधारणाः ॥
”वैशम्पायनोक्तक्रिया यथा, --“प्रसारणं वेष्टनञ्च कर्त्तनञ्चेति ते त्रयः ।योगाः पाशाश्रिता लोके पाशाः क्षुद्रसमा-श्रिताः ॥
”अन्यच्च ।“ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यक्भ्रामितमेव च ।पञ्च कर्म्मविनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ॥
”)कचान्ते समूहार्थः । (यथा, माघे । ७ । ६२ ।“श्लथशिरसिजपाशपातभारा-दिव नितरां नतिमद्भिरंसभागैः ॥
”)कर्णान्ते शोभनार्थः । छात्राद्यन्ते निन्दार्थःपक्ष्यादिबन्धनरज्जादि । इति विश्वः ॥
(यथा, महार्भारते । ५ । ६४ । १ ।“शकुनीनामिहार्थाय पाशं भूमावयोजयत् ।कश्चिच्छाकुनिकस्तात पूर्व्वेषामिति शुश्रुम ॥
”योगविशेषः । यथा, ज्योतिषे ।“यदा राशिपञ्चके सव्व ग्रहा भवन्ति तदापाशाख्ययोगो भवति ॥
” पारिभाषिकपाशोयथा, कुलार्णवे १ उल्लासे ।“घृणा शङ्का भयं लज्जा जुगुप्सा चेति पञ्चमी ।कुलं शीलं तथा जातिरष्टौ पाशाः प्रकी-र्त्तिताः ॥
”स्वप्नेऽस्य दर्शनफलं यथा, --“कार्पासभस्मास्थिकपालशूलंचक्रञ्च पाशन्त्वथवा प्रपश्येत् ।तस्यापदं रोगधनक्षयं वारोगी मृतिं वा तनुतेऽतिकष्टम् ॥
”इति हारीते द्वितीये स्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“पश गतिनाशनयोः”@} 2 धातुपाठेऽपठितोऽप्ययं धातुः ‘जपजभदहदशभञ्जपशां च’ 3 इत्यत्रोपादानात् सौत्रोऽयमस्तीति प्रतीयते।
अर्थनिर्देशस्य कुत्रापि स्पष्टतया 4 अप्रतीतावपि, दशपाद्युणादिवृत्तौ 5 ‘पशिः सौत्रो धातुर्नाशने’ इति दर्शनात् नाशनार्थकत्वमस्येति ज्ञायते।
“पसधातुर्दन्त्यान्तः सौत्रो गत्यर्थ इति माधवः, तालव्यान्त इति काशिका” इति बालमनोरमायाम्, तथा, अष्टाध्यायीप्रकाशिकायाम् 6 ‘जपजभ--’ 7 इत्यत्र ‘पम्पश्यते, पम्पशीति गत्यर्थकोऽयं धातुः।’ इत्युदा- हृतत्वाच्च गतावप्ययं प्रयुज्यते इति ज्ञेयम्।
शब्विकरणस्यौत्सर्गिकत्वात्, क्षीरतरङ्गिण्याम् ‘पशोऽनुपसर्गात्’ 8 इत्यत्र “गतावित्येव, अर्थानिर्देशात्।
‘अनार्षोऽयम्’ इति चन्द्रः।
‘भ्वादेश्चुरादेश्चानुपसर्गस्य पशेः णिच्यदन्तत्वविधिः--’ इत्येके।
पशयति।
उपसर्गान्नास्ति प्रपशति।” इत्युक्तत्वाच्च धातोरस्य भ्वादौ पाठः, गत्यर्थकत्वं चेति ज्ञायते।
प्रकृतसूत्रे 9 ‘पस’ इति दन्त्यान्तत्वेन केचित् पठन्ति।
गतौ सकर्मकः, नाशने त्वकर्मकः।
अनिट्कारिकासु धातोरस्योपादानाभावेन सेट्त्वं, ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 10 इति परस्मैपदत्वं चेति यथायथमूह्यम्।
पाशकः-शिका, पाशकः-शिका, पिपशिषकः-षिका, 11 पम्पशकः-पंपशकः-शिका
पशिता-त्री, पाशयिता-त्री, पिपशिषिता-त्री, पम्पशिता-त्री
पशन्-न्ती, पाशयन्-न्ती, पिपशिषन्-न्ती
-- पशिष्यन्-न्ती-ती, पाशयिष्यन्-न्ती-ती, पिपशिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- पाशयमानः, पाशयिष्यमाणः, -- पम्पश्यमानः, पम्पशिष्यमाणः
12 पट्-पड्-पशौ-पशः
-- -- -- पशितम्-तः-तवान्, पाशितः, पिपशिषितः, पम्पशितः-तवान्
पशः, पाशः, पिपशिषुः, पम्पशः
पशितव्यम्, पाशयितव्यम्, पिपशिषितव्यम्, पम्पशितव्यम्
पशनीयम्, पाशनीयम्, पिपशिषणीयम्, पम्पशनीयम्
पाश्यम्, पाश्यम्, पिपशिष्यम्, पम्पश्यम्
ईषत्पशः-दुष्पशः-सुपशः
-- -- 13 पश्यमानः, पाश्यमानः, पिपशिष्यमाणः, पम्पश्यमानः
14 पाशः, पाशः, पिपशिषः, पम्पशः
पशितुम्, पाशयितुम्, पिपशिषितुम्, पम्पशितुम्
15 पष्टिः, पाशना, पिपशिषा, पम्पशा
पशनम्, पाशनम्, पिपशिषणम्, पम्पशनम्
पशित्वा, पाशयित्वा, पिपशिषित्वा, पम्पशित्वा
प्रपश्य, प्रपाश्य, प्रपिपशिष्य, प्रपम्पश्य
पाशम् २, पशित्वा २, पाशम् २, पाशयित्वा २, पिपशिषम् २, पिपशिषित्वा २, पम्पशम् २
पम्पशित्वा २
16 पशुः, 17 कुप्रत्यये रूपम्।
पश्यतेऽसौ-अल्पेनापि वायुना इति पांशुः = रेणुः।
अत्र दशपाद्युणादिवृत्तौ ‘पशि’ इतीदित् धातुः सौत्रत्वे- नोपात्तः।
परं तु प्रकृत 18 सूत्रे अनिदितमेव धातुं प्रतीमः।
अत्र 19 पाठो निरीक्ष्यः।]] पांशुः।
01 (९८३)
02 (१-भ्वादिः-सक। अक। सेट्। पर।)
03 (७-४-८६)
04 [पृष्ठम्०८५०+ २९]
05 (१-११२)
06 (देवप्रकाशपातञ्जलकृतायाम्)
07 (७-४-८६)
08 (ग। सू। चुरादौ)
09 (७-४-८६)
10 (१-३-७८)
11 [[१। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘जपजभदहदशभञ्जपशां च’ (७-४-८६) इति अभ्यासस्य नुगागमः। ‘स च पदान्तवद् वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति पदान्तवद्भावे सति, ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
12 [[२। क्विपि, ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे जश्त्वे च रूपम्।]]
13 [पृष्ठम्०८५१+ २६]
14 [[१। पश्यतेऽनेनेति करणे, संज्ञायाम् ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति घञ्। पाशः = आयुधविशेषः।]]
15 [[२। क्तिनि, षत्वे, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वे च रूपम्।]]
16 [[३। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति उप्रत्यये रूपम्। पशुः = चतुष्पाज्जातिः।]]
17 [[४। औणादिके [द। उ। १-११२]
18 (७-४-८६)
19 [द। उ। १-११२]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.